1915 жылғы Ғалипол операциясы және Сувлаға қондырылуы

Кіріспе

1915 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыс, амфибиялық десант

Ұлыбритания мен Ирландияның біріккен корольдігі
Британдық Радж

(ескерту)
| күресуші2 =
| командир1 = Фредерик Стопфорд Хораций Г. Проктор Бошамп
| командир2 = Мустафа Кемаль Севат Паша
Отто Лиман фон Сандерс
| бөлімше1 = IX корпус
| бөлімше2 = Галлиполи және Бурса жандармериялық батальондары, 7-ші дивизия, 12-ші дивизия
| күш1 = 2 дивизия (бастапқы), 27 000 адам (соңғы)
| күш2 = 1 500 адам (бастапқы), 5 дивизия (соңғы)
| қазалар1 = 21 500
| қазалар2 = 9 000–20 000
Лорд Китченердің басшылығымен Лондонда өткен кеңесте, генерал сэр Ян Гамильтонның Жерорта теңізіндегі экспедициялық күштерін үш жаңа армия дивизиясымен күшейтуге шешім қабылданды. Айдың соңында тағы екі аумақтық армия дивизиясы бөлінді, бұл Гамильтонға науқанды жандандыру үшін қажетті күштерді берді. Ұзақ уақыттан бері жоспарланған Анзак көпірінен шығу жоспары қабылданды; оны алғаш рет 30 мамырда Австралия және Жаңа Зеландия армиясының командирі генерал-лейтенант Уильям Бёрдвуд ұсынған. Алайда, сәуір айында Хеллестегі бастапқы қону орнында барлық қол жетімді әскерлерді орналастыруға жеткіліксіз орын болғандықтан, Габа-Тепеден солтүстікке қарай екінші десант жасалуы керек еді. Енді шілде айында Анзак периметріндегі тығырықтан барлық жаңа әскерлерді орналастыруға және оларды шайқаста маневрлеуге де орын болмады, сондықтан Анзак күштерімен байланысатын Сувлада жаңа десант жоспарланды. Сувлаға десантты жаңадан құрылған британдық IX корпусы жасады, ол бастапқыда 10-шы (ирландтық) дивизияның екі бригадасынан және толық 11-ші (солтүстік) дивизиядан тұрды. IX корпусының басқаруы генерал-лейтенант сэр Фредерик Стопфордқа берілді. Британдық әскери тарихшы Дж. Ф. Фуллер Стопфорд туралы «генералдың не екенін түсінбегенін» айтты, және ол тәжірибесіне байланысты тағайындалмады (ол аз ғана соғысқа қатысқан және ешқашан жауынгерлерге басшылық жасамаған), сондай-ақ оның энергиясы мен ынтасы (оның жасы 61-де және 1909 жылы зейнеткерлікке шыққан) болмады, бірақ ағалық тізіміндегі лауазымына байланысты тағайындалды. Гамильтон генерал-лейтенант Джулиан Бингті немесе генерал-лейтенант Генри Роулинсонды сұрады, екеуі де Батыс майданының тәжірибелі корпус командирлері, бірақ екеуі де 10-шы дивизияның командирі генерал-лейтенант сэр Брайан Махоннан төмен болды. Тиісті ағалыққа ие жалғыз қол жетімді генералдар – Спенсер Эварт, Гамильтон оны «семіз» деп ойлады және әскерлермен соңғы тәжірибесі болмады, ал Стопфорд жою арқылы таңдалды.

(minor)
| combatant2 =
| commander1 = Frederick Stopford Horace G. Proctor Beauchamp
| commander2 = Mustafa Kemal Cevat Pasha
Otto Liman von Sanders
| units1 = IX Corps
| units2 = Gallipoli and Bursa Gendarmerie Battalions 7th Division 12th Division
| strength1 = 2 divisions (initial) 27,000 men (final)
| strength2 = 1,500 men (initial) 5 divisions (final)
| casualties1 = 21,500
| casualties2 = 9,000–20,000 met in London and, under the guidance of Lord Kitchener, decided to reinforce the Mediterranean Expeditionary Force of General Sir Ian Hamilton with three New Army divisions. Two more Territorial Army divisions were allocated later in the month, giving Hamilton the numbers required to reinvigorate the campaign. A long standing plan to break out of the Anzac bridgehead was adopted; it had first been proposed on 30 May by the commander of the Australian and New Zealand Army Corps, Lieutenant General William Birdwood. However, just as the original landing site at Helles in April had insufficient space to land all the troops available, and so a secondary landing was to be made north of Gaba Tepe, now in July there was insufficient room to accommodate all the new troops within the congested Anzac perimeter, nor was there room to manoeuvre them in battle, and so a new landing at Suvla was planned which would link up with the forces at Anzac. The Suvla landing was to be made by the newly formed British IX Corps, initially comprising two brigades of the 10th (Irish) Division and the entire 11th (Northern) Division. Command of IX Corps was given to Lieutenant General Sir Frederick Stopford. British military historian J. F. C. Fuller said of Stopford that he had "no conception of what generalship meant" and indeed he was appointed not on his experience (he had seen little combat and had never commanded men in battle) or his energy and enthusiasm (he was aged 61 and had retired in 1909) but because of his position on the list of seniority. Hamilton had requested either Lieutenant General Julian Byng or Lieutenant General Henry Rawlinson, both experienced Western Front corps commanders, but both were junior to Lieutenant General Sir Bryan Mahon, commander of the 10th Division. The only available generals of appropriate seniority were Spencer Ewart whom Hamilton thought too "stout of girth" and lacking recent experience with troops, and Stopford who was selected by a process of elimination.

