Өлшем бірліктерінің алдындағы қосымшалар

Кіріспе

Бірлік префиксі – өлшем бірліктерінің еселіктерін немесе бөлшектерін көрсету үшін өлшем бірліктерінің алдына қосылатын белгі немесе есте сақтау құралы. Мұндай префикстерді пайдалану арқылы әртүрлі өлшемдегі бірліктер жиі құрастырылады. Метрлік жүйенің кило, милли сияқты префикстері онның оң немесе теріс дәрежелеріне көбейтуді көрсетеді. Ақпараттық технологияда екілік префикстерді қолдану қалыпты, олар екінің дәрежелеріне негізделген. Тарихи түрде, әртүрлі дереккөздер көптеген префикстерді қолданған немесе ұсынған, бірақ стандарттау ұйымдары тарапынан тек шектеулі саны ғана мойындалған.

Метрлік префикстер

Метрлік жүйенің префикстері өлшемнің негізгі бірлігінің алдына қойылып, бірліктің ондық еселігін немесе оның бөлшегін көрсету үшін қолданылады. Әрбір префикске бірлік белгісінің алдына қосылатын жеке символ тән. Кейбір префикстер 1790 жылдарда метрикалық жүйенің енгізілуіне дейін жетеді, бірақ жаңа префикстер қосылды және кейбіреулері қайта қарастырылды. Халықаралық салмақтар мен өлшемдер бюросы Халықаралық бірліктер жүйесінде (СИ) қолдану үшін 1960 жылдан 1991 жылға дейінгі қаулыларында жиырма метрикалық префиксті стандарттады. Күнделікті қолданыстағы кестеде көрсетілгендерден басқа, СИ құрамына 1015 (пета), 1018 (экса), 1021 (зетта), 1024 (йотта), 1027 (ронна) және 1030 (кветта); сондай-ақ 10−15 (фемто), 10−18 (атто), 10−21 (зепто), 10−24 (йокто), 10−27 (ронто) және 10−30 (кэкто) стандартталған префикстері кіреді. Бұрын қолданылғанмен, СИ префикстерді біріктіруге тыйым салады; мысалы, *микрокилограмм немесе *сантиметрге рұқсат жоқ. Мыңның дәрежесіне сәйкес префикстер көбінесе артықшылыққа ие, алайда гектопаскаль, гектар, децибел, сантиметр және сантилитр сияқты бірліктер кеңінен қолданылады. Бірлік префикстері әрқашан бірліктің бір бөлігі деп есептеледі, сондықтан, мысалы, дәрежелеуде 1 км2 – бір мың шаршы метр емес, бір шаршы километрді, ал 1 см3 – бір текше сантиметрді, бір текше метрдің жүзден бір бөлігін білдіреді. Жалпы, префикстер кез келген метрикалық бірлікпен қолданылады, бірақ метрикалық емес бірліктермен де қолданылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір комбинациялар басқаларына қарағанда жиі кездеседі. Белгілі бір бірлік үшін префикстерді таңдау көбінесе пайдаланудың ыңғайлылығымен және тарихи дамумен байланысты. Бірлік префикстері практикада кездесетіннен әлдеқайда үлкен немесе кішірек болса да, дұрыс комбинациялар болған жағдайда сирек қолданылады. Көп жағдайда тек бірнеше, ең көп таралған комбинациялар ғана қалыптасқан. Мысалы, мыңнан үлкен еселіктердің префикстері грамм немесе метрге сирек қолданылады. Метрикалық жүйенің ескі нұсқаларында қолданылған кейбір префикстер қазір қолданылмайды. Мюрия (гр. μύριοι, mýrioi), екі есе және жартылай префикстері 10000, 2 және 1/2 көбейтінділерін білдіреді, олар 1795 жылы Францияда қабылданған бастапқы метрикалық жүйенің бөлігі болды, бірақ 1960 жылы 11-ші CGPM конференциясында СИ префикстері халықаралық деңгейде келісілген кезде сақталмады. "Myrio" префиксі Томас Янг ұсынған "myria" сөзінің басқаша жазылу түрі болды.

