Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аристотельдің еңбектері
Works by Aristotle
«Тақырыптар» (; «Топика») – Аристотельдің логикаға арналған алты еңбегінің біріне берілген атау, олар жиынтығында «Органон» деп белгілі. Родос Андроникінің жүйесінде бұл алты еңбектің бешіншісі. Бұл трактат диалектика өнерін ұсынады – жалпыға қабылданған пікірлерге немесе эндоксаға (грекше ἔνδοξα) негізделген аргументтерді табу және құрастыру өнерін. «Топои» (τόποι) – осындай аргументтерді табуға немесе ойлап табуға болатын «орындар».
The Topics (; Topica) is the name given to one of Aristotle's six works on logic collectively known as the Organon. In Andronicus of Rhodes' arrangement it is the fifth of these six works. The treatise presents the art of dialectic the invention and discovery of arguments in which the propositions rest upon commonly held opinions or endoxa (ἔνδοξα in Greek). Topoi (τόποι) are "places" from which such arguments can be discovered or invented.
Тақырып дегеніміз не?
Аристотель өзінің "Топтар" трактатында тақырыпты нақты анықтамайды, бірақ ол "кем дегенде, негізінен, аргументтеу стратегиясы, оның негіздемесі жиі принциптермен түсіндіріледі" дейді. Ол оны "Риторикада" былай сипаттайды: "Мен элемент пен тақырыпты бірдей нәрсе деп атаймын; себебі элемент немесе тақырып – көптеген энтимемаларға арналған тақырыптардың бірі". Элемент деп ол бір типтегі энтимемаларды қамтитын жалпы нысанды меңзейді. Осылайша, тақырып – жалпы аргумент көзі, ал жеке аргументтер оның мысалдары, және көптеген жеке аргументтерді құруға болатын қалып болып табылады. "Тақырып" сөзі ежелгі грек тіліндегі tópos (сөзбе-сөз "орналасқан жер, орын") сөзінен туындаған. Бұл сонымен қатар ежелгі есте сақтау техникасы – локу әдісімен де байланысты, онда есте сақталуға тиіс нәрселер нақты немесе ойдағы орындармен байланыстырылып еске түсіріледі.
In his treatise Topics, Aristotle does not explicitly define topic, though it is "at least primarily a strategy for argument not infrequently justified or explained by a principle". He characterises it in the Rhetoric thus: "I call the same thing element and topic; for an element or a topic is a heading under which many enthymemes fall." By element, he means a general form under which enthymemes of the same type can be included. Thus, a topic is a general argument source, from which the individual arguments are instances, and is a template from which many individual arguments can be constructed. The word topic derives from ancient Greek tópos (literally "place, location"). It is also related to the ancient mnemonic technique method of loci, by which things to be remembered are recollected by mentally connecting them with successive real or imagined places.
Аристотельдің силогизм теориясымен байланысы
Топтар тұтастай алғанда, силогизмді тікелей қарастырмаса да, Аристотель диалектикалық аргументтерді (яғни, эндоксаға негізделген аргументтерді) алу үшін тақырыптарды қолдану мүмкіндігін қарастыратыны анық. Бұл тақырыптарға кіріспеде оның ойлау (силлогизм) туралы анықтамасы келтірілгенімен және оған сүйенгенімен дәлелденеді: белгілі бір нәрселер айтылғаннан кейін, басқа нәрселер міндетті түрде туындайтын сөздік құрылым (логос). Аристотель диалектикалық ойлауды кейіннен индуктивті және дедуктивті бөліктерге бөледі. Эндоксалардың өзі кейде, бірақ әрдайым емес, толық силогизмді құруға болатын, тұжырымдық формада (яғни, нақты үлкен немесе кіші тұжырым) беріледі. Көбінесе мұндай құрылым сөйлеушіге міндет ретінде қалдырылады; Аристотель тек аргументтеудің жалпы стратегиясын ұсынады, ал тұжырымдарды құруды жауап берушінің шығармашылығына қалдырады.
Though the Topics, as a whole, does not deal directly with syllogism, clearly Aristotle contemplates the use of topics as places from which dialectical arguments (i. e. arguments using endoxa) may be derived. This is evidenced by the fact that the introduction to the Topics contains and relies upon his definition of reasoning (syllogismós): a verbal expression (logos) in which, certain things having been laid down, other things necessarily follow. Dialectical reasoning is thereafter divided by Aristotle into inductive and deductive parts. The endoxa themselves are sometimes, but not always, set out in a propositional form, (i. e. an express major or minor proposition), from which the complete syllogism may be constructed. Often, such construction is left as a task to the speaker; Aristotle gives only the general strategy for argument, leaving the construction of propositions to the creativity of the answerer.
