Кіріспе

Аристотельдің еңбегі
"Физика" атты кітабы
қазіргі заманғы математикалық физикамен салыстыру

"Физика" (грекше: Φυσικὴ ἀκρόασις Phusike akroasis; латынша: Physica, немесе Naturales Auscultationes, бұл "табиғат туралы лекциялар" дегенді білдіруі мүмкін) – б.з.д. IV ғасырдағы философ Аристотельге жатқызылатын, "Corpus Aristotelicum" деп аталатын сақталған қолжазбалар жинағынан құрастырылған, ежелгі грек тілінде жазылған атаулы мәтін.

Аристотельдегі физиканың мәні

Бұл тірі және тірі емес табиғи немесе қозғалатын нәрселердің ең жалпы (философиялық) принциптерін қарастыратын трактаттар немесе сабақтар жинағы, заманауи мағынадағы физикалық теориялардан немесе ғаламның нақты мазмұнын зерттеуден өзгеше. Ең басты мақсаты – өзгеріс, қозғалыс немесе қозғалыстың (κίνησις kinesis) принциптерін және себептерін анықтау (жай ғана сипаттау емес), әсіресе табиғи тұтастықтардың (көбінесе тірі организмдер, бірақ ғалам сияқты жансыз тұтастықтар да) қозғалысын зерттеу. Аристотельдің дәстүрлі Андроникеялық реті бойынша, бұл физикалық, космологиялық және биологиялық трактаттардың ұзақ тізімінің алғашқы және негізгі еңбегі болып табылады. Оның ежелгі грекше атауы τὰ φυσικά «табиғат туралы жазбалар» немесе «табиғи философия» дегенді білдіреді.

Мазмұнының сипаттамасы

Физика сегіз кітаптан тұрады, олар өз кезегінде тарауларға бөлінеді. Бұл жүйе көне заманнан келе жатқан, қазір нақты түсініксіз. Қазіргі тілдерде кітаптар рим цифрларымен белгіленеді, олар ежелгі грек әріптеріне (гректер сандарды әріптермен көрсететін, мысалы, 1 үшін А) сәйкес келеді. Тараулар араб цифрларымен таңбаланады, бірақ "тарау" сөзінің ағылшын тіліндегі қолданылуы тек дәстүрге байланысты. Көне "тараулар" (капита) көбінесе өте қысқа болады, көбінесе бір беттен де аз. Сонымен қатар, Беккер нөмірлері Пруссия ғылым академиясының Аристотель еңбектерінің басылымында қолданылған бет пен бағанды (а немесе б) көрсетеді, оны Беккер өзі ұйымдастырып, басқарған. Бұл 1831 жылғы 2 томдық басылымда жақсы көрінеді. Беккердің жол нөмірлері де берілуі мүмкін. Олар жиі көрсетіледі, бірақ егер басылым академиялық болмаса, олардың жолдар санына сәйкес келуі міндетті емес.

І кітап (А; 184а192b)

Бірінші кітап Аристотельдің табиғатқа қатысты көзқарасын таныстырады, ол принциптерге, себептерге және элементтерге негізделуі керек. Өзінің ерекше пікірлерін ұсынар алдында, ол Мелисс пен Парменид сияқты бұрынғы теорияларды қарастырады. Аристотельдің жеке пікірі 7-тарауда айқындалады, онда ол үш принципті анықтайды: субстанциялар, қарама-қарсылықтар және жоқтық. 3- және 4-тараулар Аристотельдің барлық еңбектеріндегі ең қиын тараулардың қатарына жатады және Парменид, Мелисс және Анаксагор ойларына қатысты күрделі қарсылықтарды қамтиды. 5-тарауда ол өзінің алдыңғылары туралы, әсіресе қанша бірінші принцип бар екендігі туралы талқылауын жалғастырады. 6-тарау принциптер санын екі-үшке дейін азайтады. Ол 7-тарауда бұл тақырып бойынша өз пікірін білдіреді, онда ол алғаш рет негізгі мәнді (ousia) белгілеу үшін материя (грекше: hyle) сөзін енгізеді. Ол 9-тарауда материяны былай анықтайды: «Менің материя туралы анықтамам осы – әрбір нәрсенің бастапқы субстраты, ол кез келген шектеусіз пайда болады және нәтижесінде сақталады». Аристотельдің ойынша, материя сезімтал шындық тұрғысынан анықталады; мысалы, жылқы шөп жейді: жылқы шөпті өзіне айналдырады; шөп өздігінен жылқыда сақталмайды, бірақ оның кейбір аспектілері – оның материясы – сақталады. Материя нақты сипатталмаған, бірақ сапа мен саннан бөлек және қандай да бір нәрсе туралы айтуға болатын кез келген нәрседен тұрады. Бұл түсінікте материя өздігінен (яғни субстанция ретінде) жоқ, бірақ формамен өзара байланысты (яғни «принцип ретінде») және тек өзгерістің негізі ретінде ғана бар. Материя мен форма – салыстырмалы ұғымдар.

