Кіріспе
Кокос (Килинг) аралдары маңында Австралия мен Германия арасындағы 1914 жылғы теңіз шайқасы. Кокос шайқасы 9 қараша 1914 жылы Джон Глоссоптың басқаруындағы австралиялық жеңіл крейсері, Карл фон Мюллер басқарған неміс жеңіл крейсерінің Дирекция аралындағы байланыс станциясына жасаған шабуылына жауап ретінде болған бір кемелік шайқас еді. Германияның Шығыс Азия эскадрильясы Оңтүстік-Шығыс Азиядан қайтқаннан кейін, «Эмден» коммерциялық рейдтік кеме ретінде қызмет ету үшін қалды. Екі ай ішінде неміс крейсері 25 азаматтық кемені басып алды немесе батырды, Мадрасты бомбалады және Пенангта одақтастардың екі әскери кемесін жойды. Қарашаның басында фон Мюллер Кокос (Килинг) аралдарындағы Дирекция аралындағы байланыс станциясына шабуыл жасауға шешім қабылдады, одақтастардың байланысын қиындырып, кемесін іздеуге кедері келтіру мақсатында. Сол кезде Австралия және Жаңа Зеландия әскерлерін тасымалдаған, Еуропаға бағытталған конвой Батыс Австралияның Албани портынан HMAS Sydney және жапондық «Ибуки» крейсерінің сүйемелдеуімен жолға шықты. 8-9 қараша түнде «Эмден» аралдарға жетіп, таңғы сағат 06:00 шамасында жағаға шабуыл жасау тобын жіберді, Дирекция аралындағы радио және телеграф станциясын істен шығару үшін. Станция бұрын жабылмастан, дабыл сигналын жіберуге үлкерді. Мельбурн хабарламаны қабылдап, «Сиднейге» тексеруге бұйрық берді. Австралиялық кеме таңғы сағат 09:15-те Дирекция аралына жетіп, «Эмденді» байқады және өзі де байқалды; екі кеме де шайқасқа дайындалды. «Эмден» сағат 09:40-та атыс ашты, «Сидней» экипажына күтпеген соққы болды, өйткені қашықтық британдық барлаудың «Эмденге» мүмкін деп есептегеннен әлдеқайда артық еді. Неміс кемесі бірнеше дүркін тигізді, бірақ «Сидней» өзінің күшті негізгі қаруларын қолданғанға дейін австралиялық крейсерге елеулі зақым келтіре алмады. Сағат 11:20-де фон Мюллер ауыр зақымдалған «Эмденді» Солтүстік Килинг аралындағы жағаға тікелей бағыттап жіберді. Австралиялық соғыс кемесі суға батқан «Коллер» кемесін қуу үшін кетіп, сағат 16:00-де Солтүстік Килинг аралына оралды. Осы кезде «Эмденнің» жауынгерлік туы әлі де желбіреп тұрды, ал туды түсіру туралы бұйрыққа жауап болмағандықтан, Глоссоп жағаға тірелген крейсерге екі дүркін оқ атуға бұйрық берді. «Сиднейге» байланыс станциясының жағдайын анықтау тапсырылды, бірақ келесі күні немістерге медициналық көмек көрсету үшін қайта оралды. «Эмден» экипажының 134 адамы қаза тауып, 69-ы жараланды, ал «Сиднейде» 4 адам қаза тауып, 16-сы жараланды. Неміс құтқарылғандары австралиялық крейсерге алынып, 12 қарашада көбінесе қосымша крейсерге ауыстырылды. «Сидней» Коломбодағы әскер конвойына қосылды, содан кейін соғыстың қалған бөлігін Солтүстік Америка және Батыс Үндістан станциясында, содан кейін Британдық Ұлы флотында өткізді. Фон Мюллер мен оның бірнеше офицерлері Мальтада тұтқынға алынды, ал экипаждың қалған бөлігі Австралиядағы әскери тұтқын лагерлеріне жіберілді. Дирекция аралындағы неміс жағалау тобының 50 адамы «Айша» шхунасын басып алып, қашып кетті, ақырында Константинопольға жетті. Аймақтағы соңғы неміс кемесінің жеңілуі RAN соғыс кемелерін басқа театрларға жөнелтуге мүмкіндік берді, ал әскер кемелері 1917 жылы рейдтік кемелердің қызметі қайта жанданғанға дейін Австралия мен Таяу Шығыс арасында эскортсыз жүзуге мүмкіндік алды.
