Кіріспе

Патрик Джей Херли (8 қаңтар 1881 ж. – 30 шілде 1963 ж.) – американдық саясаткер және дипломат. Ол 1929–1933 жылдары АҚШ-тың соғыс министрі болды, бірақ 1945 жылы Қытайдағы елші қызметін атқарғандығы үшін танымал. Ол Джозеф Стилвеллдің Қытайдан қайтарылуына және оның орнына көбірек дипломатиялық қабілеті бар генерал Альберт Коди Ведемейердің тағайындалуына зор үлес қосты. Жалпы халықтан шыққан Херлидің, елшіге лайық мінез-құлық пен әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларының жетіспеуі кәсіби дипломаттардың оған деген сынына себеп болды. Ол көрнекті әскери стратег Ведемейердің Қытай коммунистерін жеңуге болады деген пікірін бөлісті және Америка Куоминтаң мен Чан Кайшиге толық қолдау көрсетуге міндетті болуы керек деп есептеді. Көңілі толмаған Херли 1945 жылы Қытайдағы елшіліктен кетіп, Мемлекеттік департаменттегі жоғары лауазымды тұлғалардың наразылығын жариялады және олардың Қытай коммунистерін тоталитарлық деп санамайтынын, ал Американың басты мақсаты – азамат соғысында жеңіліске ұшыраған тараппен одақтасудан қашу екенін мәлімдеді.

Балалық шағы, білім алуы және Бірінші дүниежүзілік соғыс

Патрик 1883 жылдың 8 қаңтарында Пирс О’Нил мен Мэри Келли Хёрли отбасында, Индия территориясындағы Чоктау ұлтының Лехай маңында дүниеге келді. Оның ата-анасы Ирландиядан Америка Құрама Штаттарына көшіп келіп, Үндістан территориясында қоныстанды. 11 жасында әкесімен бірге көмір шахталарында қашыр жүргізуші болып жұмыс істей бастады, ал 15 жасында испан-американ соғысы кезінде Rough Riders қатарына қосылуға тырысты, бірақ жасы кішкентай болғандықтан қабылдамады. Ол 1905 жылы бітірген Индия колледжінде (қазір Бакон колледжі) оқып жүріп жұмыс істеді. 1908 жылы Вашингтондағы Ұлттық университетінің құқық мектебінен заңгер мамандығын алды.