ІІІ кітап (І; 200б)

Алдыңғы кітапта берілген "табиғат" ұғымын түсіну үшін, оның анықтамасын түсіну қажет. Қозғалысты түсіну үшін ІІІ кітап Аристотельдің әлеуеттілік және іске асырылу тұжырымдарына негізделген өзгерістің анықтамасымен басталады. Оның сөзіне сәйкес, өзгеріс – нәрсенің мүмкіндігінше іске асырылуы. Кітаптың қалған бөлігі (4-8 тараулар) шексіздік (апейрон, шексіз) туралы әңгімелейді. Ол шексіздік қосу арқылы және шексіздік бөлу арқылы, сондай-ақ нақты шексіздік пен потенциалды шексіздік арасын ажыратады. Ол кез келген түріндегі нақты шексіздікке, соның ішінде шексіз денелерге, субстанцияларға және кеңістікке қарсы шығады. Аристотельдің пікірінше, шексіздіктің жалғыз ғана түрі – потенциалды шексіздік. Аристотель мұны "өлшемді толықтыру үшін материал ретінде қызмет ететін және потенциалды түрде (бірақ іс жүзінде емес) толыққан бүтін" (207a22-23) деп сипаттайды. Формасы жоқ шексіздік, осылайша, тануға келмейді. Аристотель былай деп жазады: "шектен тыс ештеңесі жоқ нәрсе шексіз емес, әрқашан өзінен тыс нәрсесі бар нәрсе шексіз" (6.206b33-207a1-2).

IV кітап (Δ; 208a223b)

IV кітапта қозғалыс алғышарттары: орын (топос, 1–5-тараулар), бос кеңістік (кенон, 6–9-тараулар) және уақыт (хронос, 10–14-тараулар) талқыланады. Кітап бір нәрсенің басқа нәрседе болуының әртүрлі тәсілдерін ажыратудан басталады. Ол орынды қозғалмайтын ыдыс немесе қапқа теңейді: "ішіндегілердің ең ішкі, қозғалмайтын шекарасы" – дененің негізгі орны (4.212а20). Ғарыштан айырмашылығы, ол денемен бірге болатын көлем, орын – шекара немесе бет. Ол, атомшылдардың және басқалардың пікіріне қарсы, бос кеңістіктің қажет емес екенін, тіпті қайшылықтарға алып келетінін, мысалы, қозғалысты мүмкінсіз ететінін көрсетеді. Аристотельдің ойынша, уақыт – қозғалыстың тұрақты қасиеті, ол өздігінен жоқ, бірақ нәрселердің қозғалысына байланысты. Тони Роарк Аристотельдің уақытқа деген көзқарасын былай сипаттайды:
Аристотель уақытты "бұрынғы және кейінгіге қатысты қозғалыстың саны" деп анықтайды (Phys. 219b1–2), осылайша ол қозғалыстың кез келген ұзындықтағы бөлінбейтін бөліктерге бөліну мүмкіндігін білдіргісі келеді, бұл қасиет оның ішкі мәнісімен де, сондай-ақ қабылдаушы жандардың қабілеттері мен іс-әрекеттерімен де байланысты. Қозғалыс өзінің ұзындығы бойынша өзінен-өзі анықталмайды, бірақ қабылдау арқылы анықталады. Қабылдау актілері анықтаушы ретінде жұмыс істейді; нәтижесінде кинетикалық ұзындықтың белгілі бірліктері пайда болады, дәл осылар уақыт бірліктері болып табылады.