The Battle of Cocos was a single ship action that occurred on 9 November 1914, after the Australian light cruiser , under the command of John Glossop, responded to an attack on a communications station at Direction Island by the German light cruiser , commanded by Karl von Müller. After the retreat of the German East Asia Squadron from Southeast Asia, Emden had remained behind to function as a commerce raider. During a two month period, the German cruiser captured or sank 25 civilian vessels, shelled Madras, and destroyed two Allied warships at Penang. In early November, von Müller decided to attack the communications station at Direction Island, in the Cocos (Keeling) Islands, to hamper Allied communications and frustrate the search for his ship. Around the same time, a convoy of Europe bound transports carrying Australian and New Zealand soldiers departed from Albany, Western Australia, with escorts , HMAS Sydney, , and the Japanese battlecruiser Ibuki. During the night of 8–9 November, Emden reached the islands and sent a party ashore at around 06:00 to disable the wireless and cable transmission station on Direction Island. The station was able to transmit a distress call before it was shut down. Melbourne received the message and ordered Sydney to investigate. The Australian ship arrived off Direction Island at 09:15, spotting and being spotted by Emden; both ships prepared for combat. Emden opened fire at 09:40, surprising those aboard Sydney as the range was greater than British intelligence thought Emden was capable of. The German ship scored several hits, but was unable to inflict disabling damage to the Australian cruiser before Sydney opened up with her more powerful main guns. At 11:20, von Müller ordered that the heavily damaged Emden beach on North Keeling Island. The Australian warship broke off to pursue the collier , which scuttled herself, then returned to North Keeling Island at 16:00. At this point, Emdens battle ensign was still flying, and after no response to instructions to lower the ensign, Glossop ordered two salvoes shot into the beached cruiser. Sydney had orders to ascertain the status of the transmission station, but returned the next day to provide medical assistance to the Germans. Of Emdens crew, 134 were killed and 69 wounded, compared to only 4 killed and 16 wounded aboard Sydney. The German survivors were taken aboard the Australian cruiser, with most transferred to the auxiliary cruiser on 12 November. Sydney rejoined the troop convoy in Colombo, then spent the rest of the war assigned to the North America and West Indies Station, then the British Grand Fleet. Von Müller and some of his officers were imprisoned on Malta, with the rest of the crew being sent to prisoner of war camps in Australia. The 50 men of the German shore party on Direction Island commandeered the schooner Ayesha and escaped, eventually reaching Constantinople. The defeat of the last German ship in the region allowed RAN warships to be deployed to other theatres, and troopships were able to sail unescorted between Australia and the Middle East until renewed raider activity in 1917.
HMAS Сидней
Сидней – Чатем класының жеңіл крейсері. Оның стандартты суыруы құрады. Крейсердің басты қаруы – жеке орнатылған 8 БЛ 6 дюймдік Mark XI зеңбірегі, олар оқ-дәрілермен атылатын. Екі 21 дюймдік торпеда түтігі орнатылған, олармен бірге жеті торпеда тасымалданды. Жеңіл крейсердің ең жоғары жылдамдығы болды. Кеме 1906 жылдың 6 сәуірінде салынды, 1908 жылдың 26 мамырында суға түсірілді және 1909 жылдың 10 шілдесінде қолданысқа берілді.
The cruiser's main armament consisted of eight BL 6 inch Mark XI guns in single mountings, firing shells. Two 21 inch torpedo tubes were fitted, with a payload of seven torpedoes carried. The light cruiser had a maximum speed of The ship was laid down on 6 April 1906, launched on 26 May 1908, and commissioned on 10 July 1909.
