Кіріспе
Экономикада қолданылатын график. Экономикада шығын қисығы – өндірілген жалпы көлемге байланысты өндіріс шығындарының графигі. Еркін нарық экономикасында өнімді тиімді кәсіпорындар өндірістің әр деңгейі үшін шығынды азайту арқылы өндіріс процесін оңтайландырады, нәтижесінде шығын қисығы пайда болады. Пайданы барынша арттыруға ұмтылған кәсіпорындар өнім көлемін анықтау үшін шығын қисықтарын пайдаланады. Шығын қисықтарының түрлі түрлері бар, олардың барлығы бір-бірімен байланысты: жалпы және орташа шығын қисықтары; шекті ("әр қосымша бірлік үшін") шығын қисықтары, олар жалпы шығын қисықтарының туындысына тең; және өзгермелі шығын қисықтары. Олардың кейбіреулері қысқа мерзімді, ал кейбіреулері ұзақ мерзімді перспективада қолданылады.
In economics, a cost curve is a graph of the costs of production as a function of total quantity produced. In a free market economy, productively efficient firms optimize their production process by minimizing cost consistent with each possible level of production, and the result is a cost curve. Profit maximizing firms use cost curves to decide output quantities. There are various types of cost curves, all related to each other, including total and average cost curves; marginal ("for each additional unit") cost curves, which are equal to the differential of the total cost curves; and variable cost curves. Some are applicable to the short run, others to the long run.
Қысқа мерзімді жалпы шығындар (SRTC) және ұзақ мерзімді жалпы шығындар (LRTC) қисықтары
Қысқа мерзімді жалпы шығындар (SRTC) және ұзақ мерзімді жалпы шығындар (LRTC) қисықтары өндірілген өнімнің мөлшерімен бірге өседі, себебі көбірек өнім өндіру үшін қысқа және ұзақ мерзімде де көбірек еңбек жұмсау қажет, ал ұзақ мерзімде көбірек өнім өндіру физикалық капиталдың көбірек бөлігін пайдалануды талап етеді; және екі кірістің де көбірек пайдаланылуы оларға байланысты шығындардың артуына әкеледі. Қысқа мерзімде тек бір ауыспалы кіріс (еңбек жұмсау) болғандықтан, өнімнің әрбір мүмкін мөлшері үшін еңбектің белгілі бір мөлшері қажет, ал қысқа мерзімді жалпы шығын өнім деңгейінің функциясы ретінде еңбектің осы бірегей мөлшерін еңбектің бірлік құнына көбейту арқылы есептеледі. Бірақ ұзақ мерзімде еңбек пен физикалық капиталдың мөлшерін таңдауға болады, сондықтан белгілі бір өнім деңгейін өндірудің жалпы құны – бұл оңтайландыру мәселесінің шешімі: еңбекке жұмсалған шығындардың (еңбекақы ставкасы мен таңдалған еңбек мөлшерінің көбейтіндісі) және капиталға жұмсалған шығындардың (капиталдың бірлік құны мен таңдалған физикалық капитал мөлшерінің көбейтіндісі) қосындысы, өндіріс функциясының өнімді екі кіріс мөлшерімен байланыстыратын теңдігін сақтай отырып, еңбек және капитал жұмсау бойынша минимумға төмендетіледі; содан кейін жалпы шығынның (минималды) деңгейі берілген өнімді өндірудің жалпы құны болып табылады.
Қысқа мерзімді өзгермелі және тұрақты шығындар қисықтары (SRVC және SRFC немесе VC және FC)
Қысқа мерзімді тұрақты шығындар (FC/SRFC) өндіріс көлеміне байланысты өзгермейтіндіктен, оның қисығы осы жерде көрсетілгендей көлденең болады. Қысқа мерзімді өзгермелі шығындар (VC/SRVC) өндіріс көлемі артумен бірге өседі, себебі өндіріс көлемі неғұрлым көп болса, соғұрлым көп өзгермелі ресурстар (input) қолданылуы және олар үшін төлем жасалуы керек.