ІІ кітап
ІІ кітапта "көрінеу оқиға" (яғни, маңызды емес немесе жай ғана қасиет) субъектіге қатысты айтылған аргументтерге арналған тақырыптар қарастырылады. Мұндай аргументтерді қарастыру кезінде маңызды мәселелер туындайды. Бір нәрсе кездейсоқ деп аталуы керек пе, егер оны басқаша сипаттау қажет болса? Предикаттың бір нәрсеге жататындығын жалпылама растаған немесе жоққа шығарған жағдайларды қарастырыңыз. Тіпті кездейсоқ терминдерді де анықтаңыз. Сіздің ойыңызша, көпшілік қалай атайтынын анықтаңыз. Себебі кейде дәрігердің анықтамасы, ал кейде көпшіліктің қолданатын анықтамасы қажет болады. Сондай-ақ, тезиске шабуыл жасауды жеңілдету үшін терминдерді таныс формаға өзгертуге болады. Кейде қарсыластарды сіздің жауабыңызға оңай келетіндей мәлімдемелер жасауға итермелеу керек. Бұл жауап беруші тезиске шабуыл жасау үшін қажетті мәлімдемелерді жоққа шығарғанда қажет. Бұл сондай-ақ, біреу туынды мәлімдеме жасағанда да қажет. Егер қарсылас тезиске қатысы жоқ мәлімдеме жасаса, онда мұндай жағдайда ешқандай қажеттілік жоқ, және егер ол рас болса, онда сіз осы тұжырымды мойындауыңыз керек, себебі ол тезиске ешқандай әсер етпейді. Субъектіге тиесілі көрінеу оқиғаны тану да маңызды. Егер оқиға субъектінің артуымен бірге өссе, онда ол осы субъектке тиесілі. Мысалы, егер ләззат көбірек болса, жақсылық та көбірек болады, демек ләззат жақсылыққа жатады. Егер бір нәрседе қасиет болмаса, бірақ оған бір нәрсе қосылғаннан кейін ол қасиет пайда болса, онда қосылған нәрсе сол қасиетке ие болады және оны жаңа нәрсеге береді. Егер тағам дәмді болмаса, бірақ оған бұрыш қосылғаннан кейін дәмді болса, онда бұрыш дәмділік қасиетіне ие.
Book II is devoted to topics relating to arguments where an "accident" (i. e. non essential attribute, or an incidental attribute) is predicated of a subject. There are important considerations when dealing with these arguments. Is something called accidental when it should be ascribed differently? Examine cases where a predicate has been asserted or denied universally to belong to something. Define terms, even accidental terms. Define what you think should be called by what most people call them. The reason is that sometimes you need the definition a doctor uses, sometimes the definition used by most people. You can also alter terms into more familiar ones so that the thesis becomes easier to attack. Sometimes, opponents should be drawn to make statements that you can easily respond to. This is necessary when the answerer has denied useful statements for you to attack the thesis. It is apparently necessary when someone makes a derivative statement. It is not necessary in any sense when the opponent has made statements that are unrelated to the thesis, and you should concede the point if it's true because it makes no difference to the thesis anyway. Recognizing if an accident belongs to a subject is also important. If the accident increases along with an increase in the subject, then the accident belongs to the subject. For example, if more pleasure means more good, then pleasure belongs to the good. If a thing doesn't possess an attribute, and the addition of something else makes it possess that attribute, then the added thing possesses the attribute and imparts it on the new thing. If a dish isn't spicy, then it becomes spicy after adding pepper, then pepper possesses spicy.
ІІІ кітап
III кітап жақсырақ немесе нашаррақ деп талқыланатын тақырыптарды қамтиды. Ұнамдылық пен жақсылық «жақсырақ» деп аталатын нәрсе ретінде қарастырылады. Бұл тұжырымдардың барлық «Тақырыптар» сияқты, көпшілік қабылдайтын нәрсеге қатысты екенін есіңізде сақтаңыз. Ұзақ сақталатыны, аз сақталатынынан гөрі артық ұнамды. Маман таңдаған немесе жалпы көпшілік таңдаған нәрсе артық ұнамды. Өзі үшін қажетті нәрсе, кездейсоқ қажетті нәрседен гөрі артық ұнамды. Жақсылықтың себебі, кездейсоқ пайда болған нәрседен гөрі артық ұнамды. Абсолютті жақсылық, нақты жақсылықтан гөрі артық ұнамды. Салдары да ұнамдылықты бағалаудың бір жолы. Егер нәрсе контекстке қатысты үлкен маңызға ие болса, мысалы, сөйлеушінің жасы, ол артық ұнамды болады. Басқа ұнамды нәрселерге ұқсастық көмектесе алады, бірақ әрқашан емес. Мысалы, Аякс Одиссейден жақсы деп айтуға болады, себебі Аякс Ахиллға көбірек ұқсайды. Бірақ Аякс Ахиллге қатысты маңызды тұрғыда ұқсамайтын болуы мүмкін. Егер адам ең әдемі болса, ал маймылдар жылқыдан гөрі адамға көбірек ұқсаса, біреу маймылдар жылқыдан көрікті деп айтуы мүмкін. Дегенмен, жылқылар маймылдардан гөрі әдемірек болуы мүмкін.
