Кіріспе

Танзанияның Табора аймағындағы этникалық топ – Нямвези немесе Ваньямвези – Шығыс Африка банту тайпаларының бірі. Олар Танзаниядағы екінші ірі этникалық топ. Нямвези халқының атамекені Табора, Сингида, Шинянга және Катави аймақтарының бір бөлігін құрайды. «Нямвези» термині суахили тілінен шыққан және «ай халқы» немесе «батыс халқы» деп аударылады, екінші мағынасы контекстке сәйкес келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бес этникалық топ болған, олардың барлығы сырттан келгендерге өздерін Ваньямвези деп таныстырған: Кимбу, Коного, Нямвези, Сукума және Сумбва. Бұл топтар ешқашан біріккен емес. Көбінесе біріккен топтардың мәдениеті ұқсас, бірақ оларды бір топ ретінде қарастыру жөнсіз. Нямвезилер Сукумамен тығыз байланыста және Нямвезилер алыс сауда үшін жағалауға бет бұрғанға дейін бір этникалық топ болған деп саналады. Сукумалар Нямвезилерді «оңтүстік халқы» мағынасындағы Дакама деп атаған, ал Дакамалар Сукумаларды «солтүстік халқы» деп атаған. Олардың отаны Унямвези деп аталады және олар кинямвези тілінде сөйлейді, бірақ көптегендері суахили немесе ағылшын тілінде де сөйлейді. Көне үнді мәтіндерінде Нямвезилер, яғни «ай адамдары» туралы айтылады, бұл атау Танзаниядағы Нямвези халқын анықтау үшін бүгінге дейін қолданылады. Бұл есім 19 ғасырда ғана еуропалық әдебиетте кездесе бастады, және бұл термин батыс жазықтығындағы кез келген адамды қамтуы мүмкін. Саяхаттар оларға басқалар оларды Нямвези деп атағанын көрсетті, және көптеген адамдар жағалау тұрғындары берген осы атауды қабылдады, бұл Нямвезилердің батыстан келгенін білдіреді. Бір ғасыр өткен соң, олардың жері әлі де «Үлкен Унямвези» деп аталады, бұл теңіз деңгейінен шамамен 4000 фут (1219 метр) биіктіктегі, 90 650 шаршы километрді құрайтын төбелі аймақ.

Ерте тарих

Ауызша дәстүрге сәйкес, нямвезилер 17 ғасырдың бірінші жартысында батыс-орталық Танзанияда (қазіргі орналасқан жері) қоныстанған деп есептеледі. Олардың онда болғанын растайтын ең алғашқы мәліметтер Галахансадан алынған, бұл 17 ғасырдың соңына қарай жасалған. Бұл аймақтағы топырақтың нашар сапасы салдарынан олар бұрын балықшылар және көшпелі шаруалар болған. Саяхаттары оларды кәсіби саудагерлерге айналдырды. 1800 жылға қарай олар Катанга мысын, балауызды, тұзды, азу тісін және құлдарды сату үшін жағалауға керуендер жіберді. 1825 жылға қарай араб және үнді құл және азу тісі саудагерлері нямвезилерге жетті. Олар қару-жарақ сатып алып, 19 ғасыр бойында тайпалық соғыстар мен жағалаудағы арабтармен қақтығыстарды бастан өткізіп, тұрақты әскерлер құрды. Оларды пайдакүнем қоғам деп санауға болады, көбінесе олардың тек ақша табу туралы ойланып жүретіні айтылады. Нямвезилер ұзақ жылдар бойы егіншілік және мал шаруашылығымен айналысқан халық болды, 16 ғасырда батыс үстіртке келді және бастапқыда билеуші әулеттер біртіндеп құрған шағын және тәуелсіз биліктер мозаикасында өмір сүрді. Католик миссионерінің сөзінше, олардың саны 150-ден асып, әрқайсысының өз кеңесшілері, ақсақалдары және сарай құлдары болған. 19 ғасырда олар ірі құл иелері ретінде танылып, мал шаруашылығымен әйгілі болды. Мал маңызды болғанымен, оны бағу тайпалық өмірдің бір бөлігі емес еді. Нямвезилер көбінесе малдарын бағу үшін көшпелі тутсилерді жалдаған.