V және VI кітаптар (Е: 224а231а; Ζ: 231а241b)

V және VI кітаптар қозғалыс қалай пайда болатыны туралы мәселені қарастырады. V кітапта қарама-қарсылықтардың орналасуына байланысты қозғалыстың төрт түрі жіктеледі. Қозғалыс түрлеріне сан (мысалы, көлемдегі өзгеріс, үлкеннен кішіге), сапа (түстердегідей, ақшылдан қараңғыға), орын (жергілікті қозғалыстар көбінесе жоғарыдан төменге және керісінше) және, көбірек пікір тудыратын, зат жатады. Шындығында, заттарда қарама-қарсылықтар болмайды, сондықтан бір нәрсенің адам емес нәрседен адамға айналуын айту дұрыс емес: ұрпақ пен жойылу толық мағынада қозғалыс емес. VI кітапта өзгеріп жатқан бір нәрсе, егер ол шексіз көп аралық сатылардан өтуі керек болса, қарама-қарсы күйге қалай жете алатыны талқыланады. Ол рационалды және логикалық аргументтер арқылы үздіксіздік және бөліну ұғымдарын зерттейді, өзгерістің – және, демек, уақыт пен орынның – бөлінбейтін бөліктерге бөліне алмайтынын анықтайды; олар математикалық тұрғыдан дискретті емес, үздіксіз, яғни шексіз бөлінетін (басқаша айтқанда, дискретті немесе бөлінбейтін нүктелерден немесе сәттерден үздіксіздік құру мүмкін емес). Бұл, басқа нәрселермен қатар, қозғалыс басталғанда нақты (бөлінбейтін) сәт болуы мүмкін емес екенін білдіреді. Бұл талқылау, жылдамдық пен қозғалыстың төрт түрінің әртүрлі сипаттамаларымен бірге, Аристотельге Зенонның қозғалыстың болуының абсурдтығын көрсетуге тырысқан атақты парадокстарына жауап беруге көмектеседі.

VII кітап (Η; 241a25250b7)

VII кітап қозғалған нәрсенің оны қозғалтқан нәрсеге қатынасын қысқаша қарастырады, Аристотель бұл қатынасты Платонның жан туралы теориясынан едәуір өзгешелей сипаттайды, Платон жанның өзін-өзі қозғауға қабілетті екенін айтады (Заңдар кітабы X, Phaedrus, Phaedo). Кез келген қозғалыс басқа бір нәрсемен қоздырылады. Содан кейін Аристотель қозғалыс түрлерін және олардың жылдамдықтарын салыстыруға тырысады, ал жергілікті өзгеріс (локомоция, фора) ең негізгі түр деп санайды, соған басқаларын келтіруге болады. VII.1 3-тарау Беккер басылымына енбеген, баламалы нұсқада да кездеседі.

VIII кітап (Θ; 250a14267b26)

VIII кітапта (бұл Физиканың шамамен төрттен бір бөлігін құрайды және бастапқыда жеке сабақтар курсын құраған болуы мүмкін) екі негізгі тақырып талқыланады, бірақ кең ауқымды аргументтермен: ғаламның уақыт шектері және Бірінші Қозғалтқыштың болуы – мәңгілік, бөлінбейтін, бөліктері жоқ және мөлшері жоқ. Ғалам мәңгілік пе, оның бастамасы болды ма, соңы болады ма? Аристотельдің грек ретіндегі жауабы, оған ешқашан да creatio ex nihilo туралы хабарланбағандықтан, оңды бола алмайды, бірақ Физиканың алдыңғы кітаптарында ұсынылған теория негізінде қозғалыс әрқашан болмағанын жоққа шығаруға философиялық себептері де бар. Қозғалыстың мәңгілігі басқа барлық заттардан өзгеше, материясы жоқ заттың болуымен расталады; таза форма болғандықтан, ол мәңгілік іс-қимылда, ешқандай жағынан да кемшіліксіз; сондықтан қозғалуға мұқтаж емес. Бұл аспан денелерін сипаттау арқылы көрсетілген: қозғалатын алғашқы нәрселер шексіз, біртұтас және үздіксіз қозғалысқа ұшырауы керек, яғни дөңгелек қозғалыс. Бұл кез келген жанасу арқылы туындамайды, бірақ (Метафизиканың XII кітабындағы көзқарасты біріктіре отырып) махаббат пен құштарлық арқылы.

