Кіріспе

Исақ (Ishaak, Isaac) – сомалидің ірі кландық үйімі. Ол Африка мүйізіндегі ең ірі сомали кландық үйімдерінің бірі болып табылады және үлкен, тығыз қоныстанған дәстүрлі аумаққа ие. Исақ халқының дәстүрлі аңызы бойынша, олар 12-13 ғасырларда Сомалилендке сапар шеккен және жергілікті Дир кланынан және көршілес Харари халқынан екі әйелге үйленген ислам ғалымы шейх Ишақ бин Ахметтен тараған. Ол Исақ кландық үйімінің кландарының ортақ атасы болған сегіз ұл тудырған деседі. Өмірінің соңына дейін Майдхтада тұрды.

Шолу

Сомали генеалогиялық дәстүрі Исаак тайпасының тегін 12 немесе 13 ғасырда Арабиядан келген шейх Исхақ бин Ахметтің (Шейх Исхақ) келуімен байланыстырады. Шейх Исхақ қазіргі Сомалилендтің солтүстік-шығысындағы Майдх теңіз жағалау қаласына қоныстанды, онда ол жергілікті Магадле руының қызына үйленді. Шейх Исхақтың қазіргі Сомалилендтегі саяхаттарын, еңбектерін және өмірін, сондай-ақ Арабиядағы оның жылжуларын сипаттайтын көптеген араб тіліндегі әңгімелер сақталған. Тарихи деректерден өзге, шейх Исхақтың жақында жарық көрген өмірбаяндарының бірі – шейх Хусейн бин Ахмет Дарвиш әл Исаакидің 1955 жылы Аденде басылған «Амжад» кітабы. Шейх Исхақтың мазары Майдхта орналасқан және ол жиі зиярат ету орыны болып табылады. Исаак тайпасы қолданатын сомали тілінің диалектісі басқа сомали диалектілерінен ең жоғары мәртебеге ие.

Тарату

Исақтардың дәстүрлі аумағы өте кең және тығыз орналасқан, олар Сомалиленд халқының 80% құрайды және оның алты аймағында (Авдал, Мароди Джех, Тогдиер, Сахил, Санаг және Соол) тұрады. Исаактардың Эфиопияның Сомали аймағында, негізінен Сомали аймағының шығыс жағында, сондай-ақ Хауд деп аталатын және бұрынғы Резервтік аймақта, негізінен Исақ тұрғындары мекендейтін үлкен елді мекендері бар. Хабр Юнис тайпасының тармағы Дамал Мусе (Дир Рубле деп те аталады) Сомалидің Мудуг аймағында тұрады. Хадия аймағындағы Хадия халқының руы Хабарнуса, Исақтың Хабр Юнис тармағынан таратылғанын айтады. Исақтардың Кенияның Найваша қаласында да көптеген қоныстары бар, онда Ишаакия Кения халқының үлкен бөлігін құрайды, ал Джибутиде Исақтар Иса, Афар және Гадабуурси тайпаларынан кейін төртінші ірі топ болып табылады, Джибути халқының 20% құрайды. 2015 жылғы есеп бойынша Исақтардың саны 3,4 миллионға жуық деп есептеледі. Исақ тайпасы – Сомалилендтегі ең ірі топ. Сомалилендтегі бес ірі қаланың халқы – Харгейса, Бурао, Бербера, Эригаво және Габилей – негізінен Исақтардан тұрады. Олар Мароди Джех және Тогдиер аймақтарында басымдық құрайды, сондай-ақ Санаг аймағының батыс және орталық бөліктерін, оның ішінде аймақтық орталық Эригавоны мекендейтін халықтың көпшілігін құрайды. Исақтар Соол аймағының батыс және солтүстік бөліктерінде де көптеп қоныстанған, Исақтың Хабр Джело тармағы Айнабо ауданында, ал Гархаджистің Хабр Юнис тармағы Худун ауданының шығыс бөлігінде және Лас Анод ауданының батыс бөлігінде тұрады. Олар Аудал аймағының солтүстік-шығысында да қоныстанған, Саад Мусе тармағы Лугая және оның төңірегінде шоғырланған. Исақтардың бүкіл әлемде үлкен диаспорасы бар, олар негізінен Батыс Еуропа, Таяу Шығыс, Солтүстік Америка және басқа да Африка елдерінде тұрады. Исақтар 1880 жылдары Ұлыбританияға келген алғашқы сомалилердің бірі болды және содан бері елдің әртүрлі аймақтарында, әсіресе Кардифф, Шеффилд, Бристоль және Лондонның шығыс аудандарында, мысалы Тауэр Хамлетс және Ньюхемде үлкен қауымдастықтар құрды. Канадада Исақтар Торонтоның Солтүстік Йорк және Скарборо аудандарында ірі қауымдастықтар құрған.