Жоспарлау

Шабуыл 1915 жылғы 6 тамызда Хеллсте (Крития жүзімдігі шайқасы) және Анзакта (Жоңайлы сосна шайқасы) алаңдатулармен ашылуы тиіс еді. Сувлаға қону сағат 22:00-де басталуға жоспарланған, екі шабуылдаушы колонна Анзактан Сари-Байр биіктігіне қарай бұзылғаннан кейін бір сағаттан соң. Сувладағы бастапқы жоспар 11-дивизияны шығанақтың оңтүстік жағындағы Нибрунеси нүктесінен жағалауға шығару еді, себебі шығанақтың ішінде қараңғыда, белгісіз кеме қақтырулары бар жерге түсу қауіпті деп есептелді. 10-шы дивизияның 30-шы және 31-ші бригадалары келесі күні таңертең қонуға тиіс болды. IX корпустың мақсаты – Сувла жазығын қоршап тұрған төбелерді басып алу: солтүстікте Сары шығанағы бойындағы Киреч-Тепе, шығыста Теке-Тепе және оңтүстік-шығыста Анафарта шұңқыры. Стопфордқа 22 шілдеде жоспарды алғаш көрсеткенде, ол: «Бұл жақсы жоспар. Оның сәтті болатынына сенімдімін және оны жасаған адамды құттықтаймын» деді. Стопфордтың штаб бастығы, бригадир генерал Гамильтон Рид оны қолдамады, оның күмәні мен көзқарасы Стопфордқа әсер етті. Рид – Бур соғысында Виктория кресімен марапатталған артиллерия офицері еді. Батыс майданында қызмет еткен ол, артиллерия қолдауысыз бекініске шабуыл жасау мүмкін емес деп сенді. Барлау кезінде Сувлада дайын бекіністер жоқ екені анықталды, бірақ Стопфорд десанттың мақсаттарын шектеді, ал Гамильтон оны тоқтатуға күш жеткізбеді. Стопфорд пен 11-дивизия қолбасшысы генерал-майор Фредерик Хаммерслидің соңғы бұйрықтары нақты емес болды, тек «мүмкін болса» биік жерді басып алуды талап етті. Стопфорд пен Рид 11-ші дивизияның 34-бригадасының Сувла шығанағына қонуын қалады. Сәуірдегі қонулардан айырмашылығы, IX корпусқа арнайы «Құмырсқалар» деп аталатын, броньды және өздігінен жүретін десанттық кемелер берілді. Бұл десанттық кемелер паркіне командир Эдвард Унвин басшылық етті, ол сәуірдегі Клайд өзеніндегі V жағажайындағы Кеп Хельстегі қону кезінде SS River Clyde кемесінің капитаны болған. Бесінші армия қолбасшысы генерал Отто Лиман фон Сандерс Грекия аралдарындағы әскерлердің жиналуы туралы хабарлар арқылы жаңа қону жақындап келе жатқанын жақсы білді, бірақ қону қайда болатынына сенімді емес еді. Британдықтардың шатастыру амалдары Азия жағалауына қонуға мүмкіндік берді, сондықтан үш дивизия сол жерде орналасты, ал тағы үш дивизия Сувладан солтүстікке қарай 30 миль (48 км) жерде, түбектің мойнындағы Булаирде орналасты. Сувланы бавариялық атқыштар офицері, майор Вильгельм Виллмердің басқаруындағы «Анафарта отряды» деп аталатын үш батальон қорғады. Виллмерде пулеметтер мен азау далалық артиллерия бөлімдері болған жоқ. Виллмер үш бекініс салған: біреуі солтүстікте Киреч-Тепеде, біреуі ортада 10-шы төбеде және біреуі шоколад төбесінде, жағажайдың артында жатқан тұзды көлдің оңтүстік жағында. Шағын күзеттер басқа жерлерде де орналастырылды, соның ішінде Лала Бабада, жағажай мен тұзды көлдің арасындағы кішкентай төбеде. Лоун Пайндағы шабуыл басталғанда, Виллмерге күшейту ретінде бір батальонды жіберуді бұйырды, сондықтан 20 000 британдық Сувлаға қонуға кіріскенде, оларға тек 1500 османдық әскері қарсы тұрды.

