Кіріспе

1950 жылы Фридрих Дюренматтың романы

"Сот және оның асылушысы" (Der Richter und sein Henker) – швейцариялық жазушы Фридрих Дюренматтың 1950 жылғы романы. Алғаш рет 1954 жылы Кирус Брукс жасаған аудармада, кейін Тереза Пол аудармасында ағылшын тілінде жарық көрді. 2006 жылы Джоэл Агидің жаңа аудармасы жарыққа шықты, ол кітаптың жалғасы "Күдік" романымен бірге, Свен Биркерцтің алғы сөзімен "Инспектор Барлах құпиялары" жинағы ретінде басылды. Дюренматтың "Уәде: детектив романына реквием" романымен бірге бұл туындылар криминалдық әдебиет классикасы саналады, олар өмірлік философия мен детектив жанрын үйлестіреді.

Сюжет

Берн полициясының комиссары Барлах, қатерлі ісік ауруынан қайтыс болып жатыр, өзінің ең жақсы офицері, лейтенант Ульрих Шмидтің өлтірілуін шешуі керек. Барлахқа тергеуде офицер Уолтер Цханц көмек көрсетеді. Шмид Ричард Гастманның қылмыстарын тергегендіктен, ол кәсіби қылмыскер, Барлахтың ескі досы және жауы, күдік дереу Гастманға түседі. Бірақ Барлах пен Цханцтың Гастманды «тексеруі» күтпеген бұрылысқа ұшырайды, өйткені Цханц Гастманды өзін-өзі қорғау үшін өлтіреді. Содан кейін Барлах Цханцтің Шмидті өлтіргенін білгенін айтады. Цханц Гастманды әдейі өлтірді, соның салдарынан Гастман Шмидтің өліміне мәңгілік кінәлі болады деп ойлады. Бұған қоса, Барлах Гастманға қатысты тергеуді жалғастыру арқылы Цханцты осы әрекетке итермеледі. Барлах Цханцты Гастманмен соңғы, өлімге әкелетін қақтығысқа итермеледі, нәтижесінде Гастманның өлімі болды: Барлах Гастманның жасаған, бірақ оны дәлелдей алмаған барлық бұрынғы қылмыстары үшін лайықты жаза деп санайды. Гастман мен Барлахтың тарихы қырық жыл бұрын басталған. Олар бұрын-соңды бір-бірімен «мүсіркеусіз» қылмыс жасауға бола ма, жоқ па деген жеке тікелей тілдесу өткізді, тіпті оны көрген тергеуші де қылмыскерді кінәлі деп дәлелдей алмайды. Осы тікелей тілдесуден кейін Гастман, Барлахтың білгеніндей, өмір бойы қылмыс жасаушы ретінде мансап қуды, оның жан-жақтылығы зұлымдық, өркөкірек және өркениеттің өзін мазақтап, одан жоғары тұрды. Шын мәнінде, ол әрқашан Барлахтың оны айыптау үшін талмай, бірақ нәтижесіз күш-жігерінен бір қадам алдыда болды. Гастман Барлахқа еске салды: «Мен шешілмейтін қылмыс жасауға болатынын дәлелдегім келді». Гастманның сөзі дұрыс болды, ал Барлахтың соңғы жоспары оны мойындады. Шмидтің Гастманды тергеу кезінде өлтіруімен Цханц өлім аузында жатқан Барлахтың Гастманды сот залында сотқа тартудың соңғы мүмкіндігін жоққа шығарды. Сондықтан, Цханцты құрал ретінде пайдаланып, Барлах Гастманның ұзақ күткен әділдігін орындаудың балама жолын табады.