Панчо Вилла экспедициясы және Бірінші дүниежүзілік соғыс

Хёрли 1903 жылы Үндістандық аумақтық ерікті милицияға қатысып, кейін Оклахома Ұлттық гвардиясында қызмет етті. 1916 жылы ол активтік қызметке шақырылып, Панчо Вилла экспедициясына қатысты. Экспедициядан кейін ол Бас жақтаушының департаментіне тағайындалып, Вашингтонға жіберілді. Ол үш рет әскерлерге қосымша азық-түлік пен оқ-дәрі жеткізуде сәтті болды, бірақ оларды эвакуациялай алмады. Шығыс майданындағы кеңес әскери операцияларына рұқсат алған АҚШ-тың бірінші және, мүмкін, жалғыз жоғары ранкті әскери шенеунігі Хёрли кеңес әскери шенеуніктерімен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол кеңес көмекшілеріне американдық үндістер басшыларының есімдерін берді: «Жүзді Жел» және «Отырған Бұқа». Ол сондай-ақ кеңес генералдарының «АҚШ Ресейге қанша соғыс жабдықтарын, әсіресе ұшақтарды, танктерді және жүк көліктерін жеткізе алатынына қызығушылық танытқанын» және олардың екінші фронтты тез арада ашу қажеттігіне сенгенін хабарлады. Иран-американдық тарихшы Аббас Милани Хёрлиді «адамдардың арасындағы кедейлік пен британдық және совет елшілерінің халықты сыйламауынан қорқып қалған» «ерекше және эксцентрикалық тұлға» деп сипаттады. Хёрли Иранның екі негізгі мәселесі – ирандықтардың көп бөлігінің сауатсыздығы және Иранның КСРО мен Ұлыбританияға жартылай тәуелділігі деп сақты. Операция Ичигоның сәтті аяқталуы генерал Джозеф Стилвелл («Қышқыл Джо») мен генерал-сиссимус Чан Кай Шек арасындағы ұзақ уақыттан бері келіп жатқан қақтығысты шиеленістірді. Осы дағдарыс Рузвельтті Хёрлиді Қытайға жіберуге итермеледі. Хёрли 1944 жылдың тамызында Рузвельттің Чан Кай Шекке жеке өкілі ретінде Қытайға келді. Президенттен алған жазбаша тапсырмасы мынадай болды: Сіз менің тікелей маған есеп беретін генерал-сиссимус Чан Кай Шекке жеке өкілім ретінде тағайындаласыз. Сіздің басты міндетіңіз – генерал-сиссимус пен генерал [Жозеф] Стилвелл арасындағы тиімді және үйлесімді қарым-қатынасты дамыту, генерал Стилвеллдің өзіне бағынышты Қытай армиясына басшылық етуін жеңілдету. Сізге қосымша тапсырмалар беріледі. Ол сол кездегі Қытай Республикасының астанасы Чунцзинге бара жатқанда, Хёрли Мәскеуде Жозеф Сталинмен және Вячеслав Молотовпен кездесуге тоқтады. Олар оған Мао мен қытайлық коммунистердің «маргарин коммунистері» екенін және КСРО олармен байланысы жоқ екенін айтты. Хёрли бұл талаптарды күмәнданбай қабылдады. Стилвеллге көбірек басшылық өкілеттік беруге қол жеткізуден басқа, Хёрлиге қытайлық коммунистердің Стилвеллді өздерінің қолбасшысы ретінде қабылдауын қамтамасыз ету және американдық Ленд-Лизинг көмегінің Яньаньдағы Мао Цзэдунға баруы мүмкін екенін тексеру тапсырылды. Ақырында, Стилвеллдің Чан Кай Шекке деген сенімсіздігі мен сыбайлас жемқорлығы соншалықты күшті болды, Стилвелл 1944 жылдың қазан айында Қытайға берілетін несиелік лизинг көмегін тоқтатуға тырысты. Хёрли Қытай сыртқы істер министрі Т. В. Сунгпен келіссөздер жақсы жүріп жатқанын мәлімдеді. Хёрли Чунцзиндегі АҚШ елшілігінде өткен кездесуде Стилвеллге оның басшылығымен Қытай Біріккен майданын құру жоспарының қатал тілі Чанға ренжітетінін ескертті. Қытай баспасөзіне тараған Гоминьданның Орталық атқарушы комитетінің алдында сөйлеген сөзінде Чан Стилвеллді айыптады және американдық ультиматумды қабылдау оны Нанкиндегі жапондық әріптесі Ван Цзинвэйден ешқандай айырмасы жоқ жаңа империализмді қабылдаумен бірдей екенін айтты. Сөйтіп, ол Стилвеллге хатты көрсетті, ол оны «мұнысырақ пышақпен мойнымды кесіп тастады» деп кінәлады. 