The offensive was to open on 6 August 1915 with diversions at Helles (the Battle of Krithia Vineyard) and Anzac (the Battle of Lone Pine). The landing at Suvla was to commence at 10:00 pm, an hour after the two assaulting columns had broken out of Anzac heading for the Sari Bair heights. The original plan at Suvla was to put the 11th Division ashore south of Nibrunesi Point, the southern headland of the bay, as it was not considered safe to land in the dark within the bay itself where there were uncharted shoals. The 30th and 31st Brigades of the 10th Division would land the following morning. The objective of IX Corps was to seize the ring of hills that surrounded the Suvla plain; Kiretch Tepe to the north along the Gulf of Saros, Tekke Tepe to the east and the Anafarta Spur to the south east. When Stopford was first shown the plan on 22 July he declared, "It is a good plan. I am sure it will succeed and I congratulate whoever has been responsible for framing it." Stopford's chief of staff, Brigadier General Hamilton Reed was not so supportive and his doubts and prejudices succeeded in swaying Stopford. Reed was an artillery officer who had won the Victoria Cross during the Boer War. Having served on the Western Front, he believed no assault on entrenched positions could be made without artillery support. Reconnaissance had revealed no prepared fortifications at Suvla and yet Stopford proceeded to limit the objectives of the landing and Hamilton failed to stop him. The final orders issued by Stopford and the 11th Division commander, Major General Frederick Hammersley, were imprecise, requiring only that the high ground be taken "if possible". Stopford and Reed also wanted the 34th Brigade of the 11th Division to be landed within Suvla Bay itself. Unlike the April landings, IX Corps was supplied with purpose built landing craft known as "Beetles" which were armoured and self propelled. This fleet of landing craft was commanded by Commander Edward Unwin who had captained the SS River Clyde during the April landing on V Beach at Cape Helles. The commander of the Fifth Army, General Otto Liman von Sanders, was well aware a new landing was imminent through reports of troop build ups in the Greek islands, however he was unsure of where the landing would be made. British deceptions made a landing on the Asian shore possible so three divisions were located there while three more were stationed 30 mile (48 km) north of Suvla at Bulair on the neck of the peninsula. Suvla was defended by three battalions, the "Anafarta Detachment", under the command of a Bavarian cavalry officer, Major Wilhelm Willmer, whose task was to delay any enemy advance until reinforcements arrived. Willmer had no machine guns and few field artillery pieces. Willmer constructed three strong points; one on Kiretch Tepe to the north, one on Hill 10 in the centre and one on Chocolate Hill, near the southern end of the salt lake that lay behind the beach. Small pickets were positioned elsewhere, including on Lala Baba, a small hill between the beach and the salt lake. When the attack at Lone Pine commenced, Willmer was ordered to send one battalion as reinforcements so that when 20,000 British began landing at Suvla, they were opposed by only 1,500 Ottoman soldiers.

Құтқару

11-ші дивизияның 32-ші және 33-ші бригадалары түнгі сағат 10-дан сәл бұрын Нибрунеси нүктесінің оңтүстігіндегі "Б-Бич" жағасына шыға бастады. Жаңа армияның бірлігі алғаш рет шайқасқа түскен кезде, 6-шы батальонның екі ротасы, Йоркшир полкі, османдық қорғаушыларды жағажайға қарап тұрған Лала Бабаның кішкентай төбесінен ығыстырып шықты. Осының нәтижесінде британдықтар ауыр қаза тапты, Йоркширлердің барлық офицерлерінің екеуінен басқасы өлтірілді немесе жараланды, ал бөлімнің басқа әскерлерінің үштен бірі жойылды. Содан кейін 34-ші бригада Сувла шығанағындағы "А-Бич" жағасына қонуға тырысты, бірақ қону бастапқыда-ақ сәтсіз аяқталды. Бригаданы жеткізіп келген эсминецтер оңтүстікке тым қашық орналасып, саяз суға және шығанаққа тұзды көлді құйып тұрған арнаның қарамалы жағына бет бұрды. Екі баржа рифтерге тіреліп, әскерлер мойнына дейін суға батып жағаға жүзуге мәжбүр болды. 9-шы Ланкашир фюзельерлер батальоны қараңғыда жағаға шықты және снайперлердің атысы мен артиллериялық оқ жаудырылуынан жаға мен тұзды көлдің арасында қалып қойды. Таңға жуық офицердің басына оқ тиді, 9-шы батальон 6 офицерін жоғалтты, тағы 7-сі жараланды. 11-ші батальон, Манчестер полкі, эсминецтен жағаға шыққаннан кейін, қонудың ең сәттілігіне қол жеткізіп, Киреч-Тепе жотасын тауып, шығысқа қарай шамамен 200 қаза тапқанмен бойымен жол ашты. Басқа жерлерде қону хаостыққа ұшырады, өйткені ол қараңғыда жасалды, бұл бөлімдердің араласуына және офицерлердің өздерінің орналасқан жерін немесе мақсаттарын анықтай алмауына әкелді. Кейін ай шыққанда британдық әскерлер османдық снайперлерінің нысанасына айналды. 10-шы төбені басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені ешкім 10-шы төбенің қайда екенін білмеді. Таң атқаннан кейін ол табылғаннан кейін басып алынды, османдық артқы шеп түнде шегінді. Стопфорд "Джонкиль" кемесінен қонуға басшылық етуді жоспарлаған, бірақ қону кезінде ұйықтап қалды. Ол алғашқы хабарды 7 тамызда таңғы сағат 4-те Сувла шығанағына одан әрі қонуды тоқтату үшін келген Коммандер Уинвиден алды. Британдық соғыс тілшісі Эллис Ашмед Бартлетт таңнан кейін Миннеаполис көлігінен қонуға куә болды. Анзактан шайқас шуын естігенімен, Сувла салыстырмалы түрде тыныш болды және "көшкен адамдардың бұл массасын басқаруға ешқандай күшті қол болған жоқ, олар кенеттен белгісіз жағалауға тасталды". Гамильтон штабында болған капитан Сесил Аспиналл Огландер жазған британдық ресми тарих бағасында тікелей болды: "Қазір күн толық ашық еді және Сувла шығанағындағы жағдай хаосқа жақындады". Корольдік Австралия теңіздік көпірлік жасағы, 300-ге жуық инженерлік және құрылыс бөлімі (және Сувладағы жалғыз австралиялық қатысу), бірінші күні ерте жерге қонды, бірақ түстен кейін кешке дейін бұйрықтарсыз күтті, олар қонудың кейінгі кезеңдеріндегі адамдар мен жабдықты қабылдау үшін пирстерді салуға дайындалды. 7 тамыздағы прогресс минималды болды. 10-шы дивизияның екі бригадасы жағаға шығып, жағдайды одан әрі ушықтырды. Күннің ыстығында сарбаздар ішуге су іздеді. Кешке қарай тұзды көлдің шығысындағы екі төбе басып алынды; олар Сувладағы бірінші күнгі жалғыз жеміс болды. ІХ корпус алғашқы 24 сағат ішінде 1700 адамнан зардап шекті, бұл көрсеткіш Уилмер жасағының жалпы санынан асып түсті. Кешкі сағат 7-де Вилмер фон Сандерске хабарлай алды: "Дұшпан тарапынан қарқынды шабуылдар болған жоқ. Керісінше, дұшпан қорқып, ұялдап алға жылжып келеді". Фон Сандерс енді Фейзи Бейдің басшылығындағы Булаирден шыққан екі дивизияға, Османдық 7-ші дивизия мен Османдық 12-ші дивизияға, оңтүстікке, Сувлаға жылжуға бұйрық берді. Стопфорд 7 тамызда Джонкильден жағаға шықпады. Күннің соңына қарай британдық басқару тізбегі толығымен бұзылды.