Негізгі мәліметтер
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, Эмден Германияның Шығыс Азия эскадрильясының құрамында қызмет етті. Соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, австралиялық бронекрейсердің қатері және Жапонияның одақтастарға қосылу мүмкіндігі неміс эскадрильясын Тынық мұхитына қарай, Германияға қайтудың алғашқы кезеңі ретінде баруға мәжбүр етті. Қалған күштен өзгеше, фон Мюллердің ұсынысы бойынша Эмденге Үнді мұхитына баруға және рейдтік науқанды бастауға бұйрық берілді, себебі ол Шығыс Азия эскадрильясының ең заманауи кемесі болды. Келесі екі айда неміс кемесі 25 азаматтық кемені жаулап алды немесе батырды, Мадрастың үстінен оқ жаудырды, Пенангта ресейлік қорғауындағы крейсер «Жемчуг» және француз эсминеці «Муске»ті жойды. Осы екі айдың ішінде Эмденнің ешбір қызметкері қаза болған жоқ. Әскери тарихшы Джордж Одгерс Эмденнің іс-қимылын «теңіз тарихындағы ең батыл теңізді жойғыштардың бірі» деп сипаттады. Ол кезде тәуелсіз түрде, жүлделі экипажбен жұмыс істесе де, Эмден Кокос аралдарына көмір тасушы кемені шақыру үшін сигнал жіберді, бұл крейсерге батысқа қарай бет бұруға дейін отын толықтыруға мүмкіндік берді. 1914 жылдың қазан айында «Сидней» және оның серігі Мысырға бет алған Австралия және Жаңа Зеландия әскерлерінің алғашқы конвойын сүйемелдеуге тағайындалды. Екі крейсер Батыс Австралияның Албани портына келді, онда олар 36 кемеден тұратын конвоймен және басқа екі сүйемелдеуші кемемен – британдық бронекрейсер және жапондық крейсер «Ибуки»мен кездесті. 8 қарашада «Минотавр» конвойды Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына қарсы операцияларды қолдау үшін қалдырды, себебі Коронел шайқасында Оңтүстік Атлантика эскадрильясының жойылғандығы экспедицияны және Оңтүстік Африка Одағын теңіз шабуылына ұшырату қаупін тудырды. Крейсер кеткеннен кейін «Мельбурн» конвойдың жетекші кемесі болып тағайындалды. Кемені кабельдік және сымсыз станцияның кезекші қызметкерлері байқады, және бастапқыда ол «Минотавр» деп күдіктелгенімен, станцияның медициналық қызметкері алдыңғы түтін жалған екенін анықтады және бас инспектор Дарси Фаррантқа ол шығанақтағы «Эмден» болуы мүмкін екенін хабарлады. Фаррант кезекші телеграфшыға (неміс кодталған сигналынан хабардар болған) сымсыз және кабель арқылы апат сигналын жіберуге бұйрық берді. «Эмден» сигналды басталғаннан кейін көп ұзамай бұғаттады, ал кабель арқылы жіберілген апат сигналы қарулы топ тарату бөлмесіне кіргенге дейін жалғасты. Фон Мюке Фаррантқа станция ғимараттарының кілттерін және кез келген қару-жарақты тапсыруды бұйырды, оны инспектор тапсырды, сонымен қатар Пенангтағы «Эмден» іс-қимылы үшін кайзердің марапат жариялағанын хабарлады. Станцияны және оның 34 қызметкерін бақылауға алғаннан кейін неміс қызметкерлері тарату жабдығын қиратты және станцияның үш теңіз асты кабельдерінің екеуін және резервтік кабельді кесіп тастады. Олар сондай-ақ негізгі сымсыз мачтаны құлатты; қызметкерлердің өтініші бойынша станцияның теннис кортына зақым келтірмеу үшін сақтық танытты, бірақ мачта шотланд вискиінің қоймасына құлады. Бастапқыда «Буреск» деп есептелген, 09:15-ке дейін ол жақындап келе жатқан соғыс кемесі ретінде анықталды, мүмкін «Минотавр» немесе басқа да осыған ұқсас кеме. Кокос аралдарының солтүстік-шығысында орналасқан ANZAC конвойы кодталған «Буреск» шақыруын, содан кейін Direction Island-тен апат сигналын естіді. Белгісіз кеме «Эмден» немесе «Сидней» (ауданда жүргеніне сенген) деп ойлап, «Мельбурн» капитаны Мортимер Сильвер кемесіне толық жылдамдықпен жүруге және Кокосқа бұрылуға бұйрық берді. «Ибуки» жауынгерлік туын көтеріп, «Сиднейді» еріп жүруге рұқсат сұрады, бірақ жапон кемесіне конвоймен қалуға бұйрық берілді. 09:15-те «Сидней» Direction Island-ты және шабуылдаушы кемені байқады. Ол өз артиллериялық офицерімен келісіп, «Сиднейдің» ату қашықтығында, бірақ «Эмден» қаруларының болжамды қашықтығынан тыс жерде атуды бастауға келісті.