Орта ғасырлар

Исақ тайпасы 12 ғасырда өсіп, саны арта келе, Майт (Майдх) және кең Санаг аймағындағы бастапқы мекендерінен көшіп, 15 және 16 ғасырларда қазіргі Сомалилендтің кең аумағына оңтүстік-батыс бағытта тарады. 1300 жылдарға қарай Исақ тайпалары көшіп келе жатқан тайпалармен туындаған тайпалық қақтығыстарда өздерінің қоныстаған жерлері мен ресурстарын қорғау үшін бірікті. Исақтың Хабр Магдал бөлімі (Аюб, Гархаджис, Хабр Авал және Арап) Шихаб әл-Дин Ахмад әл-Гизани жазған Футух әл-Хабаш соғыс тарихында есімдері аталады. И. М. Льюис былай деп жазады: Маррехан және Хабр Магдадл [Магади] де өте маңызды рөл атқарады (). Мәтінде "сол жақ қолды" деген лақап аты бар екі Ахмад туралы айтылады. Біреуі "Ахмад Гурай, сомали" () деп жиі таныстырылады, ол Хабр Магдал басшысы Ахмад Гурай Хусейн екені анықталды. Дегенмен, тағы бір сілтеме Хабр Магдалды Марреханмен байланыстырады. Екінші Ахмадты жай ғана "Имам Ахмад" немесе "Имам" деп атайды. Бұл Ахмад сомали екені нақтыланбаған. Екі Ахмад бір тұлғаға біріктіріліп, батыр Ахмет Гурай болып бейнеленген.

Ерте заманауи

Адал сұлтандығы құлағаннан соң көп уақыт өткеннен кейін Исаактар Исаак сұлтандығы мен Хабр Юнис сұлтандығын құрды. Бұл екі сұлтандықта дәстүрлі біріккен мемлекеттің кейбір органдары мен атрибуттары болды: тиімді бюрократия, мал түріндегі тұрақты салық жинау, сондай-ақ әскер (көбінесе жеңіл атты әскерден тұратын). Бұл сұлтандықтар өз қызметтерінің жазбаларын сақтап, олар бүгінге дейін сақталған. Исаак сұлтандығы 18 және 19 ғасырларда Африка мүйізінің бір бөлігін биледі және қазіргі Сомалиленд пен Эфиопиядағы Исаак руының аумақтарын қамтыды. Сұлтандық Эидагал руының Рер Гулед тармағымен басқарылды және қазіргі Сомалиленд Республикасының отарлық алдындағы ізашары болып табылады. Қазіргі Гулед әулеті Исаак сұлтандығының негізін 18 ғасырдың ортасында Гархаджис руының Эидагал тармағынан шыққан Сұлтан Гулед қалады. Оның тәж киюі Лафаруг шайқасындағы жеңісінен кейін болды, онда оның әкесі, діни мулла Абди Иса Исаакты жеңіспен бастап, Бербераның жанындағы Абсаме тайпаларын жеңді, бұл жерде бір ғасыр бұрын Исаак руы кеңейген. Оның басшылығы мен батылдығын көрген Исаак басшылары оның әкесі Абдиді мойындады, бірақ ол лауазымды қабылдаудан бас тартты, оның орнына атақты кәмелетке толмаған ұлы Гуледке берді, ал әкесі ұлы есейгенге дейін регент ретінде қызмет етті. Гулед 1750 жылдың шілде айында Исаак руының бірінші сұлтаны болып тағайындалды. Сұлтан Гулед 1839 жылы қайтыс болғанға дейін Исаакты басқарды, содан кейін оның үлкен ұлы Фарах, Юсуф пен Дуаледің толыққанды ағасы, барлығы Гуледтің төртінші әйелі Амбаро Меад Гадидтен туған, оның орнына келді. Сұлтан Дерья Хасан Харгейса мен оның төңірегінің де-факто билеушісі болып қалды.