The 32nd and 33rd Brigades of the 11th Division began to come ashore at "B Beach" south of Nibrunesi Point shortly before 10 pm. In the first action fought by a New Army unit, two companies from the 6th Battalion, The Yorkshire Regiment, drove the Ottoman defenders off the small hillock of Lala Baba which overlooked the beach. In doing so, the British took heavy casualties, with all but two of the Yorkshires' officers being killed or wounded, along with one third of the unit's other ranks. Shortly afterwards the 34th Brigade attempted to land at "A Beach" within Suvla Bay but the landing went awry from the start. The destroyers conveying the brigade anchored too far south, facing shoal water and on the wrong side of the channel that drained the salt lake into the bay. Two lighters grounded on reefs and the men had to wade ashore submerged up to their necks. The 9th Battalion Lancashire Fusiliers waded ashore in darkness and were pinned down between the beach and the salt lake by sniper fire and shelling. The CO was shot in the head around dawn and 9th Battalion lost 6 other officers killed and 7 wounded. The 11th Battalion, The Manchester Regiment, having come ashore from the destroyer , had the greatest success of the landing, managing to find its way to the Kiretch Tepe ridge and fight its way some distance along it to the east for the loss of 200 casualties. Elsewhere the landing was in chaos, having been made in pitch darkness which resulted in great confusion with units becoming mixed and officers unable to locate their position or their objectives. Later, when the moon rose, the British troops became targets for Ottoman snipers. Attempts to capture Hill 10 failed because no one in the field knew where Hill 10 was. Shortly after dawn it was found and taken, the Ottoman rearguard having withdrawn during the night. Stopford had chosen to command the landing from HMS Jonquil but as the landing was in progress, he went to sleep. The first news he received was when Commander Unwin came aboard at 4 am on 7 August to discourage further landings in Suvla Bay. British war correspondent Ellis Ashmead Bartlett witnessed the landing shortly after dawn from the transport Minneapolis. While he could hear the fighting continuing at Anzac, Suvla was comparatively quiet and "no firm hand appeared to control this mass of men suddenly dumped on an unknown shore." The British official history, written by Captain Cecil Aspinall Oglander who was on Hamilton's staff, was blunt in its assessment; "It was now broad daylight and the situation in Suvla Bay was verging on chaos." The Royal Australian Naval Bridging Train, a 300 strong engineering and construction unit (and the only Australian presence at Suvla), landed early in the first day, but was left without orders until late in the afternoon, when they were set to building piers to receive the men and supplies of the later stages of the landing. Progress on 7 August was minimal. The two brigades of the 10th Division came ashore, adding to the confusion. In the heat of the day, the soldiers became desperate for drinking water. Towards evening two hills east of the salt lake were captured; these represented the sole gains for the first day ashore at Suvla. IX Corps had suffered 1,700 casualties in the first 24 hours, a figure exceeding the total size of Willmer's detachment. At 7 pm, Willmer was able to report to Von Sanders: "No energetic attacks on the enemy's part have taken place. On the contrary, the enemy is advancing timidly." Von Sanders now ordered two divisions from Bulair, the Ottoman 7th Division and Ottoman 12th Division, under the command of Feizi Bey, to move south to Suvla. Stopford did not go ashore from Jonquil on 7 August. By the end of the day, the British chain of command had completely broken down.

