Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Петрус Рамустың ілімдеріне негізделген теориялар
Theories based on the teachings of Petrus Ramus
Рамизм – француз академигі, философы және гугенот дініне ауысқан Петрус Рамустың іліміне негізделген риторика, логика және педагогика салаларындағы теориялар жиынтығы. Петрус Рамус 1572 жылғы тамыздағы Сен-Бартоломей күні қырғыны кезінде қаза тапты. Британдық тарихшы Джонатан Исраэльдің сөзіне сәйкес:
Ramism was a collection of theories on rhetoric, logic, and pedagogy based on the teachings of Petrus Ramus, a French academic, philosopher, and Huguenot convert, who was murdered during the St. Bartholomew's Day massacre in August 1572. According to British historian Jonathan Israel:
«Рамизм, қарапайымдылығына қарамастан, 16 ғасырдың соңында және 17 ғасырдың басында Еуропада кең танымал болды, себебі ол барлық білім салаларын жүйелеу әдісін ұсынды, теорияның практикалық қолданысқа қатыстылығын баса көрсетті [ ]»
"[Ramism], despite its crudity, enjoyed vast popularity in late sixteenth century Europe, and at the outset of the seventeenth, providing as it did a method of systematizing all branches of knowledge, emphasizing the relevance of theory to practical applications [ ]"
Даму
Рамус – Аристотельді сынап, кейін протестантизмге өткен дін қызметкері және философия профессоры. Ол 1572 жылы болған Бартоломей күні қырғынында қаза тапты, ал 1576 жылға дейін Баносийдің (Теофиль де Банос) жазған өмірбаяны жарық көрді. Оның гугенот шейіті ретінде танылуы оның идеяларының ерте таралуына әсер етті. Оның идеялары протестанттық Еуропаның бір бөлігіне (бірақ барлығына емес), Германия мен Нидерландыда күшті ықпал етті, сондай-ақ Англияның пуритандық және кальвинист дінтанушыларына, Шотландияға және Жаңа Англияның американдық колонияларына, Мейфлауэр кемесімен келген пуритан отарлаушылары арқылы тарады. Дегенмен, швейцариялық кальвинистерге оның ықпалы шамалы болды және католик елдерінде көбінесе назарсыз қалды. Рамизмнің шамамен 1575-1625 жылдар аралығындағы жарты ғасырлық дамуы университет білімімен тығыз байланысты және оның арқылы жүзеге асты: діни фактор бүкіл Еуропадағы протестанттық және католик университеттеріндегі әртүрлі қабылдаулар арқылы көрінді. Франциядан тыс, мысалы, 1574 жылы шотландтық Роланд Макилмейннің Сент-Эндрюс университеті үшін жасаған ағылшын тіліне аудармасы болды. Рамустың еңбектері мен ықпалы шотланд университеттерінің логикалық оқулықтарында пайда болды, сондай-ақ Англияда да оның ізбасарлары болды. Рамустың еңбектері ертеден халықаралық деңгейде назар аудартты, Роджер Ашам оның ұстазы және Ашаммен серіктес болған Иоганн Штурммен оның жайлы хат алмасты; Ашам оның Жоахим Перионға қатысты ұстанымын қолдады, бірақ кейбір күмәндерін білдірді. Кейіннен Ашам Рамустың Цицеронға деген құрметсіздігін, жақтаушылардың өте радикалды көзқарастарынан гөрі, қабылдауға келмейтін нәрсе деп тапты. 1626 жылға дейін Франсис Бургерсдайк өз замандастарының логиктерін аристотелистерге, рамистерге және жартылай рамистерге бөлді. Соңғылары, Марбургтық Рудольф Гоклений және Базельдік Амандус Полан сияқты, дауласушы тараптар арасында келісімге келтіруге тырысты.
