Кіріспе
Фала («Сөйлеу», сондай-ақ Халимего деп те аталады) – Батыс роман тілі, көбінесе Галисия-Португал тобына жатады, Леон тілінен кейбір ерекшеліктері бар. Бұл тіл Испанияда шамамен 10 500 адамның арасында таралған, олардың 5 500-і Португалия шекарасына жақын Экстремадураның солтүстік-батыс бөлігіндегі аңғарда тұрады. Фала тілін сөйлейтіндер Вальверде-дель-Фресно (Valverdi du Fresnu), Эльхас (As Ellas) және Сан-Мартин-де-Тревехо (Sa Martín de Trevellu) қалаларында шоғырланған. Бұл қалалар Сиерра-де-Гата аймағындағы Жалама аңғарында орналасқан. Тілге кейде Fala de Jálama немесе Fala de Xálima деген атаулар да қолданылады, бірақ тілді бұрынғылар өздері қолданбайды, олар өздерінің тілдік нұсқаларын Эльхаста – лагартеиру, Сан-Мартин-де-Тревехода – манхегу / маньегу, ал Вальверде-дель-Фреснода – вальвердеиру деп атайды.
Fala ("Speech", also called Xalimego) is a Western Romance language commonly classified in the Galician Portuguese subgroup, with some traits from Leonese, spoken in Spain by about 10,500 people, of whom 5,500 live in a valley of the northwestern part of Extremadura near the border with Portugal. The speakers of Fala live in the towns of Valverde del Fresno (Valverdi du Fresnu), Eljas (As Ellas) and San Martín de Trevejo (Sa Martín de Trevellu). These are within the valley of Jálama, in the comarca of Sierra de Gata. Other names sometimes used for the language are Fala de Jálama or Fala de Xálima, but neither of them is used by the speakers themselves, who call their linguistic varieties lagarteiru (in Eljas), manhegu / mañegu (in San Martín de Trevejo) and valverdeiru (in Valverde del Fresno).
Шығу тегі
Орта ғасырларда Леон мен Португалия шекарасында португалия және леон тілдерінің аралас түрлері кездесетін, олар Foro de Castelo Rodrigo (13 ғасыр) сияқты мәтіндерде көрсетілген. XIII ғасырда осы аймақтың отарлануы және қайта қоныстандырылуы туралы құжаттама болмаса да, Галисия азаматтарының Леон патшасының жазасы ретінде мұсылмандарға қарсы шекараны қорғауға көшкені, немесе корольдер Альфонсо IX және Фернандо II аймақтарды әртүрлі әскери ордендерге тапсырғандығы туралы бірнеше гипотеза бар. Жалпы, Галисиялық теорияны қолдайтын филологтар, осы аңғардың оқшауланған аймақ екенін және сондықтан Галисиялық қоныс жайлаушылар сыртқы ықпалдың болмауына байланысты өздерінің сөйлеуін "таза" нысанда сақтап қалғанын айтады. Дегенмен, аңғар португалиялық шекараға жақын орналасқан, сондықтан ол Кастилия мен Португалия арасындағы Алканис шарты бойынша алмастырылған жерлерге жатқызылуы мүмкін. Бұрын, Реконкиста кезінде шекараның ирек пішіні болған. Шарт оны түзу үшін жасалды, бұл негізінен Рибакоаны Португалияға беру (Гуарда, ежелгі шекара бекеті, қазір жаңа шекарадан батысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан) және Эргес Тегус Север өзендерінің шығысындағы 180 км жерді, су арналарымен шекараланған аймақты алу арқылы іске асырылды. Монархтар арасындағы келісім халқының қоныс аударуын талап етпеді, сондықтан олардың көпшілігі өз еркімен емес, шекараның өзгеруіне байланысты ел аударды.
Жақында
1992 жылдың 3 тамызында "Фала и Культура" қауымдастығы құрылды. Оның мақсаттарының арасында галисия тіліне негіделген ортақ грамматиканы жасау және 1992 жылдан бері жыл сайын Елхаста, 1993 жылы Вальвердеде және 1994 жылы Сан-Мартинде тойланатын "u día da nosa fala" ("біздің тіліміздің күні") мерекесін өткізу болды. Фала тіліндегі алғашқы әдеби туынды 1998 жылға дейін жарық көрмеді: Исабель Лопес Лахас жазған "Seis sainetes valverdeiros" кітабы 1998 жылы Сантьяго-де-Компостела қаласындағы Edicións Positivas баспасынан шықты. Осы күні Шекарааралық бастамалар кеңсесі (Gabinete de Iniciativas Transfronterizas) Фала тіліне қызығушылық танытып, оны зерттеуді қолдады, 1999 жылы ғылыми еңбектер жариялады және мамыр айында "Фала конгресін" ұйымдастырды. 2000 жылдың 14 маусымында Фала тілі Эстремадура аймағының Мәдениет министрлігі тарапынан мәдени маңызы бар мүлік (Bien de Interés Cultural) ретінде танылды. Қазіргі кезде Жалама аңғарының тұрғындары испан тілінде сөйлей білсе де, көпшілігі екі тілді, себебі олар үйде және мектептен тыс шараларда жергілікті тілді қолдануды жалғастыруда.