1944 жылдың 7 қарашасында Хёрли Яньаньға барып, Маомен кездесті. Ол коммунистер мен Гоминьданды біріктіріп, жапондықтарға қарсы күрес үшін біртұтас майдан құруды мақсат етті. Чан Хёрлидің Маомен кездесуін қалаған, бір жағынан Рузвельтке ұнайды, екінші жағынан Хёрлидің коммунистермен келіспеушілігін күткен. Хёрли ұшақпен Яньаньға келген кезде оны Чжоу Энлай және американдық Дикси миссиясының полковник Дэвид Д. Барретт қарсы алды. Мао коалициялық үкімет құруды, коммунистік және Гоминьдан генералдарының саны тең бірлескен әскери кеңес құруды, Қытай Қызыл Армиясына АҚШ-тың әскери көмегін және барлық саяси тұтқындарды, әсіресе, 1936 жылы Сиань оқиғасы кезінде Чан Цзяньді ұрлаған «Жас маршал» және Маньчжурияның бұрынғы әскери қолбасшысы маршал Чжан Сюэлянгті босатуды талап етті. Мао мен Хёрли екеуі де декларацияға қол қойды, Хёрли өз атының жанында «АҚШ Президентінің жеке өкілі» деп мақтанышпен жазды. 1944 жылдың қараша айының басында, елші Кларенс Э. Гаусс отставкаға кеткеннен кейін Хёрли ресми түрде Қытайға елшілік қызметіне ұсынылды, бірақ бастапқыда «Қытайда орындауға шақырылған міндеттері оның өміріндегі ең жағымсыз міндеттер болғанын» және оның Чан Кай Шек пен Қытай Ұлттық үкіметін қолдауы АҚШ Мемлекеттік департаментінің «американдық емес» элементтері тарапынан өзіне қарсы оппозицияны күшейткенін» айтып бас тартты. 17 қарашада Рузвельттің жағдайдың өте қиындығына байланысты осы жұмысты қабылдауын өтінетін телеграммасын алғаннан кейін ол немерелік келісімге келді. Хёрлидің тағайындалуы Чунцзиндегі елшіліктегі кәсіби дипломаттар тарапынан наразылық тудырды, олар Хёрлидің Қытай туралы ештеңе білмейтінін және өзінің күшіне жете алмайтынын айтты. Американдық дипломат Грэм Пек: «Оның әдемі, қабақшыл басы римдік бюстін еске түсірді, бірақ көбелектермен және үлкен галстук-баумен, мұрын көзілдірігімен және бұйра шашымен безендірілген» деп жазды. Хёрлидің өзін «генерал» деп атауын ұнатып, қоғамдық шараларда әрқашан барлық медальдарын тағып жүретін, және барлығы оның айтқандарымен келісетіндігін көрсету үшін «біз» деген сөзді «мен» деген сөздің орнына қолданатын, көптеген адамдарға жағымсыз көрінетін сөйлеу әдеті болды. Хёрлидің елші ретіндегі алғашқы әрекеттері – жаңа Cadillac сатып алу және елшілікті АҚШ елшісіне лайық деп есептейтін сәнді стильде қайта жабдықтау болды. 1945 жылдың қаңтарында Хёрли АҚШ адмиралы Майлспен және қытайлық құпия полиция басшысы Дай Лимен кездесті, ол оған OSS полковнигі Уильям Бердтің Яньаньға жасаған құпия сапары туралы хабарлады, ал елші бұл туралы білмеген. Ведемейер елшілікте Хёрлимен бірге тұрғандықтан, бұл жағдай жағымсыз болды; Жакоби кейінірек олардың «қатты, шулы даулары» түнге дейін жалғасқанын еске алды және Ведемейер Хёрлидің елшілікке тағайындалуына қатысты психикалық денсаулығына күмәнділігін білдіретін бірнеше телеграмма жіберді. Американдық әскери атташе 1945 жылдың наурыз айында қытайлықтардың Гонконгты жапондықтардан босатуға британдықтардың келісімін қабылдауы мүмкін екенін айтқанда, Хёрли Вашингтонда бұл «британдық империалистік пропаганда екенін» және «бұл пропаганданы қолдайтындар өздерінің пікірлеріне құқылы болғанымен, Қытайда қызмет ететін американдық офицерлердің осы пропаганданы демеулеуіне немесе американдық үкіметіне таратуына ешқандай себеп жоқ екенін» жазды. Хёрлидің Черчилльдің Қытайдағы арнайы өкілі болған генерал сэр Адриан Картон де Виартпен қарым-қатынасы жақсы болған жоқ, өйткені Хёрли Картон де Виартты британдық империяны қолдайтын зұлым тұлға деп қарады, ал ол бұл империяның құлатылуын қалады. Рузвельттің Хёрлиді «Еуропалық империализмді бақылау үшін» Қытайға жібергені де рас, және Хёрли бұл тапсырманы өте қатысты қабылдады, Америка Азиядағы барлық еуропалық билік пен ықпалды жоюға арналған ерекше миссияға ие деп сенді. Ол Рузвельттің өлімінен кейін президент Гарри С. Трумэн Ялта келісімдерінің қателіктерін мойындап, жағдайды түзетуге тырысады деп үміттенді, бірақ оның бұл бағыттағы әрекеттері сәтсіз аяқталды. Жапония 2 қыркүйек 1945 жылы одақтастармен келісімге келгеннен кейін Чан Хёрлиге Чунцзинде Маомен кездесу ұйымдастыруды ұсынды. Қытайда азаматтық соғыс қайта басталады деп күтілді және Чан оның беделін сақтап қалуды қалады...