Ramus was a cleric and professor of philosophy who gained notoriety first by his criticism of Aristotle and then by conversion to Protestantism. He was killed in the St Bartholomew's Day Massacre of 1572, and a biography by Banosius (Théophile de Banos) appeared by 1576. His status as Huguenot martyr certainly had something to do with the early dissemination of his ideas. His ideas had influence in some (but not all) parts of Protestant Europe, strong in Germany and the Netherlands, and on Puritan and Calvinist theologians of England, Scotland, and in the American colonies of New England, via Puritan colonists on the Mayflower. He had little effect however on mainstream Swiss Calvinists, and was largely ignored in Catholic countries. The progress of Ramism in the half century from roughly 1575 to 1625 was closely related to, and mediated by, university education: the religious factor came in through the different reception in Protestant and Catholic universities, all over Europe. Outside France, for example, there was the 1574 English translation by the Scot Roland MacIlmaine of the University of St Andrews. Ramus's works and influence then appeared in the logical textbooks of the Scottish universities, and equally he had followers in England. The work of Ramus gained early international attention, with Roger Ascham corresponding about him with Johann Sturm, teacher of Ramus and collaborator with Ascham; Ascham supported his stance on Joachim Perion, one early opponent, but also expressed some reservations. Later Ascham found Ramus' lack of respect for Cicero, rather than extreme proponents, just unacceptable. As late as 1626, Francis Burgersdyk divides the logicians of his day into the Aristotelians, the Ramists and the Semi Ramists. These last endeavoured, like Rudolph Goclenius of Marburg and Amandus Polanus of Basel, to mediate between the contending parties.
Қарсылық
Рамизм, сәнге енген кезде, айтарлықтай қарсылыққа тап болды. Иезуиттер оған толығымен қарсы болды. Кальвинист Аристотельдік философ Теодор Беза да рамизмнің күшті қарсыласы болды. Сол сияқты, жетекші лютерандық Аристотельдік философ Якоб Шегк Рамусты дәйбессіз қабылдамады және оның Тюбингенге сапарына қарсы шықты. Гейдельбергте Джулио Пейстің поляк жеке студенттеріне рамистік диалектиканы оқытуына тыйым салынды. Университеттер рамистік оқытуға ашық болған жағдайда да, Рамустың (мақтаншыл, табиғи даугер) немесе оның жақтастарының (жас жігіттердің асығушылығы) тұлғасына байланысты наразылық пен жағымсыз реакциялар туындауы мүмкін. Аристотельді жаңа оқулықтардың пайдасына тастап, Рамусты авторитетті тұлғаға айналдыруды қамтитын реформаның толық пакетін қабылдамай, эпитома сияқты кейбір әдістерді жасырын түрде қабылдады. Оксфордтағы Джон Рейнольдс осы мәселеде күрескен ескі академиктің мысалы болды; оның ізбасары Ричард Хукер "рамизмге" қатаң қарсы болды. Герхард Иоганн Воссиус Лейденде классикалық риторика бойынша ауқымды еңбектер жазып, рамизмге қарсы болды. Ол XVII ғасырда Аристотельдік дәстүрді қорғап, байытты. Ол голландтық қарсыластардың өкілі болды; рамизм Голландия университеттерінде берік орналаспады, ал Уильям Эймс қайтыс болғаннан кейін құлдырады. Ғсырдың ортасында рамизм әлі де шабуылға ұшырады, мысалы, Рамусқа қарсы Аристотельді қорғаған Иоганн Клауберг сияқты картезиандықтардан.
Ramism, while in fashion, met with considerable hostility. The Jesuits were completely opposed. The Calvinist Aristotelian Theodore Beza was also a strong opponent of Ramism. Similarly the leading Lutheran Aristotelian philosopher Jakob Schegk resolutely rejected Ramus and opposed his visit to Tübingen. In Heidelberg the efforts of Giulio Pace to teach Ramist dialectic to Polish private students were forbidden. Where universities were open to Ramist teaching, there still could be dislike and negative reactions, stemming from the perceived personality of Ramus (arrogant, a natural polemicist), or of that of his supporters (young men in a hurry). There was tacit adoption of some of the techniques such as the epitome, without acceptance of the whole package of reform including junking Aristotle in favour of the new textbooks, and making Ramus an authoritative figure. John Rainolds at Oxford was an example of an older academic torn by the issue; his follower Richard Hooker was firmly against "Ramystry". Gerhard Johann Vossius at Leiden wrote massive works on classical rhetoric and opposed Ramism. He defended and enriched the Aristotelian tradition for the seventeenth century. He was a representative Dutch opponent; Ramism did not take permanent hold in the universities of the Netherlands, and once William Ames had died, it declined. Mid century, Ramism was still under attack, from Cartesians such as Johannes Clauberg, who defended Aristotle against Ramus.