The prefixes of the metric system precede a basic unit of measure to indicate a decadic multiple and fraction of a unit. Each prefix has a unique symbol that is prepended to the unit symbol. Some of the prefixes date back to the introduction of the metric system in the 1790s, but new prefixes have been added, and some have been revised. The International Bureau of Weights and Measures has standardised twenty metric prefixes in resolutions dating from 1960 to 1991 for use with the International System of Units (SI). In addition to those listed in the everyday use table, the SI includes standardised prefixes for 1015 (peta), 1018 (exa), 1021 (zetta), 1024 (yotta), 1027 (ronna), and 1030 (quetta); and for 10−15 (femto), 10−18 (atto), 10−21 (zepto), 10−24 (yocto), 10−27 (ronto), and 10−30 (quecto). Although formerly in use, the SI disallows combining prefixes; the *microkilogram or *centimillimetre, for example, are not permitted. Prefixes corresponding to powers of one thousand are usually preferred, however, units such as the hectopascal, hectare, decibel, centimetre, and centilitre, are commonly used. The unit prefixes are always considered to be part of the unit, so that, e. g., in exponentiation, 1 km2 means one square kilometre, not one thousand square metres, and 1 cm3 means one cubic centimetre, not one hundredth of a cubic metre. In general, prefixes are used with any metric unit, but may also be used with non metric units. Some combinations, however, are more common than others. The choice of prefixes for a given unit has often arisen by convenience of use and historical developments. Unit prefixes that are much larger or smaller than encountered in practice are seldom used, albeit valid combinations. In most contexts only a few, the most common, combinations are established. For example, prefixes for multiples greater than one thousand are rarely applied to the gram or metre. Some prefixes used in older versions of the metric system are no longer used. The prefixes myria , (from the Greek μύριοι, mýrioi), double and demi , denoting factors of 10000, 2 and 1/2 respectively, were parts of the original metric system adopted in France in 1795, but they were not retained when the SI prefixes were agreed internationally by the 11th CGPM conference in 1960. The prefix "myrio " was an alternative spelling variant for "myria ", as proposed by Thomas Young.

Бейресми префикстер

Кейбір ресми емес префикстер интернетте қайталап кездессе де, ешқайсысы қолданыста жоқ. 1960 жылы 10 000-ға арналған метрикалық префикс myria (қысқартылған "my") қолданыстан шығарылды. 2022 жылдың қарашасында 1027 және 1030 үшін ronna және quetta, ал 10−27 және 10−30 үшін ronto және quecto қабылдамас бұрын, қосымша метрикалық префикстерге қатысты көптеген жеке және кейде әжуалы ұсыныстар жасалды. "Бронтобайт" терминінде қолданылатын "бронто" префиксі 1015-тен 1027 байтқа дейінгі мәнді білдіруге қолданылды, көбінесе 1027. 2010 жылы онлайн петиция 1027 үшін hella-ны SI префиксі ретінде бекітуге тырысты, бұл қозғалыс UC Davis кампусында басталды. Бұл префикс San Francisco Chronicle, Daily Telegraph, Wired және басқа да ғылыми журналдарда пайда болғаннан кейін, 2010 жылдың мамырында Google тарапынан (әзіл-қалжыңмен) мойындалды. Бірліктер жөніндегі консультативтік комитетінің төрағасы Иан Миллс ресми қабылдану мүмкіндігінің жоқ екенін айтты. Ақпараттық технология саласында "brontobyte" терминінен кейін 1030 байтты білдіру үшін geop префиксі мен "geopbyte" термині қолданылды. "septem" (7) және "octo" (8) сөздерінің алғашқы әріптерімен қатар "z" және "y" әріптері де қолданылды. "z" және "y" әріптері ең үлкен SI префикстерінде кездеседі. Бұрын ұсынылған көтерілетін hepto (грекше "hepta" (7)) сандық префикс ретінде қолданылып жатқандықтан және "h" әрпі SI жүйесіне жатпайтын бірлік (сағат) және префикс (hecto 102) ретінде қолданылғандықтан, олар өзгертілді. Бұрын ұсынылған төмендеу septo (SI бірлігі "s", секунд) үшін де "s" әрпіне қатысты мәселе болды, ал "o" әрпі octo үшін қиындық тудырды, себебі "o" символын нөлмен шатастыруға болады. 2022 жылы жаңа префикстер қабылданғанға дейін, префикстер қатарын кеңейту үшін бірнеше жеке ұсыныстар жасалды, оларға xenna, weka, vendeka (грекше "ennea" (9), "deka" (10), "endeka" (11)) сияқты көтерілетін және xono, weco, vundo (латынша "novem"/"nona" (9), "decem" (10), "undecim" (11)) сияқты төмендеу терминдер кірді. Грек тілінен көтерілетін және латын тілінен төмендеу терминдерін қолдану дека, гекто, кило және деци, санти, милли сияқты қалыптасқан префикстермен үйлесімді. 2001 жылы Интернетте бірнеше ресми емес префикстер пайда болды: hepa (1021), ento (10−21), otta (1024), fito (10−24), nea (1027), syto (10−27), dea (1030), tredo (1030), una (1033) және revo (10−33). Оксфорд профессоры Джеффри К. Аронсон zetta/zepto және yotta/yocto-дан асып, xenta/xenno, wekta/weko, vendeka/vendeko және udeka/udeko префикстерін енгізуді ұсынды, бұл "Z" және "Y" префикстері ағылшын алфавиті бойынша кері бағытта жалғасады деген идеяға негізделген. Ол Xona, Weka, Vunda, Uda, Treda, Sorta сияқты көптеген префикстерді тізімдеді. Ксента/ксона үшін тағы бір ұсыныс – итальян тілінен алынған "novetta" ("тоғыз" деген мағынада). 1993 жылы Морган Бёрк әзіл ретінде 10−27 үшін harpo, 10−30 үшін groucho (соответственно, 1027 үшін harpi, 1030 үшін grouchi, 1033 үшін zeppi, 1036 үшін gummi және 1039 үшін chici) ұсынды.

