Кіріспе
Франц Шуберттің импромптулары – 1827 жылы жазылған, соло фортепианоға арналған сегіз пьесадан тұратын серия. Олар әрқайсысы төрт импромптудан тұратын екі жиынтыққа бөлініп жарық көрді: алғашқы жиынтықтың бірінші екі пьесасы композитордың өмірлік кезеңінде Op. 90 ретінде, ал екінші жиынтық 1839 жылы, композитордың өлімінен кейін Op. 142 ретінде жарияланды (баспагердің Франц Листке арнауы қосылды). Алғашқы жиынтықтың үшінші және төртінші пьесалары 1857 жылы жарық көрді (бірақ үшінші пьесаны баспагер Шуберт жазған G тонының орнына G мажор тонында басып шығарды, және ол көп жылдар бойы тек осы тонда ғана қолжетімді болды). Екі жиынтық қазір Д. 899 және Д. 935 болып тізімделген. Олар XIX ғасырдың басындағы осы танымал жанрдың маңызды үлгілерінің бірі саналады. Композитордың өлімінен бірнеше ай бұрын, 1828 жылдың мамыр айында жазылған үш атаусыз фортепианолық шығарма (D. 946) «Импромптулар» және Klavierstücke («фортепианолық пьесалар») деп аталады. Импромптулар көбінесе «Six moments musicaux» шығармаларымен бірге қарастырылады, олар жиі бірге жазылып, жарияланады. Шуберт бұл пьесаларды жазу кезінде Ян Вацлав Воришектың Op. 7 (1822) «Импромптуларымен» және Воришектың ұстазы Вацлав Томашектің музыкасымен үлкен ықпалда болды делінеді.
Franz Schubert's Impromptus are a series of eight pieces for solo piano composed in 1827. They were published in two sets of four impromptus each: the first two pieces in the first set were published in the composer's lifetime as Op. 90; the second set was published posthumously as Op. 142 in 1839 (with a dedication added by the publisher to Franz Liszt). The third and fourth pieces in the first set were published in 1857 (although the third piece was printed by the publisher in G major, instead of G as Schubert had written it, and remained available only in this key for many years). The two sets are now catalogued as D. 899 and D. 935 respectively. They are considered to be among the most important examples of this popular early 19th century genre. Three other unnamed piano compositions (D. 946), written in May 1828, a few months before the composer's death, are known as both "Impromptus" and Klavierstücke ("piano pieces"). The Impromptus are often considered companion pieces to the Six moments musicaux, and they are often recorded and published together. It has been said that Schubert was deeply influenced in writing these pieces by the Impromptus, Op. 7 (1822) of Jan Václav Voříšek and by the music of Voříšek's teacher Václav Tomášek.
Төрт импромптус, D. 899 (Op. 90)
Бірінші топтама 1827 жылы жазылды, бірақ Шуберт тірілігінде алғашқы екеуі ғана жарияланды. C минорындағы бірінші импромпту соната, вариация және еркін құрылым элементтерін үйлестіреді. E♭ мажордағы екінші импромпту – үш бөлімді құрылымы бар шапшаң "moto perpetuo". G♭ мажордағы үшінші импромпту – ағынмен жатқан, ойша білдіретін шығарма, ұзақ мелодиялық желілермен және үздірілмейтін үш дыбыстық сүйемелдеумен ерекшеленеді. А♭ мажордағы төртінші және соңғы импромпту А♭ минорында басталады және төгілген арпеггиолармен және аккордтық жауаптармен сипатталады.
Төрт жедел, D. 935 (Op. posth. 142)
Екінші топтама да 1827 жылы жазылды, бірақ шығармалар 1839 жылға дейін жарияланбады. F минорындағы бірінші импромпту сонаталық экспозицияның құрылымын қалайды. A мажордағы екінші импромпту стандартты минует түрінде жазылған. B мажордағы үшінші импромпту – тақырып пен вариациялар. Соңында, F минорындағы төртінші импромпту өте виртуозды және жинақтың ең техникалық қиын шығармасы. Олардың құрылымдық және тақырыптық байланыстарының арқасында кейбіреулер төрт импромптуды көп бөлімді сонатаның бөліктері ретінде қарастырды, бұл болжам музыкатанушылар мен ғалымдар арасында пікірталас тудырып отыр.
Үш клавирлік аспап, Д. 946
Drei Klavierstücke D. 946, немесе "Үш фортепиано шығармасы" – Шуберттің 1828 жылғы мамыр айында, оның ерте қайтысынан алты ай бұрын жазған жеке шығармалары. Олар төрт импромптудың үшінші жиынтығы ретінде жоспарланған, бірақ тек үшеуі ғана жазылды. Олар алғаш рет 1868 жылы Иоганнес Брамстың редакциясымен жарық көрді, бірақ оның есімі басылымда ешқайда көрсетілмеген. D. 899 және D. 935 жиынтықтарымен салыстырғанда, бұл шығармалар көбінесе назарсыз қалады және концерттік залдарда немесе жазбаларда сирек орындалады. Дегенмен, осы шығармалардың нағыз цикл құрайтынына, әлде Брамс оларды кездейсоқ біріктіргеніне күмән тудырады (үшінші шығарма екіншісінен кейін бос парақтар болғанымен, алғашқы екеуінен өзгеше қағазға жазылған). Осы себепті үшінші шығарманың жазылу мерзімін анықтау да қиын. Кейбір музыка зерттеушілері осы шығармаларды импромпту деп атаудан жаңылған, себебі D. 899 және D. 935 импромптулары сонаталық аллегро формасына жақын болса, D. 946 шығармаларының құрылысы өзгеше және "Музыкалық сәттерге" көбірек ұқсайды, Шуберттің шығармалардың ішкі бөліктерін қалай өңдейтіні және екінші тақырыптарды қалай енгізетіні жағынан. Бұл шығармаларды жазған пианистердің қатарында Имоген Купер (Ottavo және Avie), Ноэль Ли (Disques Valois), Андрас Шиф (Decca), Клаудио Арау, Альфред Брендель және Мицуко Учида (Philips), Вильгельм Кемпф, Мария Жоао Пирес, Маурицио Поллини және Григорий Соколов (Deutsche Grammophon), Стивен Осборн (Hyperion), Свиатослав Рихтер (Melodiya), Юлианна Авдеева (Mirare), Майкл Эндрес (Oehms Classics) және Элисо Вирсаладзе (Live Classics) бар. Питер Катин, Андрас Шиф және Джос Ван Иммерсель оларды кезеңдік (XIX ғасырдың басындағы) аспаптарда жазды.