Қысқа мерзімді орташа ауыспалы шығындар қисығы (AVC немесе SRAVC)
Орташа айнымалы шығын (AVC/SRAVC) (қысқа мерзімді ұғым) – өнім бірлігіне шаққандағы айнымалы шығын (әдетте еңбек ақысы): SRAVC = wL / Q, мұнда w – жалақы мөлшерлемесі, L – қолданылған еңбек көлемі, ал Q – өндірілген өнім көлемі. SRAVC қисығы қысқа мерзімдегі орташа айнымалы шығынды өнім деңгейіне қарай көрсетеді және әдетте U пішінде салынады. Дегенмен, бұл экономикалық теория үшін ыңғайлы болғанымен, оның нақты әлеммен байланысы шамалы екендігі айтылады. Кейбір есептеулер көрсеткендей, кем дегенде өндіріс саласында U пішіндес шығын қисығын көрсететін фирмалардың үлесі 5-11 пайызды құрайды.
Қысқа мерзімді орташа тұрақты шығындар қисығы (SRAFC)
Тұрақты шығындар анықтама бойынша өндіріс көлеміне байланысты өзгермейтіндіктен, қысқа мерзімді орташа тұрақты шығындар (SRAFC) (яғни, өндірілген бірлікке шаққандағы қысқа мерзімді тұрақты шығындар) өндіріс көлемі артаған сайын төмендейді, нәтижесінде көрсетілген төмен қарай еңісті қисық пайда болады.
Қысқа мерзімді шекті шығындар қисығы (SRMC)
Қысқа мерзімді шекті шығындар (SRMC) қисығы фирманың тауар немесе қызмет өндірісінің қысқа мерзімді кезеңінде туындайтын шекті (яғни, үстеме) шығындары мен өндірілген өнімнің саны арасындағы байланысты графикалық түрде көрсетеді. Бұл қисық технология мен ресурстар бағасы сияқты басқа факторларды тұрақты ұстап, шекті шығындар мен өнім көлемі арасындағы байланысты бейнелеу үшін жасалған. Шекті шығындар қисығы көбінесе U тәрізді болады. Өнімнің шағын көлемінде шекті шығындар салыстырмалы түрде жоғары болады; бірақ өндіріс артқан сайын шекті шығындар төмендеп, ең төменгі деңгейге жетеді, содан кейін қайта өседі. Шекті шығындар шекті кіріспен (MR) салыстырылады, яғни тауардың немесе қызметтің қосымша бір бірлігінен фирмаға түсетін қосымша сату кірісі. Шекті шығындар қисығының мұндай пішіні өсімді, содан кейін шекті өнімнің азаюын (және шекті өнімнің азаю заңын) тікелей көрсетеді. Шекті шығын w/MPL-ға тең.
Ұзақ мерзімді шекті шығындар қисығы (LRMC)
Ұзақ мерзімді шекті шығындар (LRMC) қисығы әрбір өнім бірлігі үшін ұзақ мерзімде, яғни барлық өндіріс факторлары өзгермелі болатын шартты кезеңде туындайтын қосымша жалпы шығындарды көрсетеді. Басқаша айтқанда, LRMC – барлық факторлар өзгермелі болғанда өнімнің бір бірлігіне байланысты жалпы шығындардың ең төменгі артуы. Ұзақ мерзімді шекті шығындар қисығының пішіні қысқа мерзімдік ұғым – шекті өнімнің азаю заңына емес, ұзақ мерзімдік ұғым – масштабқа байланысты өсуге (returns to scale) байланысты қалыптасады. Кіріс факторларының икемділігінің артуына байланысты ұзақ мерзімді шекті шығындар қисығы, оның қысқа мерзімдік әріптесіне қарағанда көбінесе тегіс болады. Ұзақ мерзімді шекті шығындар қисығы ұзақ мерзімді орташа шығындар қисығымен оның ең төменгі нүктесінде қиылысады. Өндіріс функциясы өзгермелі шығындар функциясын анықтайтындықтан, ол шекті шығындар қисығының және орташа шығындар қисығының пішіні мен қасиеттерін де анықтайды. Сол сияқты, ол масштабтың өсуі (масштабқа байланысты экономия) болғанда ғана, ұзақ мерзімді орташа шығындар қисығының жоғары қарай бағытталған бөлігінде жұмыс істейді, ал масштабқа байланысты азаю болса, онда экономия да, азаю да болмайды. Осы жағдайда, өнім нарығында толық бәсекелестік болғанда, ұзақ мерзімдік нарықтық тепе-теңдік барлық фирмалардың ұзақ мерзімді орташа шығындар қисығының ең төменгі нүктесінде жұмыс істеуін қамтиды (яғни, экономия мен азаюдың шекарасында). Егер фирма енгізілетін ресурстар нарығында толық бәсекелестікке ие болмаса, онда жоғарыда айтылған тұжырымдар өзгертіледі. Мысалы, егер өнімнің белгілі бір диапазонында масштабқа байланысты өсу болса, бірақ фирма бір немесе бірнеше ресурстар нарығында соншалықты үлкен болса, оның ресурстарды сатып алуын ұлғайту ресурстың бірлігіне жұмсалатын шығындарды арттырса, онда фирмада масштабтың азаюы болуы мүмкін. Екінші жағынан, егер фирма ресурстарға көлемдік жеңілдіктер ала алса, онда өнімнің белгілі бір диапазонында экономияға ие болуы мүмкін, тіпті егер ол осы өнімді өндіруде азаю байқалса да.