Әлеуметтік ұйым

Тарихи тұрғыдан алғанда, ауылдар көбінесе туыстық байланысқа негіделмеген, ал адамдар туыстарын кең аумақта іздеген. Әдетте, жұбайлар Тембе ауылының сыртынан келген, ал ұлдары әкелерінің үйінен көшіп кеткен. "Отбасылық топтың" негізгі мүшелері күйеу, оның әйелі немесе әйелдері және олармен бірге тұратын балаларынан құралған. Кейде анасы, кіші, үйленбеген бауырлары мен әпкелері, олардың балалары да бірге тұрған. Әдетте, әйелдер мен ерлер бөлек тамақтанған. Жалпы, ерлер ауыр жұмыстарды істесе, әйелдер қайта-қайта орындалатын жұмыстар мен күнделікті шаруашылық жұмыстарының көп бөлігін жасаған. Идеалда, әрбір ересек адамның үйленуі керек, әрбір үйленген әйелдің өз үйі болуы және үйге қажетті мүлік әкелуі тиіс. Күйеуінің әйелінің үйі, егістігі және үйдің көптеген азық-түлігіне ие екені айтылады, бірақ ақылды күйеу әдетте әйелінің кеңесін тыңдайды. Бірнеше әйелдер арасында реніш аздаған, бірақ кім алғашқы болып үйленгеніне қарай үлкендердің құрметі ескерілетін. Қызғаныш пен сиқыр кең таралған, бұл әйелдердің қарым-қатынасына байланысты. Вагого халқынан айырмашылығы, ажырасу жиі кездесетін, көптеген адамдар елу жасқа келгенге дейін кем дегенде бір рет ажырасып, оның нәтижесінде әйелге берілген құдалықтың бір бөлігі қайтарылып, туған балалардың саны мен жынысы ескерілетін. Ажырасу көбінесе тараптардың бірінің кетуімен жүзеге асырылған. Басшылық соттар ажырасуға негіз болатын бірнеше себептерді анықтаған: әйелдің тастап кетуі, күйеуді ұруы, әйелдің адалдығын бұзуы, жыныстық қатынастан бас тартуы және түсік жасауы – бәрі де жеткілікті себептер саналған. Күйеуі ажырасуға талап етуіне себеп – әйелінің шаруашылық жұмыстарын орындамауы, дәрігерге рұқсатсыз баруы және бала тумауы мүмкін. Әйел күйеуі ұзақ уақыт бойы күтім көрсетпесе, немесе ауыр жарақат келтірсе (мысалы, сүйек сындырса, бірақ жай ғана ұрмаса), күйеуінің қабілетсіздігі немесе жаман әдеттері, немесе күйеуі оны және балаларын дұрыс асырамаса, ажырасуға құқылы болған. Күйеуінің адалдығын бұзуы ажырасуға себеп бола алмайтын. Жесірді күйеуінің кіші інісінің мұраға алуы (бір түрлі "жесірлер мен жетімдерді" қорғау жүйесі) әдеттегі нәрсе еді, бірақ бұл оның еркіне қарсы болмауы керек. Кейбір тайпаларда жесірді күйеуінің әпкесінің ұлының мұраға алуы артық көрілетін. Nyamwezi жүйесінде басшының сыйлық алуы, халыққа сәттілік пен өркендеу әкелуі және рәсімдерде белсенді рөл атқаруы дәстүрлі болған. Барлық жер басшыға тиесілі деп есептелген, ол сиқыршылар мен жағымсыз адамдарды қууға құқылы болған; халықтың көп болуын сақтау қажеттілігімен зорлық-зомбылық шектелген; және ешкім басшылықтағы жерді сата алмаса да, адамдар жерге қатысты құқықтарында айтарлықтай сенімділікке ие болған. Жерді тазартуға рұқсат алу қажет болмаған, бірақ аймақтағы басқа адамдармен қақтығысқа түспеу үшін сақтық шаралары қабылданған. Мұрагерлікке берілетін жер жетіспесе, басшы одан басқа жерлерді талап ете алатын. Су барлығына тегін болған. Nyamwezi халқы діндар болған, олардың діни басшысы және жұбаны ntemi болған.