Жадының әлсіздігі

Стопфорд бірінші күнгі нәтижеге қанағаттанды. 8 тамызда таңертең ол Гамильтонға сигнал жіберді:

"Генерал-майор Хаммерсли мен оның әскерлері күшті қарсылық пен үлкен қиындықтарға қарамастан қол жеткізген нәтижелері үшін зор құрметке лайық. Енді мен қолда бар жағдайды нығайтуым керек". Ол биікке шабуылдау ниеті жоқ еді. Британдық штаб Булаирдегі Осман дивизияларының Сувлаға 36 сағатта жететінін есептеді – олар 8 тамыздың кешінде келуі мүмкін еді. Гамильтон осы уақытқа дейін жетістік болмауынан және Стопфорд пен оның бағыныштыларының белсенділік танытпауынан көңілі түсіп қалды. Ол капитан Аспиналлді Сувлада не болып жатқанын өз көзімен көру үшін жіберді. Аспиналлмен бірге Империялық қорғаныс комитетінің хатшысы, подполковник Морис Хэнки болды, ол британдық кабинетке науқанның барысы туралы есеп беруі керек еді. Стопфордтың сигналын алғаннан кейін Гамильтон Сувлаға өзі баруды шешті. Аспиналл мен Хэнки бастапқыда Сувладағы тыныштық пен әрекетсіздікті көріп, оны ынталандыратын жайт деп санады, себебі шайқас енді төбелер арасында алыс болар деп ойлады. Жағажайға жеткенде, оларға басын төмен ұстауға ескертті, өйткені фронттың сызығы бірнеше жүз метр ғана қашықтықта болды – және Стопфорд әлі де "Джонкильде" еді. Аспиналл Стопфордты "көңілі жақсы күйде" тауып, жетістіктерге қанағаттанғандығын көрді. Аспиналл адамдардың биікке жетпегенін көрсеткенде, Стопфорд: "Жоқ, бірақ олар жағаға шықты" деді. Аспиналл мен Гамильтон екеуі де десант флотының басқарушысы, контр-адмирал Джон де Робектың флагманы болған жеңіл крейсер HMS "Чатемге" жиналды. Соңында, 8 тамыздың түстен кейін, қону басталғаннан кейін екі күнге жуық уақыт өткен соң, Гамильтон оқиғалардың толық суретін алды. Аспиналл мен коммодор Роджер Кейеспен бірге ол "Джонкильге" өтіп, ақыры Хаммерслимен кеңесу үшін жағаға шыққан Стопфордпен кездесті. Стопфорд пен Хаммерсли келесі күні, 9 тамызда таңертең шабуылға өтуді жоспарлады. Гамильтон дереу шабуыл жасауды талап етті, сондықтан сағат 18.30-да 32-ші бригадаға Теке-Теп тау жотасына екі жарым мильдей жүруге бұйрық берілді. Белгісіз, қиын жерді қараңғыда басып өту қиын болды және бригада 9 тамызда таңғы сағат 4-ке дейін шыңға жақындамады. Османдық күштер олардан аздан кейін жотаға жетіп, шаршаған британдық жаяу әскерін штыкпен қарсы алды. 32-ші бригада бірнеше минут ішінде жойылды, ал батальондардың қалдықтары жағажайға қарай шашырады. Гамильтон шайқасты "Триададан" бақылады. Ол күнделігіне былай деп жазды:

"Major General Hammersley and troops under him deserve great credit for the result attained against strenuous opposition and great difficulty. I must now consolidate the position held." He had no intention of advancing to the high ground. The British staff had estimated that it would take the Ottoman divisions at Bulair 36 hours to reach Suvla – they could be expected to arrive on the evening of 8 August. Hamilton was dismayed by the lack of progress so far and the absence of any drive from Stopford or his subordinates. He had already dispatched Captain Aspinall to discover first hand what was happening at Suvla. Aspinall was accompanied by Lieutenant Colonel Maurice Hankey, Secretary to the Committee of Imperial Defence, who was to report on the progress of the campaign to the British Cabinet. When he received Stopford's signal, Hamilton decided to see Suvla for himself. Aspinall and Hankey initially found the ease and inactivity at Suvla encouraging, assuming it meant the fighting was now far away amongst the hills. Once on the beach, they were warned to keep their heads down as the front line was only a few hundred yards away – and that Stopford was still aboard the Jonquil. Aspinall found Stopford "in excellent spirits", well satisfied with progress. When Aspinall pointed out that the men had not reached the high ground, Stopford replied, "No, but they are ashore." Aspinall and Hamilton both converged on the light cruiser HMS Chatham, the flagship of Rear Admiral John de Robeck who commanded the landing fleet. Finally, on the afternoon of 8 August, nearly two days after the landing commenced, Hamilton gained a clear picture of events. Accompanied by Aspinall and Commodore Roger Keyes, he crossed to the Jonquil to confront Stopford who had finally been ashore to consult with Hammersley. Stopford and Hammersley planned to order an advance the following morning, 9 August. Hamilton insisted that an advance be made immediately and so, at 6.30 pm, the 32nd Brigade was ordered to march two and a half miles to the Tekke Tepe ridge. The march, in darkness over unfamiliar, rough terrain, was difficult and the brigade did not approach the summit until 4 am on 9 August. The Ottoman reinforcements had reached the ridge shortly before them and met the exhausted British infantry with a bayonet charge. The 32nd Brigade was virtually annihilated in a matter of minutes and the remnants of the battalions scattered back towards the beach. Hamilton had watched the battle from the Triad. He wrote in his diary:

"Жартылай аралдағы күрестердің арасында жүрегім қатайды, бірақ осы көріністің қайғысы оны жаралады. Сөздердің қажеті жоқ".

Босату

Фейзи бейдің әскерлері 8 тамыз кешінде британдықтар күткендей келуге кірісті. Фон Сандерс дереу шабуыл жасағысы келді, бірақ Фейзи бей қарсылық танытып, әскерлердің шаршағанын және артиллериялық қолдаудың жоқтығын айтты, сондықтан Фон Сандерс оны қызметтен босатті. Оның орнына ол Чунук-Байырда шайқасқан Османдық 19-дивизияның командирі Мұстафа Кемалды тағайындады. Кемал "Анафарта бөлігінің" билігін өз қолына алды, ол Сувладан оңтүстіске қарай Чунук-Байырға дейін созылды. ANZAC-та агрессивті және қабілетті екенін көрсеткен Кемал биік жерді басып алып, Сари-Байыр қыратындағы қауіпті сейілтіп, Сувлада қорғанысқа көшті. 9 тамызда Сувладағы шайқас күшейді, бірақ британдықтардың жылдам ілгерілеу мүмкіндігі жоғалып кетті. Түске қарай оқтардан Сцимитар төбесіндегі құрғақ шөп өртеніп кетті, ал Лала Бабадан бақылап тұрған Ашмед Бартлетт британдық жаралы әскерлердің жалыннан қашуға тырысқанын көрді: "Мен жалынның жақындағанын және қара түтін бұлттарының арасында еңкейген адамдардың жоғалып бара жатқанын көрдім. От өтіп кеткен соң, күйген қақының кішкентай үйінділері ғана патшаның тағы бір жаңылысқан әскерінің жер бетіне қайтқан жерін көрсетті". Күшейткіш күштер келіп жатты, 53-ші (Уэльс) жаяу әскер дивизиясы 8 тамыз күні түнде жағаға шыға бастады, ал 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы 10 тамызда келді, бірақ басқару параличке ұшырады. Стопфордтың әрекетсіздігіне келтірген себептерінің кейбіреуі түсініксіз болды, мысалы, османдықтардың "агрессивті болуға бейімділігі". Гамильтон соңында Китченерге IX корпус генералдарының басқаруға "жарамсыз" екенін хабарлады. Китченер 14 тамызда дереу жауап беріп, былай деді: "Егер сіз Стопфордты, Махонды және Хаммерслиді ауыстыру қажет деп ойласаңыз, олардың орнын басатын қабілетті генералдарыңыз бар ма? Сіздің есебіңізден мен Стопфордтың үйге қайтуы керек деп ойлаймын. Бұл жастар соғысы, сондықтан бізге сирек кездесетін мүмкіндіктерді толық пайдаланатын командирлер керек. Сондықтан, егер қандай да бір генерал сәтсіздікке ұшыраса, дереу әрекет етуден тартынбаңыз. Мен қолдағы барлық генералдарды жіберемін". Жауап күтпей тұрып, Китченер IX корпусына басшылық ету үшін генерал-лейтенант Джулиан Бингті ұсынды. 15 тамызда Гамильтон Стопфордты қызметтен босатып, Бинг Франциядан келген кезде оның орнына Хеллестегі британдық 29-дивизияның командирі генерал-майор Бовуар Де Лильді тағайындады. Хаммерсли де қызметтен босатылды, бірақ Гамильтон Махонды 10-дивизияның басшылығында қалдыруға ниеттенді. Алайда, Махон өзіне ұнамайтын де Лизльдің өзінен жоғары тағайындалғанына ашуланып, "Мен өз мәртебемнен бас тартып, сіз атаған офицердің басшылығында қызмет етуден құрметпен бас тартамын" деп, қызметтен кетті. Ол Киреч-Тепедегі қаһарлы шайқас кезінде дивизиясын тастап кетті. 53-ші (Уэльс) жаяу әскер дивизиясының командирі генерал-майор Джон Линдли өз еркімен отставкаға шықты.