Дервиштер қозғалысы

Исаактар дервиш қозғалысында да маңызды рөл атқарды, Хабр Юнис тайпасының сұлтан Нұр Аман қозғалыстың басталуына негіз салды. Сұлтан Нұр француз католиктеріне қарсы науқанды бастауға дервиштерді жетелеген, бұл дервиштердің көтерілісіне себеп болды. Хабр Джело тайпасынан шыққан Хажи Суди Мұхаммед Абдулла Хасаннан кейінгі ең жоғары дәрежелі дервиш болды, ол RAF әуе шабуылы кезінде Талех бекінісін батырлықпен қорғап қаза тапты. Дервиш қозғалысына қосылған Исаак тайпаларының ең белгілілері – Хабр Юнис және Хабр Джело сияқты шығыс тайпалары болды. Бұл екі кіші тайпа жетілген қару-жарақ сатып алып, көп жыл бойы Ұлыбритания және Эфиопия империяларына қарсы сәтті қарсылық көрсетті. Төртінші Исаак Ұлы сұлтан Дерья Хасан қозғалыс құрылғанның алғашқы жылы Мұхаммед Абдулла Хасанмен хат алмасты, сондай-ақ 1900 жылы Харгейсада көтеріліс ұйымдастырды және муллаға маңызды ақпаратпен көмектесті.

Колониядан кейінгі кезең

Исақ халқы, басқа солтүстік сомали тайпаларымен бірге, 1884 жылдан 1960 жылға дейін Британдық Сомалиленд протекторатының басқаруында болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Сомалиленд протектораты итальяндық Сомалимен одақ құруға шешім қабылдады. Исақ тайпасы 1960 жылдан 1991 жылға дейін Ұлы Сомали идеясын ілгерілетуде жетекші рөл атқарды. Исақтар бірігу және тәуелсіздікке жету үшін үлкен күш салды. Олар Сомали Республикасын құру үшін Сомалилендтің сенімгерлік аймағына қосылуды жөн көрді. 1960-1969 жылдар аралығындағы азаматтық үкімет кезінде олар маңызды лауазымдарды иеленді. Жама Мохамед Ғалиб (1960 ж.) және Ахмет Мохамед Обсие (1964 ж.), екеуі де Исақ тайпасынан шыққан, Ұлттық Ассамблеяның төрағасы болды, ал Мұхаммед Хажи Ибрагим Эгал есімді танымал Исақ өкілі 1967 жылдан 1969 жылға дейін Сомалидің премьер-министрі қызметін атқарды. Сонымен қатар, ағылшын тілі ресми тілдердің бірі болған кезде Сыртқы сауда, Сыртқы істер, Білім беру және Ақпарат министрліктерін негізінен Исақ өкілдері басқарды. Олар әскери диктатураның алғашқы жылдарында (1969-1991) да ықпалды болды. Дегенмен, 1970 жылдардың соңынан бастап Марехан тайпасы әскери диктатор Сиад Барре басшылығымен саяси билікке ие болды. Исақ тайпасы саяси және экономикалық жағынан шеттетіле бастады, жауабында олар Сиад Барре режимін құлату үшін Сомали Ұлттық қозғалысын құрды. Осылайша Сомалилендтің тәуелсіздік соғысы басталды, бұл күрес Исақ тайпасын Сиад Барре әскерлерінің (эфиопиялық қарулы сомали босқындары да бар) геноцидтік науқанының құрбанына айналдырды; қаза болғандардың саны 50 000 мен 250 000 аралығында деп есептеледі. 1991 жылы Сомали Демократиялық Республикасының құлауынан кейін Исақ тайпасы басымдық құрған Сомалиленд Сомалиден тәуелсіздігін жариялады.