Қазіргі әлемдегі философия мен ғылымның маңызы

Аристотельдің еңбектері Батыс ғылымы мен философиясының дамуына әдетте зор әсер етеді. Төменде келтірілген цитаталар Аристотельді түсіндіру мен оның маңыздылығы жөніндегі соңғы қазіргі заманғы баға ретінде емес, тек кейбір заманауи ғалымдардың ерекше пікірлері болып табылады.

Физиканың көне грек тіліндегі рецензиялары

Рецензия – белгілі бір мәтінді жариялау үшін жасалған іріктеу. Аристотельге жатқызылатын бір еңбектің қолжазбалары мәтіннің түрлі нұсқаларын ұсынады. Бір рецензия үздіріліссіз мәтіннің бір нұсқасын таңдайды, бірақ әдетте мәтіннің балама бөлімдерін көрсететін түсіндірмелер береді. Қай мәтінді "түпнұсқа" деп санау керектігін анықтау – мұқият ғылыми зерттеуді қажет етеді. Рецензия көбінесе оның ғылыми редакторының атымен танылады. Аристотель, Физика. П. Х. Викстед пен Ф. М. Корнфордтың аудармасымен грек мәтіні. Лоб классикалық кітапханасы 228, 255. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1934–1957. Аристотель, Physica. Ред. У. Д. Росс. Оксфорд университетінің баспасы, 1951. ISBN 9780198145141. Көру және жүктеу үшін әртүрлі форматтар қолжетімді. PDF файлы.

Физикаға арналған классикалық және ортағасырлық түсіндірмелері

Комментарий жазбадан ерекшеленетін нәрсе – ол классикалық ерекшеліктері бар белгілі бір еңбектің тілін және ұғымдарын талдаумен айналысатын жеке жұмыс. Жазба белгілі бір еңбек ішінде бір бетте немесе бөлек тізімде кездеседі. Комментарийлер әдетте леммалар, яки белгілі еңбектерден алынған цитаталар бойынша құрылады, одан кейін комментарий авторының талдауы келеді. Аристотельдің әрбір еңбегіне жасалған түсіндірмелер – өте кең және көбінесе жарияланбаған тақырып. Олар философтың қайтысынан бастап Грек-рим философиясының бүкіл тарихын қамтиды. Мыңдаған түсіндірушілер мен түсіндірмелер белгілі, олар толығымен немесе көбінесе қолжазбалардың фрагменттері түрінде сақталған. Соңғылары, әсіресе, бұрын оларды көшіруге жауапты болған мекемелердің, мысалы, монастырлардың мұражайларында сақталады. Оларды жариялау процесі баяу және үздіксіз жүріп жатыр. Төменде Аристотельдің «Физикасы» бойынша интернетте немесе осы арқылы қолжетімді жарияланған комментарийлердің қысқаша тізімі келтірілген. Тақырыптың өзі сияқты, олар көпмәдениетті, бірақ ағылшын тілі, сондай-ақ түпнұсқа тілдер – ежегі грек және латын тілдері басымдыққа ие. Рамус, Петрус (Пьер де ла Раме), Scholarum physicarum libro octo (Франкфурт: А Wecheli, 1683). Симплиций, Аристотельдің «Физикасы» туралы, аударған (әртүрлі авторлар) (Итака: Корнелл университетінің баспасы, Аристотельге арналған ежелгі комментаторлар сериясы, 1993–2006). Роман, Эгидий (Римдік Гил), Аристотельдің «Физикалық кітаптарына» арналған октава (Венеция, 1502; Франкфурт: Minerva GMBH, 1968). Сото, Доминго де, Super octo libros physicorum Аристотельге қойылған сұрақтар (Саламанка, 1555). Темистий, «Физика» туралы (Лондон: Бристоль классикалық баспасы, 2012).