Тақырыптар

Кітаптың басты сұрағы – егер адам ешқашан дәлелденбеген қылмыс жасаса, оның жасаған қылмысы үшін айыптау дұрыс па? Барлах бұл сұрақты растайды, Гастманға: «Мен сенің бірінші қылмысты жасағаныңды дәлелдей алмадым, бірақ осы қылмысты сенің мойныңа жүктеймін» дейді. Осылайша, жамандық пен қылмыстың бейнесі болған Гастман, ақыры жазаланды. Bärlach пен Lutz арасындағы қарым-қатынас символдық мәнге ие. Университет бітірген Латц, негізінен қоршаған ортадағы жағдайларға және сот-медициналық сараптамаға негізделген «Чикаго мектебінің» заманауи, ғылыми қылмысты шешу әдістерінің тиімділігін қатты бағалайды. Барлах күмәнмен қарайды, оның орнына өмір бойы жиған тәжірибесінен туған адамдардың ниеттерін терең білуге сенеді. Барлахтың көмекшісі Цханц, қазіргі заманғы дәлелдеу әдістерін қолданады және Барлахтың табиғи сезімі мен адамдарды манипуляциялау стиліне қарсы қояды. Цханцтың әдістері істі алға жылжытса да, ақыры Барлахтың интуициясы, оның шындықты анықтауына және Цханцты Гастманмен ескі есебін төлеуге пайдалануына мүмкіндік берді. Романды «Адамдар басқалардың тағдырын өздері шешкенде төрешіге, ал басқалардың құралы болғанда оның орындаушысына айналады» деген сұрақ ретінде де қарастыруға болады. Гастманды өлтіруге Барлахтың тікелей ықпалымен келген Цханц, оқиға соңында Барлахқа: «Демек, сіз судья, ал мен – дарға асушы болдым» дейді. Содан кейін Цханц, ертесі күні пойыз жолында машинасымен тоқталып, өз-өзіне қол жұмсайды.

Кино және теледидар

"Der Richter und sein Henker" алғаш рет 1957 жылы неміс телеарнасы Süddeutscher Rundfunk-та сол атаумен бейімделді. Ол 1957 жылдың 7 қыркүйегінде көрсетілді. 2012 жылы фильм алғаш рет DVD-де шықты. 1961 жылы Британдық радио хабар тарату корпорациясы екінші бейімдемені жасады. Ол BBC Sunday Night Play телесериалының бір бөлімі ретінде "Сотшы және оның дарға асушысы" деген атаумен көрсетілді. Премьерасы 1961 жылдың 17 желтоқсанында өтті. Бэрлах рөлін Фрэнк Петтингелл, Чанц (Цханц) рөлін Брайан Бедфорд ойнады. Бұл эпизод BBC архивінде сақталмаған және жоғалған деп есептеледі. Даниэле Д'Анза үшінші бейімдемені 1971/72 жылдары жасады. Radiotelevisione Italiana 1972 жылдың 6 ақпанында "Il giudice e il suo boia" фильмін көрсетті, онда Паоло Стоппа Бэрлах рөлінде, ал Уго Паглиа Цханц рөлінде ойнады. Телефильм 2009 жылы DVD-де жарық көрді. 1974 жылдың 8 қарашасында француз телерадиокомпаниясы үшін "Le Juge et son bourreau" (téléfilm) деген атаумен төртінші бейімдеме жасалды. Телефильмнің режиссері – Фр, ал Бэрлах рөлін Шарль Ванель ойнады. Цханц рөлі лейтенант Терренс деп өзгертіліп, оны Жил Сегал сомдады. Ол 2017 жылы DVD-де шықты. Роман 1975 жылы Максимилиан Шеллдің режиссерлігімен, Дюрренмат пен Шеллдің сценарийі бойынша "Ойынның соңы" деген фильмге қайта түсірілді. Джон Войт Уолтер Чанц рөліне, Мартин Ритт Ханс Бэрлах рөліне, ал Роберт Шоу Ричард Гастманн рөліне басты рөлдерде түсті. Жакилин Биссет пен Фридрих Дюрренмат та фильмде ойнады.

Сахна

Неміс композиторы Франц Хуммельдің осы аттас операсы 2008 жылы Эрфурт театрында тұңғыш рет қойылды.