Feizi Bey's troops began to arrive, as expected by the British, on the evening of 8 August. Von Sanders wanted to attack immediately but Feizi Bey objected, saying that the men were exhausted and without artillery support, so Von Sanders dismissed him. In his place he put Mustafa Kemal, the commander of the Ottoman 19th Division, which had been fighting at Chunuk Bair. Kemal assumed authority over the "Anafarta section" which spanned from Suvla south to Chunuk Bair. Kemal, who had proved aggressive and capable at ANZAC, held the high ground and was content to remain on the defensive at Suvla while he dealt with the threat to the Sari Bair ridge. The intensity of the fighting escalated at Suvla on 9 August but the opportunity for the British to make a swift advance had now disappeared. Around midday the gunfire set scrub alight on Scimitar Hill, and Ashmead Bartlett, watching from Lala Baba, saw the British wounded trying to escape the flames:

"I watched the flames approaching and the crawling figures disappear amidst dense clouds of black smoke. When the fire passed on little mounds of scorched khaki alone marked the spot where another mismanaged soldier of the King had returned to mother earth." Reinforcements were arriving, the 53rd (Welsh) Infantry Division had started coming ashore on the night of 8 August, and the 54th (East Anglian) Division arrived on 10 August, but command remained paralysed. Some of the reasons that Stopford gave for his inaction were surreal, such as that the Ottomans were "inclined to be aggressive." Hamilton finally cabled Kitchener that the IX Corps generals were "unfit" for command. Kitchener swiftly replied on 14 August, saying:

"If you should deem it necessary to replace Stopford, Mahon and Hammersley, have you any competent generals to take their place? From your report I think Stopford should come home. This is a young man's war, and we must have commanding officers that will take full advantage of opportunities which occur but seldom. If, therefore, any generals fail, do not hesitate to act promptly. Any generals I have available I will send you." Before receiving a response, Kitchener made Lieutenant General Julian Byng available to command IX Corps. On 15 August Hamilton dismissed Stopford and, while Byng was travelling from France, replaced him with Major General Beauvoir De Lisle, commander of the British 29th Division at Helles. Hammersley was also dismissed but Hamilton intended to retain Mahon in command of the 10th Division. However, Mahon was incensed that de Lisle, whom he disliked, was appointed above him and quit, saying "I respectfully decline to waive my seniority and to serve under the officer you name." He abandoned his division while it was in the thick of the fighting on Kiretch Tepe. The commander of the 53rd (Welsh) Infantry Division, Major General John Lindley, voluntarily resigned.

Салдары

Генерал Стопфорд Сувла операциясының сәтсіздігі үшін кінәленеді, бірақ жауапкершілік, ең соңында, Соғыс министрі ретінде қарт және тәжірибесіз генералды белсенді корпусқа тағайындаған лорд Китченерге және Сэр Ян Гамильтонға тиесілі еді. 13 тамызда Гамильтон өзінің күнделігіне: «Мен өзімнің үлкен және тәжірибесіз генералдар маған таңылғанына жол бермеу үшін ертерек отставкаға кетсем ғой» деп жазды. Ол кезде бәрі тым кеш болды және Стопфордтың кетуі Гамильтонның құлауына себеп болды, ол 15 қазанда Жерорта теңізі экспедициялық күшінің бас қолбасшысы лауазымынан босатылды. Генерал де Лильдің басшылығымен Сувла майданы қайта ұйымдастырылып, Хеллес майданынан 29-шы дивизия және Мысырдан 2-ші атты дивизия (аттарынсыз) келгеннен кейін нығайтылды. 21 тамыздағы шайқас Галлиполи кампаниясының ең ірі шайқасы – Скимитар төбесіндегі шайқасқа ұласты. Ол да сәтсіз аяқталған соң, Сувладағы әрекеттер британдықтар желтоқсан айының соңында эвакуация жасағанға дейін сирек соғысқа дейін төмендеді. Жаз айларындағы ауа райы ыстық, шыбырлау және санитарлық жағдайдың нашар болуынан қиын болды. 15 қарашада нөсер жаңбыр жауып, 26-27 қарашадағы ауыр дауылдар траншеяларды 4 футқа дейін су басты. Одан кейін қар боран болды және екі түн қатарынан қатты аяз болды. Сувлада 220 адам суға батып немесе мұздап қайтыс болды, ал 12 000 адам тоңды немесе суық тиді. Кампанияның өзінен өзгеше, Галлиполиден шығу жақсы жоспарланған және орындалған, түріктердің шығу туралы білуіне жол бермеу үшін көптеген сәтті алдаулар жасалды. Аз шығынға ұшырады және көптеген қару-жарақтар мен басқа да жабдықтар алынып кетті. Атомдық нөмірді ашқан ағылшын физигі Генри Мозли осы шайқаста снайпер оғынан қаза тапты.

