Кіріспе
Аристотельдің "Жануарлар тарихы" (Ton peri ta zoia historion, "Жануарлар туралы зерттеулер"; Historia Animalium, "Жануарлар тарихы") – Афинадағы Платон академиясында оқыған ежелгі грек философы Аристотельдің биология саласындағы маңызды еңбектерінің бірі. Бұл б.з.д. төртінші ғасырда жазылған; Аристотель б.з.д. 322 жылы қайтыс болды. Көптеген зерттеушілер бұл еңбекті зоологияның негізін қалаушы туынды деп санайды. Аристотель мәтінінде алдымен жануарлар туралы белгілі фактілерді (не), содан кейін осы ерекшеліктерінің себептерін (неге) анықтауды мақсат ететінін түсіндіреді. Осылайша, кітап табиғат әлемінің бір бөлігіне философиялық көзқарас қолдануға жасалған тыраштандыру. Аристотель бүкіл еңбек бойында жекелеген жануарлар мен жануарлар топтары арасындағы айырмашылықтарды анықтауға ұмтылады. Егер барлық мүшелерінің ортақ ерекшеліктері болса, онда жануарлар тобы құрылады; мысалы, барлық құстардың қауырсыны, қанаты және мүсіні болады. Құстар мен олардың ерекшеліктері арасындағы бұл байланыс – жалпылама заңдылық. "Жануарлар тарихында" көптеген дәл бақылаулар келтірілген, әсіресе Лесбос аралының теңіз биогеографиясы туралы, мысалы, сегізаяқтың түсін өзгерту қабілеті және сперманы жеткізуге арналған мүшесі, итбалықтың жас ұрпағы анасының денесінде дамиды, немесе өзен балықтарының еркегі анасы кеткеннен кейін жұмыртқаларын қорғайды. Осылардың кейбіреулері он тоғызыншы ғасырда қайта ашылғанға дейін ұзақ жылдар бойы қиял деп есептелді. Аристотель қателіктер жасады деп айыпталып жүр, бірақ олардың кейбіреуі мәтінін дұрыс түсінбеуден туындаған, ал қалғандары шынайы бақылауларға негізделген болуы мүмкін. Дегенмен, ол саяхатшылар мен ара өсірушілер сияқты басқа адамдардан алынған мәліметтерді жеткілікті сынақтан өткізбеген. "Жануарлар тарихы" зоология ғылымына шамамен екі мың жыл бойы зор әсер етті. Конрад Гесснер сияқты XVI ғасыр зоологтары Аристотельдің ықпалымен өз зерттеулерін жазып, осы еңбек білімнің басты көзі болып қала берді.
History of Animals (, Ton peri ta zoia historion, "Inquiries on Animals"; Historia Animalium, "History of Animals") is one of the major texts on biology by the ancient Greek philosopher Aristotle, who had studied at Plato's Academy in Athens. It was written in the fourth century BC; Aristotle died in 322 BC. Generally seen as a pioneering work of zoology, Aristotle frames his text by explaining that he is investigating the what (the existing facts about animals) prior to establishing the why (the causes of these characteristics). The book is thus an attempt to apply philosophy to part of the natural world. Throughout the work, Aristotle seeks to identify differences, both between individuals and between groups. A group is established when it is seen that all members have the same set of distinguishing features; for example, that all birds have feathers, wings, and beaks. This relationship between the birds and their features is recognized as a universal. The History of Animals contains many accurate eye witness observations, in particular of the marine biology around the island of Lesbos, such as that the octopus had colour changing abilities and a sperm transferring tentacle, that the young of a dogfish grow inside their mother's body, or that the male of a river catfish guards the eggs after the female has left. Some of these were long considered fanciful before being rediscovered in the nineteenth century. Aristotle has been accused of making errors, but some are due to misinterpretation of his text, and others may have been based on genuine observation. He did however make somewhat uncritical use of evidence from other people, such as travellers and beekeepers. The History of Animals had a powerful influence on zoology for some two thousand years. It continued to be a primary source of knowledge until zoologists in the sixteenth century, such as Conrad Gessner, all influenced by Aristotle, wrote their own studies of the subject.
Контекст
Аристотель (б.з.б. 384-322 жж.) Афинадағы Платон академиясында оқыды және онда шамамен 17 жыл бойы болды. Платон сияқты, ол өзінің философиясында жалпылама ұғымдарды іздеді, бірақ Платоннан өзгеше, өз пікірлерін егжей-тегжейлі байқаулармен, әсіресе Лесбос аралының табиғи тарихы және Пиррадағы аралдың лагунасындағы теңіз жануарларының өмірі арқылы негіздеді. Осы зерттеулер оны жазбалары сақталған ең алғашқы табиғат зерттеушісі етіп белгіледі. Зоология саласында осы деңгейде толыққанды жұмыс он алтыншы ғасырға дейін жасалмады; сондықтан Аристотель шамамен екі мың жыл бойы зор ықпалға ие болды. Оның зоологияға қатысты жазған еңбектері оның барлық сақталған еңбектерінің шамамен төрттен бірін құрайды. Аристотельдің шәкірті Теофраст кейіннен ботаника туралы "Өсімдіктерді зерттеу" атты кітап жазды.