Жауынгерлік
Эмден 09:40-да бірінші болып атып, төртінші сальвосында соққыға ұшырады: екі снаряд артқы басқару станциясына жақын жарылып, артқы арақашықтық өлшегіштерін қиратты, ал үшіншісі алдыңғы арақашықтық өлшегіш арқылы және көпір арқылы жарылмай өтті. Бұл оқтар шамамен диапазонда түсті; негізгі қаруларының 30 градус бұрышы оған британдықтардың бағалауынан әлдеқайда алысқа оқ атуға мүмкіндік берді. Фон Мюллер шайқастағы сәттілігі үшін Эмденнің қарсылас кеме жауап қайтарып алмастан бұрын мүмкіндігінше көп зиян келтіруі қажет екенін түсінді, бірақ келесі он минутта немістердің қарқынды атысына қарамастан (кейбір сәттерде әр алты секунд сайын сальво), қарулардың тік бұрышы және Сидней ұсынған тар профиль салдарынан австралиялық соғыс кемесіне бар болғаны он бес снаряд тиді, олардың тек бесеуі ғана жарылды. Арақашықтық өлшегіштерінен басқа, S2 қаруы да зақымдалды, себебі жақын жердегі жарылыс ыстық шрапнельді қару экипажына жіберіп, жақын жерде сақталған кордит оқ-дәрілерін тұтандырды. Төрт теңізші қаза тауып, тағы он алтысы жараланды; Сиднейдегі барлық қақтығыстардағы жалғыз құрбандар. Сидней екі кеме арасындағы қашықтықты арттыруға тырысты, бірақ екі арақашықтық өлшегіштің жоғалғаны бұл әрекетке кедергі келтірді, соның салдарынан әрбір қаруды жеке-жеке бағыттап, ату қажет болды. Алғашқы екі сальво сәтсіз аяқталды, бірақ үшінші сальводан екі снаряд соқтығысты: біреуі Эмденнің радио бөлмесінде, екіншісі немістердің алдыңғы қаруының жанында жарылды. Алдыңғы түтік суға құлады, содан кейін алдыңғы мачта құлап, алдыңғы көпірдің үстіне түсті. Сағат 10:20 шамасында екі кеменің маневрлеуі оларды шамамен арақашықтыққа жеткізді, сонда Глоссоп торпедалық шабуылға бұйрық берді. Торпеда мақсатына жетпеді және жарылмай батып кетті. Эмден Сиднейдің бұрылысын қайталады, бірақ осы уақытқа дейін екінші түтік жарылып, машина бөлімінде өрт шықты. Үшінші түтік суға құлағанда, Эмден Солтүстік Килинг аралына жақындады, сонда фон Мюллер кемені жағалауға тіреуге бұйрық берді, осылайша адам шығынын азайтуды үміттенеді. Крейсер 12:00 шамасында жетіп келді және ескерту оғын атты, бірақ Бюреске жақындағанда, Сидней кеншінің суға батып кеткенін анықтады. Австралиялық крейсер сағат 16:00 шамасында Эмденге жетті. Сидней халықаралық код бойынша жарық және ту көтеру арқылы «Сендер берілесіңдер ме?» деген сигнал берді. Бұл шабуыл нәтижесінде 20 неміс қызметкері қаза тапты. Шайқас барысында Эмденде 130 адам қаза тауып, 69 адам жараланды; соңғылардың төртеуі жарақатынан қайтыс болды. Direction Island-қа қонуға тым кеш болды, сондықтан крейсер түнде аралдарды күзетті және келесі күні таңертең радио станциясына жақындады. Немістер соғыспайтынына кепілдік алғаннан