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді шығындар қисық сызықтарының арасындағы байланыс
Өндірістің әрбір көлемі үшін капиталдың бір шығынды азайтатын деңгейі және берілген көлемді өндірумен байланысты қысқа мерзімді орташа шығын қисығы болады. Келесі мәлімдемелер фирма өндірілген көлемге оңтайлы капитал деңгейін пайдаланады деп есептейді. Әйтпесе, SRAC қисығы LRAC-тен "толық жоғары" орналасады және ешқандай нүктеде жанаспайды. Әрбір STC қисығы LRTC қисығына тек бір нүктеде ғана жанаса алады. STC қисығы LRTC қисығын кесіп өте алмайды. Бір STC қисығы LRTC-ге ұзақ мерзімді шығынды азайту деңгейінде жанасады. Жаңасу нүктесінде LRTC = STC. Өндірістің барлық басқа деңгейлерінде STC LRTC-ден жоғары болады. Орташа шығындар функциясы – бұл жалпы шығындар функциясының өнім деңгейіне бөлінуі. Сондықтан, SATC қисығы да шығынды азайту деңгейінде LRATC қисығына жанасады. Жаңасу нүктесінде LRATC = SATC. Өндірістің барлық басқа деңгейлерінде SATC > LRATC. Жалпы шығындар қисығының еңісі шекті шығындарға тең. Сондықтан, STC LTC-ге жанасқанда, SMC = LRMC. Ұзақ мерзімді шығынды азайту деңгейінде LRTC = STC; LRATC = SATC және LRMC = SMC. Егер өндіріс функциясы тұрақты масштабта қайтарымға ие болса, онда SATC қисығының ең төменгі деңгейінде SATC = LRATC = SMC = LRMC болады. Қайтарым азайғанда, ең төменгі SRAC ең төменгі LRAC-тен төмен өндіріс деңгейінде болады, себебі фирма жай ғана өндіріс көлемін немесе операцияларын азайту арқылы орташа шығындарды азайта алады. SRAC-тің ең төменгі деңгейі еңіс нөлге тең болғанда пайда болады. Осылайша, U пішіндес LRAC қисығы мен SRAC қисығының ең төменгі нүктесі арасындағы жанасу нүктелері тек LRAC қисығының тұрақты масштабтағы үнемдеуді көрсететін бөлігімен ғана сәйкес келеді. Масштабты арттыру арқылы қайтарым болғанда, LRAC және SRAC арасындағы жанасу нүктесі SRAC қисығының ең төменгі деңгейімен байланысты деңгейден төмен өндіріс деңгейінде болуы керек.
The slope of the total cost curves equals marginal cost. Therefore, when STC is tangent to LTC, SMC = LRMC. At the long–run cost–minimizing level of output LRTC = STC; LRATC = SATC and LRMC = SMC,. With fixed unit costs of inputs, if the production function has constant returns to scale, then at the minimal level of the SATC curve we have SATC = LRATC = SMC = LRMC. With decreasing returns, minimum SRAC occurs at a lower production level than minimum LRAC because a firm could reduce average costs by simply decreasing the size or its operations. The minimum of a SRAC occurs when the slope is zero. Thus the points of tangency between the U shaped LRAC curve and the minimum of the SRAC curve would coincide only with that portion of the LRAC curve exhibiting constant economies of scale. For increasing returns to scale the point of tangency between the LRAC and the SRAC would have to occur at a level of output below level associated with the minimum of the SRAC curve.
U пішінді қисықтар
SRAC және LRAC қисықтары әдетте U пішіндес болып келіндіріледі. Оның жоғары қарай бағыты өзгермелі факторға шектес өнімнің азаюына байланысты.