Кіріспе

Аристотельдің "Туу және жоғалу туралы" еңбегі (Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς; De Generatione et Corruptione), сондай-ақ "Жаңару және құлдрау" деп те аталады – Аристотельдің трактаты. Оның көптеген мәтіндері сияқты, бұл да ғылыми, Аристотельдің биологиясының бір бөлігі және философиялық сипатқа ие. Философияның негізі – эмпирикалық тәсіл; Аристотельдің барлық еңбектеріндегідей, тәжірибеден өтпеген және байқауға келмейтін нәрселер туралы жасалған қорытындылар бақылаулар мен нақты тәжірибелерге негізделген.

Шолу

Мәтіннің басында қойылған сұрақ Аристотельдің бұрынғы еңбегі «Физика»дағы бір идеяға сүйенеді. Атап айтқанда, заттар себептер арқылы пайда бола ма, әлде белгілі бір бастапқы материал арқылы ма, немесе барлық нәрсе тек «өзгеріс» арқылы туады ма? Өзгеріс элементтердің ортақ және ерекше қасиеттерге байланысты өзгеру мүмкіндігімен айналысты. Осы маңызды еңбегінен Аристотель ең көп есте қалған екі үлесін сыйлайды. Біріншіден, Төрт Себеп, сондай-ақ Төрт Элемент (жер, жел, от және су). Ол бұл төрт элементті гректердің атомдар туралы теорияларын түсіндіру үшін пайдаланады, бұл идеяны Аристотель абсурдты деп есептеді. Бұл жұмыс «Де Каэло» және «Метеорология» еңбектерімен байланысты және биологиялық және физиологиялық мәтіндерге дайындық үшін маңызды рөл атқарады. Басты тақырыптардың бірі – физикалық қарама-қарсылықтарды (ыстық, суық, құрғақ және ылғалды) және олардың табиғатта және биологияда қалыптастыратын процестер мен құрамы түрлерін зерттеу. Алға қойылған теория өзінің орнын агент пен объектінің, байланыс, ұрпақ процесінің, өзгерістің, қосылыстың мәнін ашып көрсету арқылы бекітуге бағытталған, бұрынғылары түсіне алмаған барлық нәрселерді түсіндіруге тырысады. Осылайша, ол белгілі бір жағынан «Физикаға» ұқсас, ол өзгеріс, себеп, материя және форма туралы жалпы ұғымдарды нақтылайды, одан да жалпы көрінеді. Ол жоғарыда аталған ғылыми мәтіндердегі қолданбалы зерттеулерге толыққанды енген жоқ.

Ұрпақ және сыбайлас жемқорлық

Аристотель «Категориялар» мен «Физика» еңбектерінде өзгерістердің түрлерін сипаттады. Туу мен жоғалу, сондай-ақ пайда болу және құрып кету деп аталатын бұл өзгерістер қарама-қарсы болып, басқа барлық өзгерістерден ерекшеленеді. Бұл жоғары немесе төмен жылжу сияқты орынның өзгеруі емес, жылыну немесе салқындау сияқты өзгеріс те емес, сондай-ақ өсу мен кему сияқты мөлшердің өзгеруі де емес. Керісінше, туу – бұл түпкілікті өзгеріс түрі: бір заттық формадан екіншісіне ауысу (қайнау, булану, жану сияқты фазалық өзгерістерде байқалады), мысалы, судың ауаға, ал жердің отқа айналуы. Аристотельдің пікірінше, элементтер төрт негізгі физикалық қарама-қарсылықтан тұрады: Ыстық, Суық, Құрғақ және Ылғалды. Әрбір «жаппай денеде» осы қасиеттердің екеуі болады: от – ыстық және құрғақ; ауа – ыстық және ылғалды; су – суық және ылғалды; жер – суық және құрғақ. Қарапайым денелердің элементтері – осы қарама-қарсылықтар, себебі су мен жерде біз сезінетін физикалық қарама-қарсылықтар осылар. Аристотель негізгі қарама-қарсылықтар арасындағы белсенділік және қабылдағыштық тұрғысынан иерархия ұсынады. Ыстық пен суық – белсенді, ал ылғал мен құрғақ – пассивті қасиеттер. Табиғи процестер мен құралымдарда жылу мен суық ылғалға немесе құрғақтыққа «әсер етеді» және оның қандай күйде болатынын анықтайды. Ыстық пен суық қайтадан қарама-қарсы қойылады, сондықтан суық – жылудың жоқтығы. Құрғақшылық – ылғалдың жоқтығы, демек, ылғал формальды сипаттамаларына ие (ал құрғату жер заттарын құлатып, ыдыратады), ал құрғақшылық – материалдық сипаттамаларына. Бұл элементтік иерархия Аристотельдің «Аспан туралы» еңбегіндегі орын [τόπος] немесе әлемдер туралы теориясында да кездеседі. Әрбір қарапайым дене табиғаты бойынша өз орнына жылжуға бейім: от – жоғары, жер – төмен, ал ауа мен су – ортада. Ғаламдардың элементтері бір-біріне ғана емес, күннің жылуы мен энергиясы арқылы үнемі айналып отырады.

Қазіргі заманғы басылымдар

Ең соңғы және авторитетті грек мәтіні – Марван Рашидтің Буде басылымы, Аристотель. Туу және бұзылу туралы. Жаңа басылым. Париж: «Les Belles Lettres», 2005. Бұл басылымда француз тіліне аударма, түсіндірмелер мен қосымшалар, сондай-ақ трактаттың мазмұны мен мәтіннің тарихын зерттейтін кеңейтілген кіріспе бар.