кейін, Глоссоп құтқару операциясын бастады. Эмденнен Сиднейге неміс аман қалғандарын тасымалдау шамамен бес сағатқа созылды, себебі көптеген жаралыларды тасымалдау, қатты теңіз және австралиялық крейсердегі тығыздық қиындықтар тудырды. Сиднейдегі екі австралиялық дәрігер және Direction Island-тан келген медициналық қызметкерлер 10 қараша күні сағат 18:00-ден ертеңгі сағат 04:30-ға дейін медициналық көмекке ең шұғыл мұқтаж жандарға көмек көрсету үшін жұмыс істеді, Эмденнен аман қалғандарға басымдық берілді. 11 қарашаның көп бөлігі аз шұғыл жағдайларды емдеуге жұмсалды; Direction Island қызметкерлері кемені түскі уақыт шамасында тастап кетті, ал бұрын Сидней қайтып келгенге дейін көптеген жаралыларға көмек көрсетудің шоғы мен стрессінен көмек көрсете алмаған Эмденнің кеме хирургі осы уақытқа дейін анестезиолог ретінде көмектесуге жеткілікті қалпына келді. 12 қарашада қосымша крейсер келді, ал неміс қызметкерлерінің көпшілігі (офицерлер мен өте жарақаттанғандарды қоспағанда) Коломбоға тасымалдау үшін жіберілді. Сидней 15 қарашада Коломбода ANZAC конвойымен кездесті. Сиднейдің сәттілігіне арналған ешқандай тойлау болған жоқ, өйткені крейсер портына кірді: Глоссоп жауынгерлік кемелер мен көліктердегі теңізшілер мен сарбаздарды көтермелеуден бас тартуды сұрады, неміс жаралыларын құрметтеу үшін. Эмден жеңілгеннен кейін Үнді мұхитындағы жалғыз неміс әскери кемесі SMS Кенигсберг болды; крейсер қазан айында Руфиджи өзенінде блокадаға алынып, 1915 жылдың шілдесінде жойылғанға дейін сол жерде қалды. Австралия енді Орталық державалардан тікелей қауіп көрмейтін, соның салдарынан елдің қорғанысына арналған RAN кемелерінің көпшілігі басқа театрларға қауіпсіз орналастырылуы мүмкін болды. Келесі екі жылда Австралия мен Жаңа Зеландиядан Орта Шығысқа бағытталған әскери конвойлар теңіздік сүйемелдеусіз жүрді, осылайша одақтас күштердің ресурстарын босатып берді.
Эмден
Фон Мюллер мен офицерлердің шағын тобы Мальтаға жіберіліп, Вердала казармасында тұтқынға алынды. Қалған қызметкерлер Австралияға жеткізіліп, Холсворти, Триал-Бэй және Берримадағы әскери тұтқын лагерлеріне орналастырылды. 1916 жылы ұзаққа созылған жаралар мен ампутация салдарынан зардап шеккен бес теңізші Германияға қайтарылды. Фон Мюллер бұл шайқас үшін Бірінші дәрежелі Темір крестпен марапатталды. 1914 жылы құрылысы басталған «Кенигсберг» класты крейсер 1916 жылы аяқталғаннан кейін аталды және оның бауыншасына Темір крест орнатылды. Шайқастан кейін көмекші крейсер «Эмденнен» сигналдық журналдарды алу үшін кеме жатқан жерге барды. 1915 жылы жапон компаниясы кемені жөндеу және қайтадан суға түсіруді ұсынды, бірақ «Эмденді» тексеру нәтижесінде мұндай операцияның мүмкін емес екені анықталды.