Меркантилизм

Тарихи тұрғыдан (әзірге де белгілі бір дәрежеде) Исаак тайпасы саудаға өздерінің тайпалас әріптестерінен көбірек бейімді болды, себебі олардың Арабия түбегімен ғасырлар бойғы сауда байланыстары бар еді. Осы сауда тәжірибесіндегі тепе-теңсіздікті ескере отырып, басқа ірі сомали тайпалары «iidoor» сияқты тайпалық жаргон сөздерін қолданды. Бұл сөздің мағынасы шамамен «саудагер/алыс-сатушы» болып табылады және оны құрметпен айтуға болады. Сомалилер осы жаңа әлеуметтік теңсіздіктерді көрсететін тайпалық мінез-құлықтың көптеген стереотиптерін таратты. «Iidoor» немесе «kabadhe iidoora» (шамамен «сауда-саттық») деген жаргон сөздері сомалилердің арадағы адамға, яғни ешкімге берік уәде бермей, тек жабырқау мен сауда шеберлігі арқылы байлық жинаған адамға деген наразылығын көрсетеді. Исаак тайпасы халықаралық және космополиттікке айналған сайын, олардың коммерциялық табысы мен жетістіктерге ұмтылысы күдік пен қызғаныш тудырды, әсіресе ауылдық Дарод тайпасының өкілдері Исаактардың өзіне сенімділігіне наразылық білдіріп, оларды стереотиптердің нысанына айналдырды. Исаак тайпасының Хабр Авал руы бай сауда тарихымен мақтанады, себебі олар Сомалидің ірі порты – Бербераны иеленді, ол ерте заманада Хабр Авал руының басты порты және қонысы болды. Рудың Харар әмірлігімен тығыз байланысы болды, және әмірлер Хабр Авал саудагерлерін өз сарайларында жоғары құрметпен қабылдады. Ричард Бертон Әмір Ахмад III ибн Әбу Бакрдың сарайындағы олардың ықпалын және визир Мұхаммедпен болған әңгімелерін атап өтті. Хабр Авал саудагерлері Арабиядан және Үндістаннан келген араб және үнді саудагерлерімен кең ауқымды сауда қатынастарын орнатты, сондай-ақ өз кемелерімен Арабия порттарына сауда миссияларын ұйымдастырды. Бербера, «әлемдегі ең еркін порт және бүкіл Араб шығанағындағы ең маңызды сауда орталығы» деп сипатталғаннан басқа, Сомалидің теңіз жағалауындағы мал, кофе, хош иісті заттар, мирра, акация, шафран, қауырсын, балауыз, май, тері, алтын және піл сүйегі сияқты ішкі аймақтан алынған түрлі тауарлар үшін де басты нарық болды. Исаак тайпасының Хабр Же’ло руы хош иісті заттарды көптеп оңтүстікке қарай, Хейс портының жанындағы тауларда өсетін ағаштардан өндірді. Бұл сауда өте табысты болды, араб және үнді саудагерлері осы тауарларды Бербера немесе Зейладан арзанға алу үшін маусымның басында Хабр Же’ло порттарына келіп, содан кейін Сомали жағалауымен батысқа қарай жол тартатын. Хейс, күйделген терілердің жетекші экспортері болумен қатар, Аденге көп мөлшерде тері мен қой экспорттады, сондай-ақ Арабия жағалауы мен Батыс Сомали порттарынан 1903 жылға қарай 2 миллион рупияға жуық тауар импорттады. Хабр Же’ло жағалауындағы қоныстар мен порттар, батыстағы Сиярадан шығыстағы Хейске дейін созылып, Сомалидің ішкі аймақтарымен сауда және байланыс үшін маңызды болды. Хабр Же’ло порты – Құрум (Карин) мал және хош иісті заттарды ішкі аймақтан әкеліп сату үшін маңызды нарық болды, және Аденге жақын орналасқандықтан мал саудагерлері үшін танымал орынға айналды. 19 ғасырдың ортасынан бастап Исаак тайпалары Еуропаның сауда әлемімен байланысын күшейтті, себебі Оңтүстік Сомалидің Бенадир жағалауындағы қалалар мен Үндістан және Оман арасындағы тарихи байланыстар Занзибарға қарай қайта бағытталды. Исаак тайпасының сауда және көші-қон үлгілері британдық Аденнің басқаруына байланысты Еуропаға және Үндістан, Египет және Судан сияқты отарларға қарай өзгере түсті, бұл Исаак тайпасына Британ империясы бойынша түрлі байланыстар орнатуға мүмкіндік берді. Дегенмен, 1970 және 1980 жылдары мал шаруашылығының барлық экспорты Бербера порты арқылы Исаак мал шаруашылығы саудагерлері арқылы жүзеге асты, ал Бурао және Йирове қалалары Африка мүйізіндегі ең ірі мал базарларына айналды. Мал шаруашылығының барлық экспорты Сомали Республикасының жылдық экспорттық көрсеткіштерінің 90% -дан астамын құрады, ал Бербераның экспорты ғана сол кездегі елдің шетелдік валюталық кірісінің 75% -дан астамын қамтамасыз етті.

Экономистер

Абдул Маджид Хусейн, экономист, Эфиопияның БҰҰ-дағы бұрынғы тұрақты өкілі, 2001–2004 жылдары қызмет еткен. 1995–2001 жылдары Эфиопияның Сомали аймағындағы Эфиопиялық Сомали демократиялық лигасының (ESDL) жетекшісі болды.
Джамал Али Хусейн, сомали саясаткері және экономист сарапшысы. Ол Сомалиленд UCID партиясының бұрынғы президенттік үміткері.
Доктор Саад Али Шир, британдық сомали саясаткері, агроном және экономист, қазіргі уақытта Сомалилендтің қаржы министрі қызметін атқарып жүр. Шир бұрын Сомалилендтің сыртқы істер министрі болып қызмет еткен. Сондай-ақ ол Сомалилендтің жоспарлау және ұлттық даму министрі лауазымында болды.