Ми минордағы No 1
Негізгі бөлім (allegro assai) 4/4 өлшемінде, бірақ көбінесе үштік ноталар қолданылғандықтан, көп уақыт бойы 2/4 өлшеміне ұқсас әсер береді. Тезірек Е мажорға көшеді. Алғашқы нұсқасында шығармада екі трио болған, біріншісі B мажор, alla breve өлшеміндегі andante, ал екіншісі A мажор, andantino. Шуберт екінші трионы жойды, бірақ Брамс алғашқы басылымды редакциялағанда оны қайта қосты, және кейде орындалады; Аррау, Пирес, Соколов және Учиданың жазбаларында екінші трио бар.
Ми мажордағы No 2
Бұл топтаманың ең көп таралған, лирикалық және барлық қайталаулары орындалса, ұзақ шығармасы. Басты бөлімнің және екі трионың алғашқы пайда болуы әрқайсысы екі бөлімнен тұрады, олардың әрқайсысы қайталанады. Басты бөлім – аллегретто темпінде, 4/4 өлшемінде. Бірінші трио до минор және до мажорда (метр мен такт өлшемі өзгермейді). Екінші трио – ля минор (l'istesso tempo alla breve темпінде), ортасында си минорға модуляциямен.
С мажордағы No 3
Үшіншісінің ең қысқасы, себебі ол екі емес, бір триодан ғана тұрады, бұл көңілді шығарма (аллегро). Басты бөлімінде көптеген синкоптар кездеседі. Трио екі бөлімнен тұрады, қайталаулары әртүрлі нұсқада жазылған. Ол ре мажор тонында және 4/4 уақытында, темп өзгермейді. Соңында қайтадан синкоптармен бірге үлкен кода бар.
Мәдени сілтемелер
C минорлы Импромпту № 1 Стенли Кубриктің 1975 жылғы британдық-американдық тарихи драмасы «Барри Линдон» фильмінде пайда болды, ол Леонард Розенманның Шуберттің өңдеуі үшін 48-ші «Оскар» сыйлығының «Үздік музыкалық ұпай» номинациясын жеңіп алды. Бұл импромпту сонымен қатар Патрик Гоуэрдің 1982 жылғы Алек Гиннестің «Smiley’s People» мини-сериалының музыкалық негізі болды. Прогрессивті рок тобы Manfred Mann’s Earth Band-тің 1976 жылғы «The Roaring Silence» альбомындағы «Questions» әні Шуберттің G мажордағы Импромптуының басты тақырыбына негізделген. 1997 жылы Эндрю Никкол режиссерлік еткен «Gattaca» фильмінде Майкл Найманның G мажордағы, Op. 90, № 3 Импромптуының өңдеуі, генетикалық жағынан «күшейтілген» он екі саусақты пианисттің концертінде орындалады. Генетикалық кемшіліктері бар (жақындығы нашар көру, осал дене және т.б.), кемсітуден қашыну үшін жағдайын жасырып отыратын басты кейіпкер, ерекшеліктеріне қарамастан, біреудің қабылданып, құрметтелгеніне таңғалады және: «Он екі саусақ не бір саусақ, маңыздысы – қалай ойнайсың» дейді. Оның серігі көңілі толмай: «Бұл пьесаны тек он екі саусақпен ғана ойнауға болады» деп жауап береді. E мажорлы Импромпту № 2 1948 жылғы «Quartet» антологиялық фильмінің бір бөлігінде Франсуаза Розай орындады, онда Дирк Богард пен Онор Блэкман түсті. Импромптулар № 2 (E мажор) және 3 (G мажор) 1989 жылғы француздық «Trop Belle Pour Toi» фильмінде маңызды орын алды, онда басты рөлді Жерар Депардье ойнады. 2002 жылғы француздық «L'homme du train» фильмінде ескі Мсье Манескье (Жан Рошфор ойнады) А мажорлы Импромптудың, Op. 142, № 2 бір бөлігін өздің роялінде бірнеше рет орындайды. Говард Джейкобсонның 2010 жылғы Букер сыйлығын жеңіп алған «The Finkler Question» романында Импромпту Opus 90 № 3 кейіпкер Либордың қайтыс болған әйелі Малки орындаған деп айтылады. Импромптулар № 1 және 3, D.899 Майкл Ханекенің «Алтын пальма бұтағымен» марапатталған «Amour» фильмінде пайда болды. Александр Таро орындаған шығармалар EMI Classics компаниясының саундтрек альбомында жарық көрді. D.899 жинағынан Импромптулар № 3 және 4 1996 жылғы Генри Джеймстің романынан бейімделген «Леди портреті» фильмінде ойнатылды. E мажорлы Klavierstück № 2, D. 946, Эдвард Фокс кейіпкерінің 1985 жылғы «The Shooting Party» фильмінде орындалды.