Кіріспе

Аристотельдің «Жан туралы» трактаты (грекше: Περὶ Ψυχῆς, Peri Psychēs; латынша: De Anima) – Аристотельдің б.з.б. 350 жыл шамасында жазылған маңызды еңбегі. Оның талқылауының негізгі тақырыбы – әртүрлі тірі жандардың түрлі әрекеттерімен сипатталатын, оларға тән жан түрлері. Осылайша, өсімдіктерде тамақтану және көбею қабілеті болады, бұл кез келген тірі организмге тән ең төменгі деңгей. Төменгі жануарлар одан өзге сезім қабылдау және өздігінен қозғалу (әрекет) қабілеттеріне ие. Ал адамдар осылардың барлығынан бөлек, интеллектке де ие. Аристотель жанды (психе, ψυχή) – кез келген тірі организмнің формасы немесе мәні деп санайды; ол денеден бөлек тұратын зат емес. Жанның болуы (нақты бір түрінде) организмді организм етеді, сондықтан жансыз дене немесе жаны дұрыс емес денеде болуы түсініксіз. (Ол жанның кейбір бөліктері – интеллект – денесіз де өмір сүре алады, бірақ көп бөлігі олай емес деп есептейді.) 1855 жылы Чарльз Коллиер «Өмірлік принцип» деген атаумен аударма жариялады. Бірақ Джордж Генри Льюс бұл сипаттаманың да толық емес екенін анықтады.

Бөлiмдердi бөлу

Трактат үш кітапқа бөлінген, және әр кітап тарауларға бөлінген (сәйкесінше бес, он екі және он үш тарау). Трактат көбінесе "DA" деп қысқартылады, "De anima" үшін, ал кітаптар римдік, ал тараулар араб сандарымен белгіленеді, олармен қатар Беккер нөмірлері де қолданылады. (Мысалы, "DA I.1, 402a1" дегеніміз "De anima, I кітап, 1 тарау, Беккер беті 402, Беккер бағанасы a [беттің сол жақ бағанасы], 1-қатар.)

1-кітап

DA I.1 трактаттың тақырыбын енгізеді; DA I.2–5 Аристотельдің алдыңғы философтардың жан туралы пікірлерін қарастырады.

ІІ кітап

DA II.1–3 Аристотельдің жан туралы анықтамасын береді және оны зерттеуді жоспарлайды, бұл зерттеу келесідей жалғасады: DA II.4 тамақтану және көбеюді талқылайды; DA II.5–6 жалпы сезім туралы мәселелерді қарастырады; DA II.7–11 бес сезімнің әрқайсысын жеке-жеке талқылайды (келесі ретпен: көру, есту, иіс сезу, дәм сезу және ұстау—әрқайсысы бір тарауға арналған); DA II.12 сезім туралы жалпы сұраққа қайта оралады;

ІІІ кітап

DA III.1 жоғарыда аталған бес сезімнен басқа сезімдердің жоқтығын дәлелдейді; DA III.2 "сезіну сезімі" (яғни, "сезімге ие болу") дегеннің мағынасын талқылайды; DA III.3 қиялдың мәнін зерттейді; DA III.4–7 ойлау және интеллект, яғни сана туралы сөздейді; DA III.8 жанның анықтамасы мен табиғатын түсіндіреді; DA III.9–10 барлық сезімдерге ие жануарлардың қозғалысын қарастырады; DA III.11 тек қана сезінуге ие жануарлардың қозғалысын талқылайды; DA III.12–13 жанның және тірі организмнің ең төменгі құрамдас бөліктері туралы мәселені зерттейді.