Тәртіп пен шекаралар
Дональд Р. Келли Париждегі «жаңа білім» (нова доктрина) немесе дәстүрлі схоластикаға қарсылықты «тривиалды революция» деп жазады, яғни тривиумның мамандандырылған оқытушыларынан туындаған. Оның пікірінше:
Donald R. Kelley writes of the "new learning" (nova doctrina) or opposition in Paris to traditional scholasticism as a "trivial revolution", i. e. growing out of specialist teachers of the trivium. He argues that:
Мақсаты – басымдықтарды түбегейлі өзгерту, пәндердің иерархиясын білімнің «шеңберіне» айналдыру, адам мәдениетін барлық байлығы мен нақтылығымен қамтитын және қоғамға тұтастай жеткізу үшін ұйымдастырылған «энциклопедия» жасау болды. Бұл Рамистік әдістің негізі болды, ол сәйкесінше, жаңа білімді ашу мен дамыту есебінен, есте сақтау (мнемоника) және педагогикалық техникаға баса назар аударды. Шекараны белгілеу қажеттілігі «артық айтқандықтар мен қабаттасқан санаттарда» көрінді. Бұл «Порт-Рояль логикасы» (1662) еңбегінде қысымға ұшырады, тіпті мазақталды. Онда авторлар «логикаға пайдалы барлық нәрсе оған жатады» деп мәлімдеді, Рамистердің өзіне салған «қиындықтарына» ишара жасап. Демаркация әдісі грамматика, логика (Рамистер көбінесе дәстүрлі атауды – диалектиканы артық көретін) және риторикадан тұратын тривиум шеңберінде қолданылды. Рамус бойынша, логика екі бөлімге бөлінеді: ой табу (тұжырымдама мен анықтаманы қарастыру) және бағалау (дұрыс бағалау, силлогизм және әдіс). Рамустың бұл әрекеті риториканы қайта анықтады. Жаңа конфигурация пайда болды, онда логика мен риториканың әрқайсысы екі бөлімнен тұрады: риторика elocutio (көбінесе сөз тіркестері) және pronuntiatio (шешендік жеткізуді) қамтуы керек еді. Жалпы, рамизм білімімізді ұйымдастыру әдісі ретінде бинарлық ағаштарды пайдалануды ұнататын. Риторика дәстүрлі түрде бес бөлімнен тұрды, олардың біріншісі – inventio (ой табу). Тағы екеуі – dispositio (құрылымдау) және memoria (жад). Рамус оларды диалектикаға (логикаға) қайтаруды ұсынды; оларды жаңа тақырып астында біріктіріп, iudicium (бағалау) деп атады. Нәтижесінде, аралық жад риторикада қалды.
The aim was a fundamental change of priorities, the transformation of hierarchy of disciplines into a 'circle' of learning, an 'encyclopedia' embracing human culture in all of its richness and concreteness and organized for persuasive transmission to society as a whole. This was the rationale of the Ramist method, which accordingly emphasized mnemonics and pedagogical technique at the expense of discovery and the advancement of learning. The need for demarcation was seen in "redundancies and overlapping categories". This was taken to the lengths where it could be mocked in the Port Royal Logic (1662). There, the authors claimed that "everything that is useful to logic belongs to it", with a swipe at the "torments" the Ramists put themselves through. The method of demarcation was applied within the trivium, made up of grammar, logic (for which Ramists usually preferred a traditional name, dialectic), and rhetoric. Logic falls, according to Ramus, into two parts: invention (treating of the notion and definition) and judgment (comprising the judgment proper, syllogism and method). What Ramus does here in fact redefines rhetoric. There is a new configuration, with logic and rhetoric each having two parts: rhetoric was to cover elocutio (mainly figures of speech) and pronuntiatio (oratorical delivery). In general, Ramism liked to deal with binary trees as method for organising knowledge. Rhetoric, traditionally, had had five parts, of which inventio (invention) was the first. Two others were dispositio (arrangement) and memoria (memory). Ramus proposed transferring those back to the realm of dialectic (logic); and merging them under a new heading, renaming them as iudicium (judgment). This was the final effect: as an intermediate memoria was left with rhetoric.