Қадамдасу
Аристотель "Жануарлар тарихында" олардың себептерін анықтамас бұрын, қолда бар фактілерді (грекше "хоти", не) зерттеуге кіріседі (грекше "диоти", неліктен). Сондықтан, кітап – оның зоологияны зерттеу әдісін қорғауға бағытталған еңбек. Аристотель жануарлар арасындағы төрт түрлі айырмашылықты зерттейді: жеке дене мүшелерінің айырмашылықтары (I-IV кітаптар); өмір салты мен қызмет түрлерінің айырмашылықтары (V, VI, VII және IX кітаптар); және нақты белгілердің айырмашылықтары (VIII кітап). Бірақ, қазіргі заманғы биологтардың зерттеулері басқа нәтижелерге жетті.
Мазмұны
І кітап: Жануарлардың топтастырылуы және адам денесінің мүшелері. Аристотель адам денесін құрайтын бас сүйегі, ми, бет, көздер, құлақтар, мұрын, тіл, кеуде, құрсақ, жүрек, ішкі органдар, жыныс мүшелері және аяқ-қолдар сияқты мүшелерді сипаттайды. ІІ кітап: Қызыл қанды жануарлардың түрлі бөліктері. Аристотель иттердің, жылқылардың, адамның және пілдің аяқтары мен тістері, пілдің тілі, маймылдар, крокодилдер, хамелеондар, құстар, әсіресе, балықтар мен жыландар туралы жазады. ІІІ кітап: Ішкі органдар, оның ішінде көбею жүйесі, тамырлар, сіңірлер, сүйектер және т.б. Ол қанға, сүйек миына, сүтке, оның ішінде ақшаң мен ірімшікке, сондай-ақ ұрыққа көшеді. IV кітап: Қансыз жануарлар (омыртқасыздар) – головоногилер, қабықтылылар және т.б. 8-тарауда ол жануарлардың сезім мүшелерін сипаттайды. 10-тарауда ұйқы және оның балықтарда болатыны туралы мәселе қарастырылады. V және VI кітаптар: Теңіз омыртқасыздарының, құстардың, төрт аяқты жануарлардың, жыландардың, балықтардың және құрлықтағы бунақты жануарлардың, соның ішінде икнеумон, аралар, құмырсқалар, шұбарлар, өрмекшілер және шегірткелердің жыныстық және өзінен пайда болатын көбеюі. VII кітап: Адамның көбеюі, оның ішінде жасөспрім шақ, ұрықтану, жүктілік, бала емізу, эмбрион, босану, сүт және нәрестелердің аурулары. VIII кітап: Жануарлардың мінез-құлқы мен әдеттері, тамақтануы, көші-қоны, денсаулығы, жануарлар аурулары, соның ішінде аралардың паразиті және климаттың әсері. IX кітап: Жануарлардың әлеуметтік мінез-құлқы; қойлар мен құстар сияқты жануарлардағы интеллект белгілері. Кейбір нұсқаларында әйелдердің бедеулігінің себептерін қарастыратын оныншы кітап бар, бірақ ол көбінесе Аристотельдің еңбегі емес деп есептеледі. Д'Арси Вентворт Томпсон өз аудармасының алғы сөзінде оны «күмәнді жалған» деп атайды.
Байқаулар
"Жануарлар тарихы" Платонның "символикалық зоологиясына" қарама-қайшы келеді, әсіресе теңіз биологиясы саласындағы куәгерлік байқаулары көп. Аристотельдің стильдік ептілігі мен дәлдігін оның баспаяқтылардың мінез-құлқы мен анатомиясын талқылаған жерінен көруге болады, онда ол жыртқыштардан қорғану үшін сия қолдану, камуфляж және сигнал беру туралы айтады. Бұл Д'Арси Томпсонның аудармасы:
Моллюскалардың ішінде сепия ең айлакер, және ол өзінің қара сұйықтығын жасыру үшін де, қорқыныштан да пайдаланатын жалғыз түр; сегізбалық пен каламари тек қорқыныштан ғана оны шығарады. Бұл жануарлар пигментті толығымен бөліп тастамайды, ал бөліп тастағаннан кейін пигмент қайтадан жиналады. Сепия, жоғарыда айтылғандай, көбінесе бояу пигментін жасыру үшін қолданады; ол пигмент алдында көрінеді, содан кейін оның ішіне қайтады; сонымен қатар, ол ұзын тұяқтарымен кішкентай балықтарды ғана емес, көбінесе тіпті мулеттерді де аулайды. Сегізбалық - ақымақ жануар, себебі ол суға түсірілген адам қолына жақындап келеді, бірақ ол әдетте таза және ұқыпты: яғни, ол ұясында қойма жасайды, және жеуге болатын барлық нәрсені жегеннен кейін, крабтар мен қабықшалы моллюскалардың қабықтары мен қабықтарын, сондай-ақ кішкентай балықтардың қаңқаларын шығарады. Ол өз жеміне жақын орналасқан тастардың түсіне ұқсату үшін түсін өзгертеді; ол да қорқынышқа ұшырағанда солай істейді. Historia Animalium IX.621b–622a.