Қорытынды

Бірінші кітап Аристотельдің зерттеу әдісінің тұжырымдамасын және жанның табиғатын диалектикалық тұрғыдан қарастырады. Ол жанды анықтаудың әлемдегі ең қиын мәселелердің бірі екенін мойындайды. Бірақ ол осы мәселені шешуге өте тиімді әдіс ұсынады: ғылыми дәлелдеу арқылы, яғни үшбұрыштың ішкі бұрыштары екі тік бұрышқа тең екенін геометриялық түрде дәлелдеу арқылы, біз кез келген нәрсенің қасиеттері мен іс-әрекеттерін біле аламыз, өйткені барлық ғылыми дәлелдеудің негізі – нысанның мәні. Сондықтан, егер біз оның қасиеттері мен іс-әрекеттерін білсек, біз де нысанның табиғатын біле аламыз. Бұл белгілі бір қорытындыға келген силогизмнің ортаңғы шындығын табуға ұқсайды. Демек, жанның қандай табиғатқа ие екенін анықтау үшін оның осындай іс-әрекеттерін іздеуіміз керек. Ол өзінен бұрынғылардың пікірлерін қарастырғаннан кейін, жан – тірі нәрселерге өмір сыйлайтын нәрсе деген қорытындыға келеді. Екінші кітапта оның биологиясының бір бөлігі – жанның табиғатын ғылыми тұрғыдан анықтау қамтылған. Ол затты үш мағынаға бөледі (материя, форма және олардың қосындысы) және жанның табиғи, ұйымдасқан дененің бірінші іске асырылуы болуы керек екенін көрсетеді. Бұл оның формасы немесе мәні. Жан материя бола алмайды, өйткені жан – нәрселердің тірі болуын қамтамасыз етеді, ал материя – тек мүмкіндік. Кітаптың қалған бөлігі тамақтану және сезіну қабілеттеріне ие жанның табиғатын анықтауға арналған. 1) Барлық тірі организмдер, өсімдіктер де, жануарлар да, өздерін-өздерімен қамтамасыз ете алуы және өз түрінен жаратылыс тудыра алуы керек. 2) Барлық жануарлар, тамақтану қабілетінен басқа, сезінуге ие, сондықтан олардың барлығы кем дегенде жанасу сезіміне ие, ол барлық басқа сезімдердің алғы шарты болып табылады, сонымен қатар ләззат пен ауырсынуды сезіну қабілетіне ие, бұл сезімнің ең қарапайым түрі. Егер олар ләззат пен ауырсынуды сезіне алса, онда олардың құштарлықтары да болады. Кейбір жануарлардың басқа да сезімдері бар (көру, есту, дәм сезу), ал кейбіреулері әрқайсысының күрделірек түрлеріне ие (жай ләззат пен ауырсынудан асып түсетін күрделі жолмен нысандарды ажырату қабілеті). Ол олардың қалай жұмыс істейтінін талқылайды. Кейбір жануарлардың есте сақтау, қиял және өздігінен қозғалу қабілеті бар. Үшінші кітапта тек адамға ғана тән ақыл-ой немесе рационалды жан туралы айтылады. Ол ойлаудың сезімдік қабылдаудан да, қиялдан да ерекшеленеді, өйткені сезімдер ешқашан жалған айта алмайды, ал қиял – сезімдік қабылдауларды материалдық емес фантазияларға аударудың күші, ал ойлау кейде жалған болуы мүмкін. Ақыл қалаған кезде ойлана алады, сондықтан оны екі құрылымға бөлуге болады: бірі – ақыл-ойының барлық идеяларын қамтиды, ал екіншісі оларды іске асырады, яғни олар туралы ойлау. Бұлар мүмкін және іске асырушы интеллект деп аталады. Мүмкін интеллект – «жазбасыз тақташа» және барлық ұғымдардың қоймасы, яғни «үшбұрыш», «ағаш», «адам», «қызыл» сияқты жалпылама идеялар және т.б. Ақыл ойлауды қалағанда, іске асырушы интеллект осы идеяларды мүмкін интеллекттен еске түсіреді және оларды ойлар құру үшін біріктіреді. Іске асырушы интеллект – барлық сезімдік нысандардың «нелігін» немесе түсініктілігін абстракциялап, оларды мүмкін интеллектте сақтайтын құрылым. Мысалы, оқушы Пифагор теоремасының дәлелін үйренгенде, оның іске асырушы интеллекті көзінің сезінетін барлық бейнелердің түсініктілігін (және бұл қиял арқылы сезімдік қабылдауларды материалдық емес фантазияларға аударудың нәтижесі), яғни диаграммалардағы үшбұрыштар мен квадраттарды, және дәлелді құрайтын ұғымдарды оның мүмкін интеллектінде сақтайды. Егер ол дәлелді еске түсіргісі келсе, мысалы, келесі күні сабақта көрсету үшін, оның іске асырушы интеллекті мүмкін интеллектінен ұғымдарды және олардың қатынастарын еске түсіреді және дәлелдеудегі аргументтерді құрайтын мәлімдемелер жасайды. V тараудағы іске асырушы интеллекттің бар екендігі туралы дәлел, мүмкін, оның қысқалығына байланысты әртүрлі жолдармен түсіндірілді. Бір стандартты схоластикалық түсіндірме Томас Аквиннің «De anima» туралы түсініктемесінде келтірілген. Аквиналық түсініктеме 1267 жылы Витербода Аквиналық доминикандық серіктесі Вильгельм Моербеке грек тілінен аударған жаңа аудармаға негізделген. Томас Аквинскийдің түсіндіруі бойынша, бұл дәлел былайша жүреді: әрбір табиғатта, кейде күшті және кейде іске асырылған күйде болатын, сол жанрдың ішінде оны іске асыратын агент немесе себеп болуы керек, өйткені өнер өз материалын өңдейді. Бірақ жан кейде күшті, кейде іске асырылған. Сондықтан жанның осы айырмашылығы болуы керек. Басқаша айтқанда, ақыл-ой түсінбеуден түсінікке, білуден ойлауға ауыса алатын болғандықтан, ақыл-ойды...