Заңдар мен әдіс
Ақырында, есте сақтау өнері рамизмде «әдіс» идеясымен ығыстырылды: жақсы психикалық ұйым әдістемелік болады, ал мнемоникалық техникалар қолданыстан қалып қояды. Бұл Декарт бағытындағы қадам болды. Рамус үшін ғылымдардың құрылысы белгілі бір заңдарға, оның методусына бағынатын. Олардың саны үш болды және бастауы Аристотельдің «Соңғы талдау» еңбегінде жатыр. Оларға lex veritatis (француз тілінде du tout, шындық заңы), lex justitiae (par soi, әділдік заңы) және lex sapientiae (universalité, немесе даналық заңы) кірді. Үшіншісі Рамус тұжырымында «universel premièrement», яғни жалпыға ортақты бірінші орынға қою дегенді білдірді. Сондықтан «нағыз даналық» – жалпыға ортақ нәрседен бастап, бөліну арқылы екіталай ағаш құру. Рамизм дамыған сайын, осы ерекше екіталай ағаштар қатаң түрде құрылып, түрлі салаларда әртүрлі қарастырылды. Мысалы, теологияда бұл тәсіл кері қайрылды, себебі жалпыға ортақ – Құдайды іздеу бастапқы нүкте емес, мақсат ретінде көрінеді. Эмиль Брехер Рамустан кейін «рет» әдістемелік өлшем ретінде кең таралғанын жазды; Декарт әдіске қатынас идеясын ғана қосуы керек еді, оны элемент пен оның ізбасары арасындағы функционалдық байланысқа негізделген математикалық тізбек идеясы көрсетеді. Сондықтан картезиандықтар үшін рамистік түсініктер оңай сіңірілді. Ал Бэкон әдісі үшін рамистік айырмашылықтардың қаталдығы ауыр сынға ұшырады. Кембриджді бітірген Фрэнсис Бэкон рамизмді ерте білген, бірақ диспозиция мен әдістің шамалы теңестірілуі Бэкондықтар үшін қанағаттандырмайтын болды, себебі материалды реттеу зерттеу үшін жеткіліксіз деп есептелді. Novum Organum атауында Аристотельдің одан әрі реформалануын білдірді, ал оның I кітабының VIII афоризмі осыны нақтылады.
In the end the art of memory was diminished in Ramism, displaced by an idea of "method": better mental organisation would be more methodical, and mnemonic techniques drop away. This was a step in the direction of Descartes. The construction of disciplines, for Ramus, was subject to some laws, his methodus. There were three, with clear origins in Aristotle, and his Posterior Analytics. They comprised the lex veritatis (French du tout, law of truth), lex justitiae (par soi, law of justice), and lex sapientiae (universalité, or law of wisdom). The third was in the terms of Ramus "universel premièrement", or to make the universal the first instance. The "wisdom" is therefore to start with the universal, and set up a ramifying binary tree by subdivision. As Ramism evolved, these characteristic binary trees, set up rigidly, were treated differently in various fields. In theology, for example, this procedure was turned on its head, since the search for God, the universal, would appear as the goal rather than the starting point. Émile Bréhier wrote that after Ramus, "order" as a criterion of the methodical had become commonplace; Descartes needed only to supply to method the idea of relation, exemplified by the idea of a mathematical sequence based on a functional relationship of an element to its successor. Therefore, for Cartesians, the Ramist insights were quite easily absorbed. For the Baconian method, on the other hand, the rigidity of Ramist distinctions was a serious criticism. Francis Bacon, a Cambridge graduate, was early aware of Ramism, but the near equation of dispositio with method was unsatisfactory, for Baconians, because arrangement of material was seen to be inadequate for research. The Novum Organum implied in its title a further reform of Aristotle, and its aphorism viii of Book I made this exact point.
Герборнда
Германиядағы Герборн академиясы 1584 жылы протестанттық университет ретінде құрылды және бастапқыда келісім теологиясын дамытқан реформацияланған теологтар тобымен байланысты болды. Бұл сонымен қатар рамизмнің, әсіресе оның энциклопедиялық түрінің орталығы болды. Сонымен қатар, пансофизм осы академияда туды. Генрих Альстед мұнда сабақ берді, ал Джон Амос Комень одан білім алды. Рамизм оқу бағдарламасына енгізілді, профессорлар тривиумды рамистік әдіспен қарастыруға міндетті болды. Иоганн Пискатор негізгі рамистік оқулықтарды жазуға дайындалды, Иоганн Альтузиус және Лазарь Шёнер тиісінше әлеуметтік ғылымдар және математика тақырыптарында еңбек етті, ал Пискатор кейін рамистік теологиялық мәтін жазды.
Herborn Academy in Germany was founded in 1584, as a Protestant university, and initially was associated with a group of Reformed theologians who developed covenant theology. It was also a centre of Ramism, and in particular of its encyclopedic form. In turn, it was the birthplace of pansophism. Heinrich Alsted taught there, and John Amos Comenius studied with him. Ramism was built into the curriculum, with the professors required to give Ramist treatments of the trivium. Johannes Piscator anticipated the foundation in writing introductory Ramist texts, Johannes Althusius and Lazarus Schöner likewise wrote respectively on social science topics and mathematics, and Piscator later produced a Ramist theology text.