Әуе әрекеттері

1915 жылдың шілдесінде Фредерик Сайкс капитан тағайындалғаннан кейін, Жерорта теңізінің шығысындағы Корольдік әскери-әуе қызметінің бөлімдеріне басшылық ету үшін Сайкске әуе күштерін беру жоспарлары жасалды. Бірақ, Сувла шығанағына шабуыл күштер келгенге дейін басталды. Дегенмен, Сайкстің авиаторлары Осман әскерлерін қайта жабдықтауды қиындатқан бірнеше Осман кемелерін жоюға үлкерді. Бұл кедергі Осман империясын ұзақ жолмен құрлық арқылы қайта жабдықтауға мәжбүр етті. Бұл Осман әскерінің оқ-дәрі қорына әсер еткенімен, құрлық жолдарын толығымен жаба алмағандықтан, бұл шешуші нәтиже бермеді.

Еске алу

Бұл қону бірнеше рет әнмен еске алынған. Екі танымал әнде Сувла мен Анзакқа түсуді шатастыратын тарихи қарама-қайшылықтар бар. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазылған, бірақ 1944 жылы авторлық құқығы тіркеліп, жарияланған "Suvla Bay" әнін көптеген әртістер орындаған. Ән австралиялық қыз туралы айтады, ол сүйіктісінің немесе күйеуінің Сувлада қаза болғаны туралы хабар алады. Бірақ, әннің қайталама жолында ол сәуір айында, Сувлаға түсуден төрт ай бұрын қаза тапқандай көрінеді. Ол сәуірде Анзакке түскеннен кейін қай уақытта болса да қаза тапқан болуы мүмкін, бірақ Сувлада емес; сәуірде "өз үлесін салған" ешкім болған жоқ. Эрик Богл 1971 жылы жазған "And the Band Played Waltzing Matilda" әнінің оқиғасы Сувла шығанағында өтеді, бірақ Богл бірнеше себеппен Anzac Cove-тан Сувлаға орын ауыстырғанын мойындайды, соның бірі – көптеген австралиялықтар ANZAC десанты Сувлада болды деп жаңылысқан. Әнді Clancy Brothers, Joan Baez, The Pogues, The Dubliners, June Tabor және Nathan Lay сияқты көптеген әртістер орындаған. Питер Вейрдің "Галлиполи" фильмінің кульминациялық сахнасында Нек шайқасындағы австралиялық әскерлердің үшінші және соңғы толқыны Осман және неміс назарын Сувлаға түсуден аудару үшін өлімге қауіпті шабуылға бұйрық береді, дегенмен түсудің сәтті аяқталғаны туралы әңгімелер тараған. Фильмдегі генерал Гардинер "Сувлада [ағылшын] офицерлері жағажайда отырып, шай ішуде" деген сөздермен шабуылды қайта қарауға бұйырады. Шындығында, Австралияның Некке жасаған шабуылы – жаңа зеландиялықтардың Сари-Бейрге шабуыл жасауына кедергі болды, британдықтардың Сувлаға түсуіне емес. Dreadnoughts тобының "The Bay of Suvla" әні шайқасты еске алады, бірақ әнге алынған адамдардың қайдан шыққандығы толыққанды белгілі емес. Сувла 1916 жылғы Пасха көтерілісін еске алатын ирланд әні "The Foggy Dew"-де қысқаша айтылады, ал австралиялық рок-тобы Midnight Oil-дің "The Real Thing" альбомындағы "The Last of the Diggers" әнінде анатомиялық тұрғыдан дұрыс емес еске алынады.

The landing has been commemorated in song on several occasions. Two of the best known songs contain historical contradictions that confuse the landings at Suvla and Anzac. A song "Suvla Bay," which is believed to have been written during World War I but first copyrighted and published in 1944, has been recorded by many artists. It tells the story of an Australian girl who receives the news that her sweetheart or husband has been killed at Suvla. However, in a recurring line the song implies that he was killed in April, four months before the Suvla landing. He might have been killed at some point after the April landing at Anzac, but not at Suvla; there was no one there who had "played their part" in April. Suvla Bay is ostensibly the setting for the song And the Band Played Waltzing Matilda, written by Eric Bogle in 1971, although Bogle admits to having changed the location from Anzac Cove to Suvla, for several reasons, one of them being that he found many Australians mistakenly believed that the ANZAC landing had taken place at Suvla. The song has been recorded by numerous artists, including the Clancy Brothers, Joan Baez, the Pogues, The Dubliners, June Tabor and Nathan Lay. In the climax of the Peter Weir movie Gallipoli, the third and final wave of Australian troops at the Battle of the Nek is ordered into a suicidal advance, supposedly to divert Ottoman and German attention from the landing at Suvla, despite rumours that the landing has been successfully completed. The fictional character General Gardiner orders the advance reconsidered, with the line "at Suvla the [English] officers are sitting on the beach drinking cups of tea". In fact, the Australian attack at the Nek was a diversion for the New Zealanders' attack on Sari Bair, not the British landing at Suvla. The Dreadnoughts' album track "The Bay of Suvla" commemorates the battle, although where the men described in the song originate from is not absolutely clear. Suvla is briefly mentioned in the Irish song "The Foggy Dew", which commemorates the 1916 Easter Rising, and, anatopically, in the song "The Last of the Diggers", by the Australian rock band Midnight Oil on their album The Real Thing.