Арабша сөз тіркесі

Кейінгі Антикалық дәуірде Аристотельдің мәтіндері неоплатонизм тұрғысынан қайта қарастырылды. Араб дәстүрінде сақталған "De Anima" еңбегінің бір парафразы осындай неоплатондық синтезді көрсетеді. Бұл мәтін 13 ғасырда парсы тіліне аударылған. Ол қазір жоқ грек тіліндегі түпнұсқаға негізделген болуы мүмкін, және араб әдебиетінің ерте кезеңінде қабылдану процесінде әртүрлі элементтермен біріктірілген. "De Anima" еңбегінің кейінгі арабша аудармасы Ысқақ ибн Хунайнге (910 ж. қайтыс болған) тиесілі. Ибн Зура (1008 ж. қайтыс болған) сирия тілінен араб тіліне аударма жасады. Араб тіліндегі нұсқалар өзара әсер етудің күрделі тарихын көрсетеді. Авиценна (1037 ж. қайтыс болған) "De Anima" еңбегіне түсініктеме жазды, оны Михаил Скот латын тіліне аударды. Аверроэс (1198 ж. қайтыс болған) екі араб аудармасын пайдаланды, көбінесе Ысқақ ибн Хунайнның аудармасына сүйенді, бірақ кейде ескі нұсқаны балама ретінде келтірді. Зерахия бен Шеалтиел Хен 1284 жылы Аристотельдің "De anima" еңбегін араб тілінен еврей тіліне аударды. Аверроэс және Зерахия Ибн Зураның аудармасын қолданды.

Ватикан кодексі 253

Ватикан кодексі 253 – трактаттың ең маңызды қолжазбаларының бірі. Ол L таңбасымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 13 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазба толық емес, тек ІІІ кітабын қамтиды. Ол λ мәтіндік отбасының құрамына кіреді, E, Fc, Lc, Kd және P қолжазбаларымен бірге. Trendelenburg, Torstrik, Biehl, Apelt және Ross өздерінің «Жан туралы» трактатының ғылыми басылымдарында осы қолжазбадан цитата келтірген. Қазіргі уақытта ол Римдегі Ватикан кітапханасында (gr. 253) сақтаулы.

Ватикан кодексі 260

Кодекс Ватикан 260 – трактаттың ең маңызды қолжазбаларының бірі. Ол U символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан қарағанда, 11 ғасырға жатады. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Ол X, v, Ud, Ad және Q қолжазбаларымен бірге ν мәтіндік тобына жатады. Тренделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының ғылыми басылымдарында осы қолжазбадан үзінділер келтірген. Қазіргі уақытта ол Римдегі Ватикан кітапханасында (Vat. gr. 260) сақтаулы.

Ватикан кодексі 266

Codex Vaticanus 266 – бұл трактаттың ең маңызды қолжазбаларының бірі. Ол V символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан қарағанда, ол 14 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Ол κ мәтіндік отбасының құрамына кіреді, бірақ тек II кітаптың 8-тарауына дейін. Осы отбасының басқа да мүшелері: Gc W Hc Nc Jd Oc Zc Vc Wc f Nd Td. Тренделенбург, Торстрик, Биль және Апельт "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбадан үзінділер келтірген. Дэвид Росс өзінің басылымында осы қолжазбаны пайдаланбаған. Қазіргі таңда ол Римдегі Ватикан кітапханасында (gr. 266) сақтаулы.

Ватикан кодексі 1026

Codex Vaticanus 1026 – бұл трактаттың қолжазбасы. Ол W символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 13 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Қолжазбаның грек мәтіні эклектикалық. Ол μ мәтіндік отбасының ІІ кітабының, 7-тарауының, 419 a 27 бөлігіне жатады. 419 a 27-ден бастап ол κ отбасының өкілі болып саналады. Тренделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбаға сілтеме жасамаған. Бұл қолжазбаның құндылығы жоғары емес екенін білдіреді. Қазіргі уақытта ол Римдегі Ватикан кітапханасында (gr. 1026) сақтаулы.

Ватикан кодексі 1339

Codex Vaticanus 1339 – бұл трактаттың қолжазбасы. Ол P символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 14-шы немесе 15-ші ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні бар. Қолжазба мәтіні эклектикалық. Трактаттың екінші кітабындағы σ мәтіндік отбасын, II, 2, 314b11-ден II, 8, 420a2-ге дейін көрсетеді. Екінші кітаптан кейін, 9-тарау, 429b16 жерінен бастап, ол λ отбасына жатады. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбаға сілтеме жасамаған. Бұл қолжазбаның құндылығы төмен екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта ол Римдегі Ватикан кітапханасында (gr. 1339) сақтаулы.

