Кіріспе
Солтүстік-шығыс Үндістанның түпкілікті халқы – Мизо тайпасы, тарихи жазбаларда Лушайлар деп белгіленген, Үндістанның Мизорам штатында және Солтүстік-шығыс Үндістанның көршілес штаттарында қоныстанған этникалық топ. Олар Мизо тілінде сөйлейді, бұл тіл Тибет-Бирма тілдер тобына жатады және Мизорамның ресми тілі, сонымен қатар жалпы қолданылатын тіл болып табылады. Штат 90%-дан астам сауаттылық деңгейімен Үндістандағы екінші сауатты штат есебінде танымал. Мьянманың Чин халқы және Үндістан мен Бангладештің Куки халқы Мизо тайпасымен туыс. Мьянмаға көшіп келген көптеген Мизо халқы Чин этностығын қабылдаған. Чин, Куки, Мизо және Оңтүстік Нага халықтарын біртұтас Зо халқы (мизо тілінде: Zohnahthlak; мағынасы – «Зоның ұрпақтары») деп атайды, олардың барлығы Куки тілдерінде сөйлейді.
The Mizo people, historically recorded as the Lushais, are an ethnic group native to the state of Mizoram in India and neighbouring states of Northeast India. They speak the Tibeto Burman language of Mizo, the official language and lingua franca of Mizoram. The state is the second most literate state in India, at more than a rate of 90%. The Chin people of Myanmar and the Kuki people of India and Bangladesh are the kindred tribes of Mizos and many of the Mizo migrants in Myanmar have accepted the Chin identity. The Chin, Kuki, Mizo, and southern Naga peoples are collectively known as Zo people (Mizo: Zohnahthlak; lit. "descendants of Zo") which all speak the Kukish languages.
Этимология
Мизо термині екі мизо сөзінен туындайды: Ми (民) және Зо. Ми (民) мизо тілінде "адам" немесе "халық" дегенді білдіреді. Зо термині үш мағынаға ие. Бір көзқарас бойынша, Зо "жота" немесе "алыс" дегенді білдіреді (Вилем ван Шендельдің Zomia термині). Тағы бір мағынасы – "жайқын" немесе "сергіне білдіретін" (яғни, биік жердің салқын және таза ауасының сезімі. "Zo" барлық салқын температураны білдірмейді; мұндай температураны білдіретін термин – "vawt"). Мизо – Үндістандағы Мизорамды (колониалдық дәуірде Лушай жоталары) мекендейтін топтар мен рулардың кең этностық жіктелуі. Көптеген топтардың өкілдері, әсіресе Орталық Куки-Чин тілдерінде сөйлейтіндер, Мизо категориясына қосылып, оны қабылдады.
Ата-бабалар шығу тегі
Кейбір мизолардың ата-бабалары "Чхинлунг" деп белгілі бір жерден көшіп келгеніне сенім бар. Кейбіреулер бұл жердің Қытайдың оңтүстігінде, Ялонг өзенінің жағасында орналасқандығымен келіседі.
Батысқа қарай Лушай тауына қарай жылжиды
Кейінгі қоныстанған жері – Қабау аңғарындағы (қазіргі Мьянма) Хампат болды. Мизолардың ең ерте қаласы деп есептелетін бұл жер топырақ қоршаумен қоршалған және бірнеше бөлікке бөлінген. Билеушінің тұрағы «Нан Яр» (Сарай орны) деп аталатын орталық бөлімде орналасқан. Қаланың құрылысы Мизолардың архитектура саласында жетілген дағдыға ие болғанын көрсетеді. Олар Хампаттан кетіп бара жатқанда, қаланың өздері салғанын белгілеу үшін Нан Ярға банян ағашын отырғызған деседі. 14 ғасырдың басында олар батысқа қарай, Индо-Бирма шекарасындағы Лушай төбелеріне көшіп кетті. Олар ауылдар салып, оларды Сейпуи, Сайхмун, Бочунг, Биате, Вангшия сияқты рулық атауларымен атады. Чин төбелерінің қиын-қыстау жер бедері оларды бірнеше ауылға бөлінуге және этникалық диаспораның пайда болуына әкеп соқты.