Сидней
Эскорттық міндеттерін аяқтағаннан кейін, австралиялық кеме Солтүстік Америка және Батыс Үндістан станциясына он сегіз айға жіберілді, содан кейін соғыстың қалған бөлігін британдық Ұлы флотымен бірге өткізді. 1918 жылдың қараша айында Германияның Ашық теңіз флоты капитуляциялағанда, Сидней жаңа "Эмден" кемесін сүйемелдеуге тағайындалды. Сидней 1928 жылға дейін қызметте болды және 1929 жылы металл тескілеріне жіберілді. Бұл RAN кемесіне жеке кемелік шайқас үшін тағайындалған алғашқы награда болды және 20 ғасырда Британ Достастығының кемелеріне берілген үш награданың бірі еді.
Құтқарушылар тобы
Тастағаннан кейін, неміс жағалау тобы Дирекция аралына оралды, аумақты неміс әскери үкімшілігіне бағындырды және жағажайда қарсы шабуылға дайындалып қару-жарақ орнатты. Олар шайқастың бастапқы кезеңдерін көрді, бірақ жауынгерлер көзден жоғалғанда, «Эмден» ауыр зақымдалғаны және егер тірі қалса, фон Мюллердің басымдығы бейтарап портына жөндеуге бару болары анық болды. Жағажайды кез келген одақтас соғыс кемесінен қорғау мүмкін емес екенін түсінген фон Мюке лагунада бекінген 97 тонналық «Айша» шхунасын тартып алып, бейтарап Голландтық Шығыс Индиясына қарай жол тартты. Станция қызметкерлерінің ықылас білдіруімен немістер «Айшаны» аралдың азық-түлік қорының жартысымен жүктеді, содан кейін кешке бу машинасымен шхунаны лагунадан сүйреп шығарды. Шхуна бастапқыда Падангқа бет алды, онда 27 қарашада голландтық «Lynx» эсминеці оларды портына эскорттап кіргізіп, Нидерланды бейтараптық позициясын сақтау үшін қатаң талаптармен ғана қалуға рұқсат берді. Голланд билігі «Айшаны» тәркілейтін болса деген қауіппен фон Мюке 28 қараша күні түнінде шхунаны алып, Падангта тығылған неміс сауда кемелеріне хабарлаған кездесу орнына бағыт алды. Көмек күтпегендіктен және көптеген кешігулерге байланысты фон Мюке әскерін Санаға қарай бастап, 1915 жылғы 6 ақпанда жетті. Қонақжайлық сыпайылықпен жасырылған тағы бір кешігуден кейін немістер Ходейдаға оралды, екі «самбук» жалдап, 14 наурызда жағалау бойымен солтүстікке қарай жүзіп кетті. Үш күннен кейін бір «самбук» маржан рифіне тіреліп, батып кетті, құрбан болғандар жоқ. Тағы екі неміс қаза тапты, ал үшіншісі Жеддаға эскорттап жеткізуге көмек келгенге дейін жараланды. Тағы бір жалдамалы «самбук» топты 29 сәуірде Аль-Ваджға жеткізді. Оларды Хиджаз темір жолына дейін сүйемелдеді, содан кейін Константинопольге барып, 23 мамырда онда орналасқан неміс адмиралына есеп берді.
Танымал мәдениетте
«Emden-мен қалай шайқастық» (1915) және «Emden-нің ерліктері» (1928) – бұл Австралияның шайқасты және оған дейін болған оқиғаларды бейнелейтін екі үнсіз фильмі. 2010 жылы неміс режиссері Die Männer der Emden («Emden адамы») фильмі жөнінде жұмыс бастады, ол Direction аралында қалған 50 неміс теңізшісінің және олардың үйге қайту сапарының оқиғасына негіделген. Фильмнің көп бөлігі Шри-Ланкада түсірілді, сәнді яхта Raja Laut шхуна Ayesha-ны бейнелеу үшін қолданылды.