Кейінгі өмірі

1944 жылы Хёрли Қытайда "біртұтас фронт" құруға тырысып, кейде Маоның өзіне де ықылас білдіргенмен, ол өзін қатаң оңшыл республикашыл ретінде көрсеткен кезде бұл әрекеттері ұмытылды. Ол американ консерваторлары үшін дереу "қаһарманға" айналып, АҚШ-тың Қытай саясатын бақылаған Мемлекеттік департаменттегі "бірлескен одақтастар" және совет тыңшыларының арасындағы адал дипломат ретінде танылды. 1949 жылы Қытайдағы азамат соғысында коммунистердің ұлтшылдарды жеңісі АҚШ-ты күтпеген жағдайға түсірді және "Кім Қытайды жоғалтты?" деген сұрақ талқылау ортасына түсті. Бұл мәселе Мемлекеттік департамент қызметкерлеріне, "Қытай қолдары" деп аталатын топқа қатысты айыптаулар күшейген кезде кеңінен талқыланды. 1950 жылы сенатор Джозеф Маккарти Мемлекеттік департаменттің "коммунистер мен ауырулылар" деп сипаттаған совет тыңшыларымен толы екенін айыптап, АҚШ-тың Қытайды "жоғалтуына" осылардың кінәлі екенін мәлімдеді. Сонда Хёрли 1950 жылғы сөйлеуінде Маккартиді жария түрде қолдады. Хёрли өзінің Чиангқа көмектесу әрекеттерін Рузвельттің, совет тыңшысы Алгер Хистің құрбысы ретінде бейнелеу арқылы тоқтатып қойғанын айтты. Хёрли 1946, 1948 және 1952 жылдары Нью-Мексико штатынан АҚШ Сенатына республикашыл кандидат ретінде түсті, бірақ демократтардың үміткерлеріне қарсы үш рет те жеңіліске ұшырады. Хёрли Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласында "United Western Minerals Corporation" компаниясын құрды. Ол 1950 жылдары Нью-Мексиконың Амброзия көлі аймағында уран өндіруді бастауға қатысты.

Мұра

Қазіргі заманғы және заманауи бағалаулар Хёрлиге кешірімді болған жоқ. Майкл Берли былай деп жазды: "1944 жылдың соңынан бастап Қытайдағы АҚШ елшісі, бұрынғы республикалық соғыс хатшысы Патрик Хёрли, шоктау соғыс шақыруларына құмар мас адам, АҚШ саясатына тиісті қызмет етпеді. Қытайдың нәзік әдет-ғұрыптарына немқұрайлы қараған ол Чан Кайшиді «Мистер Чек» деп, ал Мао Цзедунды «Сиыр тыңайтқышы» деп атады, осы екеуін біріктіріп, Қытайды жапондықтармен соңғы шайқасқа ұйымдастыру үшін шаттл сапарлары жасады. Маодың жақтастары Хёрлиді «Клоун» деп атады, ал АҚШ-тағы дипломатиялық әріптестері оны «Альбатрос» деп атады". Хувердің өзінен басқа, Хёрли Хувер әкімшілігінің соңғы тірі мүшесі болды.