Тіл
Қазіргі мизо халқы сино-тибет тілдері тобына жататын және ағылшын тілімен бірге Мизорамның ресми тілдерінің бірі болып табылатын мизо тілінде сөйлейді. Қытай тілі сияқты, мизо тілі де тональды тіл, яғни бір буынның мағынасы айтылуына қарай өзгереді. Басқа аймақтық диалекттердің ішінде хмар, биате және т.б. бар. Мизо халқының ежелгі жазуы болған емес. Қазіргі уақытта Мизорамда мизо тілін жазу үшін рим әрпі қолданылады, ол Хантер жүйесі бойынша транслитерацияланады. Жергілікті жерде бұл жазу "Mizo A AW B" немесе "Mizo Hawrâwp" деп белгілі. Мизорам халқының 91,3% мизо тілін оқи алады, бұл штатты Үндістандағы ең жоғары сауаттылық деңгейіне ие болған үшінші штат етеді.
Мәдениет және қоғам
Мизо мәдениеті әртүрлі тайпалар мен рулардың болуының арқасында әртүрлі және бай. 19 ғасырдан кейін ол негізінен христиан дініне негізделді – Мизо халқының басты мерекесі Рождество, немесе жергілікті атауымен Крисмас. Сонымен қатар, еркектердің киімдеріне батыс мәдениетінің әсері байқалады; олар пальто киеді. Мизо халқы әлі де ежелгі салт-дәстүрлерін мен құндылықтарын қадірлейді, бірақ көп нәрсе танылмас дәрежеде өзгерді. Соңғы уақыттарда бастапқы құндылықтарға қайта оралуға бейімділік байқалуда.
Өнер және қолөнер
Мизорам базарларында кең ауқымды өнер және қолөнер тауарлары сатылады. Қолөнердің басты салалары – мата, бамбук, қамыс және себет тоқу. Көптеген әйелдер тоқу және себет тоқумен айналысады, бірақ Мизорам бамбук және қамыстан жасалған бұйымдардағы шеберлігімен танымал болғандықтан, осы сала өркендеп дамиды. Бамбуктан себет жасаудан бөлек, Үндістанның экономикалық санағы Мизо қолөнершілерінің елдің аудандары мен бөлімшелерінде қамыстан жасалған орындықтар, лақтардан жасалған бұйымдар және қыш ыдыстар жасағанын көрсетті.
Ас мәзірі
Мизо халқының көпшілігі жейтін ет тағамдары банан жапырақтарына беріледі және бай ас мәдениетін көрсетеді. Тағам дайындауда зәйтүн майымен қатар сарымсақ, имбирь және бұрыш сияқты дәмдеуіштер қолданылады. Олардың тағамы басқа аймақтарға қарағанда аз дәмді болады. Күріш – олардың негізгі тағамы, оны көкөніс және еттен жасалған сорпалармен бірге жейді. Тағамға хош иіс бамбук түйіршіктерінің арқасында беріледі. Бай (әр түрлі көкөністерден жасалған қою сорпа), Ваукса Реп (құрғатылған шошқа еті) және Арса Бухчиар (тауық қамыры) – классикалық мизо тағамдарының бірнеше мысалы. Чхей Лам, Хуал Лам, Чай Лам, Тланг Лам, Пар Лам және Сарламкай сияқты билер де бар. Ескеріңіз, мизо тілінде "лам" сөзі "би" дегенді білдіреді.