Философ Энтони Преусқа сәйкес, оның байқауларының көбісі дәл болған, бірақ Марио Вегетти Аристотель кейде теорияны байқаудың үстіне қойғанын айтады. Аристотельдің кейбір байқаулары 19 ғасырда тәуелсіз түрде қайта ашылғанға дейін ғылымда маңызды деп есептелмеген. Мысалы, ол аталық сегізбалықтардың гектокотильі бар екенін жазды, ол сперматозоидты сақтайтын және оны аналық денесіне жеткізе алатын сырға; кейде ол жұптасу кезінде үзіліп кетеді. Бұл еңбек француз натуралисі Жорж Кювье 1817 жылы жариялаған "Жануарлар патшалығы" еңбегінде сипатталғанға дейін қиял деп есептелді. Аристотель сондай-ақ, итбалықтың жас ұрпақтары анасының денесінде плацентаға (сары қабықшаға) ұқсас бір нәрсеге арқанмен жалғанып өседі деп атап өткен. Бұл 1842 жылы неміс зоологы Иоганн Петер Мюллер растады. Аристотельдің бақылау әдістеріне диссекция да кірді (Аристотельдің жоғалған қосымша еңбегі "Диссекциялар" осының иллюстрацияларын қамтыды), сондықтан ол жануарлардың анатомиясын тікелей зерттеді, бірақ ол бақылаған құрылымдардың функцияларын түсіндіруде қателіктер жасады. Плиний Егдеші сияқты басқа классикалық авторлар сияқты Аристотель де өздерінің айтқандарын растауға көп күш жұмсамай, балықшылар мен ара өсірушілер сияқты саяхатшылар мен арнайы білімді адамдардан мәліметтер жинады.
Көрініс қателері
Мәтінде қателіктерге ұшыраған бірнеше тұжырым бар. Аристотель II кітабында әйелдердің, қойлардың, ешкілердің және шошқалардың еркектерге қарағанда тістері аз екенін айтқан. Бұл көрінеу жалған тұжырым, егер Роберт Мейхью ұсынғандай, сол кездегі әйелдердің тамақтануы ерлерге қарағанда нашар болса, шынайы байқау болуы мүмкін еді; кейбір зерттеулер 25 жастан кейін ерлерде даналық тістері әйелдерге қарағанда жиі пайда болатынын көрсеткен. Бірақ бұл тұжырым басқа түрлерге де қатысты емес. Сондықтан, Филиппа Лангтың пікірінше, Аристотель эмпирикалық болғанмен, байқауларға қатысты өте бейжай болған, "өйткені табиғаттың жаңылыстыруын күтпеген". Катрин Вейгманн былай деп жазды: "Аристотельдің "шыбындардың төрт аяғы бар" деген мәлімдемесі мың жылдан астам уақыт бойы табиғат тарихының мәтіндерінде қайталанып келді, тіпті қарапайым санау оның қате екенін көрсеткенімен". Дегенмен, биология тарихшысы және философы Джон С. Уилкинс Аристотельдің "барлық шыбындардың төрт аяғы бар" демегенін атап өтеді; ол бір нақты жануар, яғни эфемерон немесе майшаң, "төрт аяқпен және төрт қанатпен қозғалады: және, атап өткендей, бұл жаратылыс өмір сүру ұзақтығымен ғана емес, сонымен қатар төрт аяқты болса да қанаттарымен ерекшеленеді" деп жазған. Майшаңдар шындығында төрт аяқпен жүреді, алдыңғы жұбы жүруге бейімделмеген, сондықтан Уилкинс Аристотельдің дұрыс екенін қорытындылайды.
Аудармалар
Араб тіліндегі аудармаға Kitāb al Hayawān (Жануарлар кітабы) трактаттарының 1–10-ы кіреді. Бұл араб философы Аль Киндиге (850 ж. ө.к.) белгілі болды және Авиценна сияқты басқалар да оған түсіндірме жазды. 13 ғасырдың басында Майкл Скотт Ибн Рушдтің (Аверроустың) түсіндірмесімен бірге оны латын тіліне аударды. Ағылшын тіліне аудармаларын 1862 жылы Ричард Крессуэлл, ал 1910 жылы зоолог Д'Арси Вентворт Томпсон жасады. Француз тіліндегі аударманы 1883 жылы Жюль Бартелем Сент-Иларе жасаған. 1957 жылы Дж. Трико Д'Арси Томпсонның түсіндірмесіне сүйене отырып, француз тіліне тағы бір аударма жасады. Антон Карш 1866 жылдан бастап I–VIII кітаптарды неміс тіліне аударды. 1949 жылы Пол Гольке он кітаптың барлығын неміс тіліне аударды.