Әдебиетте
Брайан Викерс рамистік ықпал риторикаға бір нәрсе қосты деп санайды: ол сөздік өнерге, яғни тілді тиімді қолдануға көбірек назар аударды және латын тілінен гөрі, еуропалық жергілікті тілдердің рөлін күшейтті. Осының нәтижесінде риторика әдебиетте қолданыла бастады. 1588 жылы Филипп Сиднидің ізбасары Абрахам Фраунс «Аркадиялық риторика» атты рамистік стильдегі риторикалық кітап жариялады. Кітапта негізінен сөз тіркестері (проза мен өлеңде) талқыланды және атауы Сиднидің «Аркадия» шығармасына сілтеме жасады. Ол Талонның «Реторика» аудармасына негізделген және 1585 жылғы «Заңгердің логикасы» кітабына қосымша болды, ол Рамустың «Диалектика» еңбегінің бейімделген аудармасы еді. Осы кітап арқылы Сиднидің сөз тіркестерін қолдануы, «Аркадия» жарыққа шықпай тұрып, стандартты ағылшын әдеби элементтері мен әшекейлерінің рамистік «Аркадиялық риторикасы» ретінде тарады. Бұл стильдің әсемделуіне оң әсер етті. Уильям Уимсат пен Клеант Брукс рамистік реформа, кем дегенде, он жетінші ғасырда сөздік өнердің әсем және қарапайым стильдері (уағызшылар мен ғалымдар үшін) арасында шиеленіс тудырды және соңғысының пайда болуына септігін тигізді деп есептейді. Дадли Феннердің (1584) бұрынғы және Чарльз Батлердің (1598) кейінгі еңбектерінде Елизавета Англиясындағы рамистік риторика сөздік өнер мен айтылымға дейін шектелді, бірақ барлық назар біріншісіне аударылды және оның көлемі троптармен ғана шектелді. Джеффри Хилл Роберт Бертонның «Меланхолия анатомиясы» (1621) еңбегін «рамизмнен кейінгі анатомия» деп атады. Ол, Онгқа қарсы пікір білдіре отырып, «әдісі» бар, бірақ рамизмді өзіне қайтаратын, терең білімді ғалымның еңбегі екенін айтады. Сэмюэл Тейлор Колридж Аристотельдік логиканы қасиетті үштікпен біріктіріп, «жоғары қарай, секіріп-секіріп өрлейтін бес дақты өрмекші» жасады, оның логикалық жүйесі рамистік логикаға (тезис, антитезис, синтез, мезотезис, экзотезис) негізделген.
Brian Vickers argues that the Ramist influence did add something to rhetoric: it concentrated more on the remaining aspect of elocutio or effective use of language, and emphasised the role of vernacular European languages (rather than Latin). The outcome was that rhetoric was applied in literature. In 1588 Abraham Fraunce, a protégé of Philip Sidney, published Arcadian Rhetorike, a Ramist style rhetoric book cut down largely to a discussion of figures of speech (in prose and verse), and referring by its title to Sidney's Arcadia. It was based on a translation of Talon's Rhetoricae, and was a companion to The Lawiers Logike of 1585, an adapted translation of the Dialecticae of Ramus. Through it, Sidney's usage of figures was disseminated as the Ramist "Arcadian rhetoric" of standard English literary components and ornaments, before the source Arcadia had been published. It quickly lent itself to floridity of style. William Wimsatt and Cleanth Brooks consider that the Ramist reform at least created a tension between the ornamented and the plain style (of preachers and scientific scholars), into the seventeenth century, and contributed to the emergence of the latter. With the previous work of Dudley Fenner (1584), and the later book of Charles Butler (1598), Ramist rhetoric in Elizabethan England accepts the reduction to elocutio and pronuntiatio, puts all the emphasis on the former, and reduces its scope to the trope. Geoffrey Hill classified Robert Burton's Anatomy of Melancholy (1621) as a "post Ramist anatomy". It is a work (he says against Ong) of a rooted scholar with a "method" but turning Ramism back on itself. Samuel Taylor Coleridge combined Aristotelian logic with the Holy Trinity to create his "cinque spotted spider making its way upstream by fits & starts," his logical system based on Ramist logic (thesis, antithesis, synthesis, mesothesis, exothesis).