Музыкалық аспаптар
Мизолар ежелден-ақ түрлі музыкалық аспаптарды қолданып келген. Оларды үш негізгі топқа бөлуге болады: соққылы, үрмелі және ішекті аспаптар. Соққылы аспаптарға Хуанг (барабан), Дар (гонг), Дархуанг/Замлуанг (үлкен қола барабан), Дарбу (үш дыбысты гонг), Дарманг (кішкентай гонг), Бенгбунг (ксилофонға ұқсас аспап), Талххуанг және Секи (қуыс мүйіздер) жатады. Үрмелі аспаптарға Раучхем (ысқырық құбыр сияқты аспап), Тумфит, Тавтаурат (бамбуктан жасалған бұрыш), Фенглаунг (бамбук флейтасы), Бухангкуанг (қамыс немесе шөп сабағынан жасалған флейта) және Хнахутум (жапырақтан жасалған үрлемелі аспап) жатады. Ішекті аспаптарға Тингтанг (треенг транг деп айтылады, гитара), Лемлави (арфа) және Туйум Дар (әрқайсысы өзгеше дыбысы бар үш ішек) жатады. Хуанг – қазіргі күні кеңінен қолданылатын жалғыз мизо халқының дәстүрлі музыкалық аспабы. Ескі заманда Хуангтың діни рәсімдерде рөлі болмаған, бірақ бүгінде Хуангты қолдану әрбір шіркеу қызметінде міндетті болып табылады.
Дәстүрлі киімдер
Ерлер үшін дәстүрлі Mizo киімі үлкен пауннан тұрады, оның түсі әртүрлі және киюдің әртүрлі стилі бар. Олар тізеден жоғарырақ қысқа паун киеді. Жазғы ыстықтан қорғану үшін олар көбінесе белге киім байлап, басына түрлі шапан жабады. Қазіргі кезде адамдар дәстүрлі өрнектермен футболкаларды көбірек таңдайды. Мизо әйелдерінің дәстүрлі киімдері көптеген түрлері бар. Ең танымал киім – пуан, ол үш бөліктен тұрады: жейде, шалбар және дупаттаға ұқсас бас киім. Ол шалбар-көктемдік және күртәге ұқсас. Пуан олардың сүйікті киімдерінің бірі болғанымен, арнайы жағдайларда және тойларда «Пуньчей» киюді жақсы көреді. Бұл екі бөліктен тұратын киім, жоғары жағына жейде немесе көйлек киіледі, ал төменгі жағы ұзын юбка тәрізді. Осы әдемі блузка «Каурхей» деп аталады. Ол мақтадан қолмен тоқылады. Би кезінде блузканы көбінесе пуньчеймен үйлестіреді. Бұл киімдер әдетте жарқын түстерде және клеткалы өрнектермен болады.
Сахуа
Колониялық эраға дейінгі мизолар анимистер болған, яғни олар Лушай анимизмін ұстанған, онда Лушай тайпалары табиғаттағы рухтар мен басқа да жаратылыстағы тірі нәрселерге сенген.
Христиандық
Мизо халқы 19 ғасырда британдық миссионерлердің ықпалына түсті, себебі британдық Радж билігі басшылықты өзінің үстемдігіне бағындырып, кейіннен 1954 жылғы Ассам Лушай ауданы (басшылардың құқықтарын алу) заңы арқылы оны жойды. Христиан миссионерлерінің білім беруді таратуы 2011 жылға қарай сауаттылық деңгейін 91,58%-ға жеткізді. Мизо халқының көбі христиан дінін қабылдады және олардың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін солай болып келеді. Олардың саны, ең көп дегенде, бірнеше мың адамды құрайды, ал аталған штаттардың халқы 3,7 миллионнан астам. Генетикалық зерттеулер олардың Таяу Шығыс халықтарымен (этникалық еврейлерді қоса алғанда) өте аз байланысы бар екенін көрсетті, ал Израильдегі раввиндер Бней Менаше халқын яһудилік дәстүрлер бойынша яһудизмге өткеннен кейін еврейлер деп мойындады. Жүздей адам Израильге көшіп кетті, онда олар еврей ретінде қабылдану үшін толық түрленуден өтуі керек.
Ұрпақтар
Мизо халқының бес негізгі руы немесе тайпасы бар: Хмар, Лусей, Ралте, Лай (Пави) және Мара (Лакхер), олар аузия деп белгілі.