Book III concerns topics that can be discussed with respect to better or worse. Desirability and the good are treated as the subject of "better". Remember that these statements are in relation to arguments about what most people accept is the case, as in all of Topics. What is lasting is more desirable than what is less lasting. What an expert would choose, or what in general most people would choose, is more desirable. What is desired for itself is more desirable than what is desirable incidentally. The cause of good is more desirable than what happens incidentally. What is good absolutely is more desirable than what is good in particular. Consequences are another way to judge desirability. When something is of the greater consequence relative to the context, such as age of the speaker, it is more desirable. Similarity to other things that are desirable can help, but not always. You could argue that Ajax is better than Odysseus because Ajax is more like Achilles. Ajax might not resemble Achilles on the relevant points. If man is the most beautiful, and monkeys resemble man more than horses, somebody might say that monkeys are more handsome than horses. But horses can still be more beautiful than monkeys in the relevant ways.
VII кітап
VII кітапта дұрыс анықтама беру әдісі қайтадан баяндалады, бірдейлік туралы мәселе тағы да талқыланады және пікірлерді құрудағы түрлі қиындықтар салыстырылады.
Book VII restates the proper method of definition, discusses the topic of sameness again, and compares the various difficulties involved in forming arguments.
Тақырыптар өзара байланысты софистикалық жоққа шығарулар
Софистикалық дәлелдерді кейбіреулер "Тақырыптар" еңбегіне қосымша деп есептейді, себебі оның соңғы бөлімі екі трактаттың да эпилогы сияқты көрінеді.
The Sophistical Refutations is viewed by some as an appendix to the Topics, inasmuch as its final section appears to form an epilogue to both treatises.
Сыни басылымдар мен аудармалар
Беккер, Еммануил. Аристотельдік корпус. Берлин 1831. Оксфорд 1837. Бұл Аристотель еңбектеріне қатысты Беккер нөмірлеуінің бастауы. Беккердің заманынан бері көптеген мәтіндердің жаңа сындық басылымдары жарық көрді. В. Д. Росс басылаған Оксфорд классикалық мәтіні, 1958. Аристотель. Топика. Э. С. Форстер аудармасы. Лоб классикалық кітапханасы. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1989. Грек және ағылшын тілдеріндегі қатар беттер. Жаков Бруншвигтің 1–4 кітаптарының Коллекция Буде басылымы (француз тіліне аударылған), 1967 (2-ші басылым, 2009). Жаков Бруншвигтің 5–8 кітаптарының Коллекция Буде басылымы (француз тіліне аударылған), 2007. Робин Смит (ред.). Аристотельдің «Топика» кітабы I және VIII – аударма және түсіндірме. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1997.
Bekker, Immanuel. Corpus Aristotelicum. Berlin 1831. Oxford 1837. This is the source of Bekker numbering for Aristotle's works. Newer critical editions of most texts have appeared since Bekker's time. Oxford Classical Text edition by W. D. Ross, 1958. Aristotle. Topica. Translated by E. S. Forster. Loeb Classical Library. Cambridge: Harvard University Press, 1989. With facing Greek and English pages. Collection Budé edition (includes French translation) of Books 1–4 by Jacques Brunschwig, 1967 (2nd ed., 2009). Collection Budé edition (includes French translation) of Books 5–8 by Jacques Brunschwig, 2007. Robin Smith (ed.). Aristotle's Topic Book I and VIII Translation and commentary. Oxford: Clarendon Press, 1997.
Санаулы зерттеулер
Г. Э. Л. Оуэн (ред.). Аристотельдің диалектикасы: Тақырыптар. Үшінші Aristotelicum симпозиумының материалдары. Оксфорд, 1963 ж.). Оксфорд: Clarendon Press, 1968 ж. Пол Сломковский. Аристотельдің «Тақырыптары». Лейден: Brill, 1997 ж. Сара Рубинелли. «Арс Топика»: Аристотельден Цицеронға дейінгі аргументтерді құрудың классикалық техникасы. Springer, 2009 ж.
G. E. L. Owen (ed). Aristotle on Dialectic: the Topics. Proceedings of the Third Symposium Aristotelicum. Oxford, 1963). Oxford: Clarendon Press 1968. Paul Slomkowski. Aristotle's Topics. Leiden: Brill 1997. Sara Rubinelli. Ars Topica: the Classical Technique of Constructing Arguments from Aristotle to Cicero. Springer 2009.