Кіріспе
Философиялық теология – теологияның бір саласы және түрі, онда теологиялық ұғымдарды жасау немесе талдау үшін философиялық әдістер пайдаланылады. Осыған байланысты, ол табиғи теологияны, сондай-ақ дәстүрлі және дәстүрден тыс теологияның философиялық тұрғыдан қарастырылуын қамтиды. Философиялық теология дін философиясымен де тығыз байланысты.
Philosophical theology is both a branch and form of theology in which philosophical methods are used in developing or analyzing theological concepts. It therefore includes natural theology as well as philosophical treatments of orthodox and heterodox theology. Philosophical theology is also closely related to the philosophy of religion.
Анықтамалар
Мортимер Дж. Адлер философиялық теологияны табиғи теологиядан ажыратады. Оның пікірінше, біріншісі – христиан емес философтардың теологиясы, ал екіншісі – христиандық сенімді ұстанатын және оның рационалды дәлелін табуға тырысатын адамдардың теологиясы. Адлер «табиғи теология» терминінің дұрыс еместігін, ол іс жүзінде апологетика екенін айтады және мысал ретінде Тома Аквиннің Испаниядағы яһудилер мен маврларға арналған «Сумма Контра Гентилес» еңбегін келтіреді. Бұл еңбек философиялық теология ретінде жазылғанмен, шындығында апологетика болып табылады, себебі оны христиан, емес пұтқа табынушы жазған. Адлердің ойынша, табиғи теологияға қатысты көптеген кітаптар философиялық теологияның толыққанды еңбектері емес, өйткені олар пұтқа табынушылардың қолынан шыққан жоқ. Философиялық теологияның мысалы ретінде Адлер Аристотельдің «Метафизика» еңбегіндегі теологиясын көрсетеді. Адлердің пікіріне қарсы, Чарльз Талияферро мен Чад Мейстер философиялық теологиямен айналысушы адамның сенімге жақын немесе алыс болуының маңызды еместігін айтады, себебі философиялық теологиямен айналысатын кез келген адам теологиялық доктринаның философиялық тұрғыдан дұрыс екенін қарастыруға тырысады. Бірақ Адлер көрсеткендей, философиялық теологиямен айналысып, теологиялық қорытындыға келетін пұтқа табынушының жолы, өзінің сенімін зерттеу немесе түсіну үшін философияны пайдаланатын адамнан өзгеше болады.
Философия және теология
Теология мен философия арасындағы қарым-қатынас христиан дәстүрінде ұзақ жылдар бойы пікірталас пен талқылау нысаны болды. Ерте христиан теологы және жақтаушысы Тертуллиан философияның теологиямен көп қатысы жоқ деп есептеді, философияны қолдану теологияны бұрмалап, ерте христиан дәстүріне негізделмеген еретік сенімдерге әкелетінін айтты. Ол атақты сұрақ қойды: «Афинаның Иерусалиммен не қатысы бар?» (Афина грек философиясының маңызды орталығы болғандықтан философиялық көзқарасты бейнеледі, ал Иерусалим ерте шіркеудегі маңызды орын және интеллектуалдық орталық болғандықтан христиандықты бейнеледі.) Философия және теология ғылымдары көбінесе байланысты болып келеді, теологтар мен философтар бір-бірімен өзара әрекеттесіп, ұқсас және кейде бір-бірімен тоғысатын мәселелерді талқылайды. Философия Батыс теологиясының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Мысалы, тарихтың ең ықпалды философтары мен теологтарының бірі Томас Аквинский өз идеяларының көп бөлігін Аристотельден алған. Схоластика орта ғасырларда философиялық және теологиялық кеңістікте үстемдік құрды, Аквинский, Кентерберийлік Ансельм, Дунс Скот, Окхемдік Уильям, Питер Абелярд, Бонавентура және Альберт Магнус сияқты теологтар философия мен теологияда маңызды рөл атқарды. Көптеген қазіргі заманғы философтар өздерінің философиялық еңбектеріне негіз бола отырып, христиандық перспективадан жазуды және пікір білдіруді жалғастыруда. Соңғы онжылдықтарда христиандық көзқараспен жазған ең белгілі философтардың қатарында Альвин Плантинга, Аласдер Макинтайр, Уильям Лэйн Крейг, Жан-Люк Марион, Пол Тиллих, Чарльз Тейлор, Ричард Суинберн және Джеймс К. А. Смит бар.