Хмар
Хмар мизо тілінің лусей диалектісінде "солтүстік" дегенді білдіреді, бұл хмарлар лусейлердің солтүстігінде мекен еткенін көрсетеді. Олар Хмар диалектісінде Синлунг деп аталатын Чхинлунг үңгірінен шыққан Манмаси ұрпақтары. Хмарлардың патшалық рулары бар. Л. Х. Сонгате айтуынша, олар Мьянмадағы Кабау аңғарындағы қазіргі Хампатқа жеткеннен кейін, сол жерде орнығып, басшылық жүйесін құрды. Хмар (Ренг) үш басшыны Хмар (Ренпуи) патшасы Чаунманга өз мемлекетін басқару үшін таңдады. Чаунманга содан кейін Лерсияға мемлекеттің оңтүстік аймағын, Цингтловаға солтүстік аймағын, ал Луопуяға орталық аймағын тапсырды. Содан кейін үш патшалыққа бөлінді. Лерсия патшасы (920–970 ж.б.д.) мизо халқының ең ұлы патшаларының бірі саналады, өйткені ол шан және бірмалықтармен сауда қатынастарын орнатты, оның мемлекеті 40 000 мильге созылды. Мизорамның тарихи қалалары – Биат, Шампай және Вангшия бұрын Хмарлардың мекені болған.
Лусей
Лусейлер – британдықтар кездескен алғашқы мизо тайпасы болғандықтан, барлық мизо тайпалары бастапқыда Лушай халқы деп белгіленді. Лусейлер салыстырмалы түрде жаңа ру, олар шамамен 1700 жылдары қазіргі Лушай төбелеріне кіре бастады. "Лусей" сөзі екі мизо сөзінен құралған: "лу" – "бас" және "сей" – "ұзын" деген мағынаны білдіреді.
Ральте
"Ралте" сөзі екі сөзден құралған: "ral" – "жау" деген мағынаны білдіреді, ал "te" – көптік белгісі. Дауыстарының жоғарылығынан Ральте халқы мизо халқының ең шулы өкілдері саналады. Ральте диалектісі қауіпті жағдайда және оны 700-900 адам ғана қолданады.
Лай (Пави)
Пави – Лусей тайпасы маңдайларына шаш байлаған адамдарға берген ат. Павилер өздерін пави деп емес, лай деп атайды.
Мара (Лакхер)
Мараларды лусейлер Лакхер деп атайды. Олар Лушай таулы аймағының оңтүстік-шығысында тұрады. Маралар солтүстіктен шыққан деген әңгіме бар болғанымен, олардың барлығы Шың штатының орталық бөлігіндегі түрлі аймақтардан, көбінесе шығыстан болған қысым салдарынан қазіргі тұратын жерлеріне келгені мәлім. Олардың көшіп келу жолын шамалы дәлдікпен анықтауға болады. Сиаха және Сайко – тлонсай тайпасынан. Олар Лейсай деген жерден келгендерін айтады, ол Лейтак пен Зафайдың арасында орналасқан. Олардың Лусей тауларында қоныстануы шамамен 200-300 жыл бұрын басталған. Бұл Айзол, Лунглей және басқа да қалалардағы әскери нысандарға шабуылдарға әкеп соқты. Мизо Ұлттық майданы, бұрын Мизо Ұлттық ашаршылық майданы деп аталған, Үндістаннан тәуелсіздік жариялады. Үндістан үкіметі 1972 жылғы 21 қаңтарда Мизорамды Одақтық аумақ деп белгіледі. Мизо Ұлттық майданының президенті Пу Лалденга 1986 жылы Үндістан үкіметімен Мизорамның Үндістанның ажырамас бөлігі екенін мойындайтын бейбіт келісімге қол қойды. Пу Лалденга 1987 жылы Конгресспен коалиция құрып құрылған Уақытша үкіметте министрлік қызметін бастады. Мизорамның штаттық мәртебесі 1987 жылғы 20 ақпанда жарияланды.
Сегізінші қосымшаға енгізу туралы қазіргі талап
91,58% сауаттылығымен, Үндістан штаттары арасында екінші орында тұрған Мизорам білім беруге ұлттық назар аударуда жетекшілік етеді. Осы себепті, оның халқы Конституцияның сегізінші тізімінде Мизо тілін мемлекеттік тіл ретінде мойындауды талап етуде.