Амброзиан кодексі 435

Кодекс Амброзиан 435 – трактаттың ең маңызды қолжазбаларының бірі. Ол Х символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 12 немесе 13 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Ол v, Ud, Ad, U және Q қолжазбаларымен бірге ν мәтіндік отбасының құрамына кіреді. Бұл қолжазба Тренделенбург, Торстрик, Биль, Апельт сияқты ғалымдардың, сондай-ақ Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында сілтеме жасаған тоғыз қолжазбаның бірі. Қазіргі таңда Миландағы Biblioteca Ambrosiana (435 (H. 50)) кітапханасында сақтаулы.

Амброзиан кодексі 837

Кодекс Амброзиан 837 – трактаттың қолжазбасы. Ол Dc символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан ол 13 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Қолжазбаның мәтіні эклектикалық сипатта. Трактаттың I және II кітаптарында ол σ мәтіндік отбасының құрамына кіреді. III кітабында ол τ отбасына жатады. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс өздерінің "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында бұл қолжазбаға сілтеме жасамаған. Қазіргі уақытта ол Милан қаласындағы Biblioteca Ambrosiana-да (837 (B 7 Inf.)) сақтаулы.

Кодекс Коислинианс 386

Кодекс Коислиниан 386 – трактаттың маңызды қолжазбаларының бірі. Ол C символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 11 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Ол ξ мәтіндік отбасының құрамына кіреді, T, Ec, Xd, Pd, Hd қолжазбаларымен бірге. Дэвид Росс "Жан туралы" трактатының ғылыми басылымында осы қолжазбаға сілтеме жасаған. Қазіргі уақытта ол Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында (Coislin 386) сақтаулы.

Виндобонанensis филос. 2 кодексі

Виндобонансис филос кодексі. 2 – трактаттың қолжазбасы. Ол Td белгісімен таңбаланады. Колофон бойынша 1496 жылға даталанады. Грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазба трактаттың толық мәтінін қамтиды. Қолжазба мәтіні κ мәтіндік тобын көрсетеді. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбаға сілтеме жасамаған. Бұл қолжазбаның құндылығы жоғары емес екенін білдіреді. Қазіргі уақытта ол Венадағы Австрия Ұлттық кітапханасында (Филос. 2) сақталуда.

Виндобонанensis филос. 75-құжат

Виндобонансис филос кодексі 75 – трактаттың қолжазбасы. Ол Sd белгісімен таңбаланады. Колофонда 1446 жылға сәйкес жазылған. Грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Қолжазба мәтіні ρ мәтіндік тобына жатады. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбаны пайдаланбаған. Бұл қолжазбаның маңызы жоғары емес екенін білдіреді. Қазіргі таңда Австрия Ұлттық кітапханасында (Филос. 75), Вена қаласында сақтаулы.

Виндобонанensis философиялық кодексі. 157

Виндобонансис филос кодексі 157 – трактаттың қолжазбасы. Ол Rd белгісімен таңбаланады. Палеографиялық зерттеулер бойынша, ол 15 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық мәтіні кездеседі. Қолжазба мәтіні π мәтіндік тобын көрсетеді. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сынды басылымдарында осы қолжазбаға сілтеме жасамаған. Бұл қолжазбаның маңызы жоғары емес екенін білдіреді. Қазіргі таңда Австрия Ұлттық кітапханасында (Филос. 157) Вена қаласында сақтаулы.

Маркиан кодексі CCXXVIII (406)

Маркиан кодексі GR. Z. 228 (=406) – трактаттың ішінара қолжазбасы. Ол Oc символымен белгіленеді. Палеографиялық тұрғыдан, ол 14 ғасырға жатқызылған. Ол грек тілінің кішкентай әріптерімен жазылған. Қолжазбада трактаттың толық емес мәтіні сақталған. Екінші кітаптың мәтіні 419 а 27 бетінде аяқталады. Трактаттың үшінші кітабы жоқ. Кодекске Киликиялық Симплиций мен Софонияның трактатқа түсініктемелері және Темистийдің (он төртінші ғасыр) парафраздары кіреді. Қолжазба мәтіні κ мәтіндік тобын көрсетеді. Тиенделенбург, Торстрик, Биль, Апельт және Росс "Жан туралы" трактатының сындық басылымдарында осы қолжазбаға сілтеме жасамаған. Бұл қолжазбаның құндылығы төмен екенін білдіреді. Кодекске сондай-ақ Платонның "Тимей" еңбегіне Псевдо-Диадохтың, Аристотельдің "Аспан туралы" еңбегіне Киликиялық Симплицийдің, Амоний Гермиестің Платонның "Федр" еңбегіне және Проклдің Платонның "Парменид" еңбегіне жазған түсініктемелері де кіреді. Қазіргі уақытта ол Венециядағы Biblioteca Marciana (BNM Gr. Z. 228 (=406)) кітапханасында сақтаулы.