Although some of the following unofficial prefixes appear repeated on the internet, no one is in actual use. A metric prefix myria (abbreviation "my"), for 10,000, was deprecated in 1960. Before the adoption of ronna and quetta for 1027 and 1030 and ronto and quecto for 10−27 and 10−30 in November 2022, many personal, and sometimes facetious, proposals for additional metric prefixes were formulated. The prefix bronto, as used in the term "brontobyte", has been used to represent anything from 1015 to 1027 bytes, most often 1027. In 2010, an online petition sought to establish hella as the SI prefix for 1027, a movement that began on the campus of UC Davis. The prefix, which has since appeared in the San Francisco Chronicle, Daily Telegraph, Wired and some other scientific magazines, was recognised by Google, in a non serious fashion, in May 2010. Ian Mills, president of the Consultative Committee on Units, considered the chances of official adoption to be remote. The prefix geop and term "geopbyte" has been used in the information technology industry to refer to 1030 bytes following "brontobyte". "septem" (7) and " octo" (8) plus the initial letters "z" and "y". The initial letters "z" and "y" appear in the largest SI prefixes. They were changed because of previously proposed ascending hepto (Greek "hepta" (7)) was already in use as a numerical prefix (implying seven) and the letter "h" as both SI accepted non SI unit (hour) and prefix (hecto 102), the same applied to "s" from previously proposed descending septo (i. e. SI unit "s", seconds), while "o" for octo was problematic since a symbol "o" could be confused with zero. Before the adoption of new prefixes in 2022, several personal proposals had been made for extending the series of prefixes, with ascending terms such as xenna, weka, vendeka (from Greek "ennea" (9), "deka" (10), "endeka" (11)) and descending terms such as xono, weco, vundo (from Latin "novem"/"nona" (9), "decem" (10), "undecim" (11)). Using Greek for ascending and Latin for descending would be consistent with established prefixes such as deca, hecto, kilo vs. deci, centi, milli. In 2001, a few unofficial prefixes appeared on the Internet: hepa (1021), ento (10−21), otta (1024), fito (10−24), nea (1027), syto (10−27), dea (1030), tredo (1030), una (1033) and revo (10−33). The Oxford professor Jeffrey K. Aronson has suggested extending beyond zetta/zepto and yotta/yocto with xenta/xenno, wekta/weko, vendeka/vendeko, and udeka/udeko, based on the idea that the "Z" and "Y" prefixes would continue backwards through the English alphabet. He goes on to list a large number of prefixes, starting with Xona, Weka, Vunda, Uda, Treda, Sorta, Another proposal for xenta/xona is novetta, from the Italian "nove" (or "nine"). In 1993, Morgan Burke proposed, as a joke, harpo for 10−27, groucho for 10−30 (and therefore harpi for 1027, grouchi for 1030, zeppi for 1033, gummi for 1036, and chici for 1039).