Қазіргі философиялық теологияның негіздері
XVIII, XIX және XX ғасырларда көптеген теологтар христиан теологиясына бағытталған модернистік, ағартушылық және позитивистік сын-қатерлерге қарсы тұрды. Экзистенциалистік немесе неоортодоксальды протестант зиялыларының кейбіреуі, мысалы, швейцариялық реформат теологы Карл Барт философиядан (фидеизм деп аталады) мойын бұрды және сенімнің қанағатты түрде құдайлық аянға негізделуі керек екенін айтты. Кейбір аймақтарда кең таралған тәсіл – реформат эпистемологтарының көзқарасы, мысалы, Альвин Плантинга және Николас Вултерсторф, олар Құдайға сену негізгі (немесе дұрысы, "базалық") болуы мүмкін екенін, және логикалық немесе дәлелді негіздемеге мұқтаж болмай, басқа адамдарға немесе сыртқы әлемге сену сияқты, басқа сенімдерден туындамайтындығын мәлімдейді. Дегенмен, бұл сенімді жоққа шығаратын факторларға ұшырауы мүмкін, сондықтан одан бас тартуға ақылға қонымды себептер болуы керек. Бірақ көптеген философтар мен теологтар осы көзқарасқа келіспейді және басқаша пікір білдіреді. Көптеген теологтар заманауи контексте христиан теологиясын талдау және қайта қарастыру мақсатымен континенталдық философияға, аналитикалық философияға және постмодернистік философияға жүгінді.
Философиялық теология
Философиялық теология философиялық сипаттағы теологияға деген тәсілді білдіретін болса, сонымен қатар ол теологияның нақты бір саласын да білдіруі мүмкін, онда теологиялық ұғымдарды талдау үшін философиялық әдістер мен терминология қолданылады. Философиялық теологтардың бір міндеті – христиан дінінің белгілі бір аспектілерін философияның жетістіктерімен үйлестіруге тырысу. Бір мәселе – Құдайдың бар екендігі мен оның мәнін қалай дәлелдеуге болады. Құдай туралы білім діннің эпистемологиясында қарастырылады. Философиялық теологияда мұндай сұрақтарға қатысты көптеген түрлі көзқарастар бар. Қазіргі заманда процестік теология, ашық теизм және христиандық панентеизм Құдайды барлық тіршілік иелерінің бастауы және негізі ғана емес, сонымен қатар ол өзі жаратқан әлемнің адамдары мен процестеріне де әсер ететін, және оған тиесілі Жаратылысқа қарауға тырысады – классикалық орта ғасырлық бейтараптық доктринасын жоққа шығарып немесе түзету арқылы.
Христиандық ілім
Христология көптеген философиялық сұрақтар тудырады, мысалы, Құдайдың адам түрінде қалай көрініс беруі, мәңгілік уақытқа қалай кіруі және Құдайлық пен адамдық бірлікте қалай бірігіп, сонымен бірге ерекшелігін сақтап қалуы. Мұндай сұрақтар әрі кеткенде ариандық, сабеллиандық, докетизм сияқты ерестерге алып келді. Көбінесе, адамның білім туралы теориясы (эпистемиялық теориясы) мұндай сұрақтарға жауап беруде маңызды рөл атқарады. Мысалы, теологияның рационалды негізін баса айтқысы келетіндер мен теологияның эмпирикалық негізін баса айтқысы келетіндер арасында кейде қайшылықтар туындайды. Сонымен қатар, "жоғарыдан" христологиясы мен "төменнен" христологиясы арасында да ерекшелік бар. Біріншісі – Исаның Құдайлық жағын, ал екіншісі – оның адамдық жағын баса көрсетеді. Адамдық жаққа көбінесе эмпирикалық тұрғыдан қарауға бейім. Қасиетті кітаптар Тән беруді (Инкарнацияны) құдайлықтың құпиясы деп сипаттайды. Ол адам ойын шатастырып, оны көптеген адамдардың құдайдан келген құпия деп санауына себеп болады. Дегенмен, философиялық теологтар Құдайлық пен Исаның адамдық жағын дәлелдеу үшін философиялық негіз табудың да маңызды екенін айтады. Бірақ, Рудольф Бультман сияқты басқа теологтар Жаңа өсиет кітаптарын мифтік тұрғыдан қарастырып, олардың негізгі мәніне жету үшін мифтерден арылу қажеттігін айтты, бұл герменевтикалық тәсілді демифологизация деп атады. Бұл, олардың пікірінше маңызсыз) тарихи Иса мен (толық маңызды) сенімнің Исасы арасындағы айқын шекараны белгілеуді қамтиды (сонымен қатар, Тарихи Исаны іздеу туралы да қараңыз).