Экономикалық ұйым

Піл аулау ньямвези халқының тарихи түрде ең беделді кәсіптерінің бірі болған, себебі піл сүйегі саудасы арқылы піл аулаушылар зор байлыққа ие болатын. Піл аулаушылар гильдия құрған, ол тек шәкірттік пен оған қоса берілетін сынақтардан өте алғандарды қабылдаған. Аң аулаудың алуан түрлері болған. Гильдия мүшелері көбінесе өлімге әкелетін у қолданған, ал оны қолданғанда, бір неміс сержанты айтқандай, "оның әсері баяу, бірақ сенімді болды". Гильдия мүшелері қатаң тәжірибеден өткен, кез келген жерде жануарларды іздеген, тікенді бұталардың арасымен жылдам және үнсіз қозғалған, қуатты аңшылық дәрілеріне ие екендеріне сенген. Піл аулау пілдердің санының азаюына әкелді, ал құл саудасының өсуімен бірге әлеуметтік және экономикалық жағдайларда үлкен өзгерістер орын алды. Нямвези халқының негізгі тағамы – угали, яғни жүгерінен жасалған қамыр және ет пен көкөністермен берілетін қою тағам. Жүгері, сорго немесе қарақұмырдан ашытылған сыра да көп кездесетін. Ешкілер ата-бабаларға құрбандық шалу үшін қолданылған, бірақ ешкі мен қойдың экономикалық құндылығы олардың еті мен терісінде болған. Дәстүр бойынша бес ешкі немесе қой бір бұқаға тең, ал екі бұқа бір сиырға тең болып есептелген. Олардың жылы ылғалды және құрғақ деп екі маусымға бөлінеді, бірақ уақыт пен жерге байланысты маусымдарда айтарлықтай өзгерістер болады. Ауыл шаруашылығынан өзге, қолөнер де толық емес жұмыс ретінде қарастырылып, мұрагерлік емес. Аймақтық саудада маңызды өнімдерге барабандар, қасықтар, орындықтар, астық сақтау жәшіктері және мүйізден жасалған тамақ салғыштары кірген. Темір мен мата аймақтық сауда желілерінде маңызды рөл атқарған, бірақ 1857 жылы Үндістаннан келген күшті бәсекеге байланысты мата өнеркәсібі құлдырап, келесі алпыс жылда толығымен жойылды. Темір бұйымдары жергілікті елді мекендерден шығып, кең аумақтарда саудаға түскен: садақ, жебе, найза, айып төлеу және қалың малға берілетін өте құнды соқалар – барлығы теміршілердің қатаң салт-дәстүрлерімен жасалған.

Құлдық

Құлдық маңызды болды және басшылар мен басқа да мемлекеттік қызметкерлер ең көп, кейде мыңнан астам құлға ие болды, себебі жүк тасымалдаушылардың маңызы артты, ал көптеген адамдар саяхаттап жүргендіктен, егіншілікке жұмысшылар тапшы болды және құлдарға деген қажеттілік күшейді. Жергілікті жерде қалған құлдардың өмірі, жағалауға жіберілгендерге қарағанда, оңай және қауіпсіз болған сияқты. Үй құлдары көбінесе иелерімен бірге тұрып, тамақтанды, өздері жұмыс істеуге рұқсат алатын, тіпті өздерінің құлдары мен малдарына ие болатын; адал құлдарға әміршіліктің бір бөлігі берілуі мүмкін еді, және құлдардың үлкен ықпал мен билікке ие болуы да кездесетін. Ұнамвезиден тыс жерлерде құл саудасы мен қарақшылық кең таралғанмен, кейбіреулер қарызға батып құлға айналды. 19-ғасырға дейін құлдыққа көз жұмылып, бірақ Нямвези халқы оны жақтырмаған. 19-ғасырдағы әлеуметтік және экономикалық өзгерістер кезінде бұл көзқарас өзгерді және құл саудасы үнемі өсті. Пил сүйегі саудасы құл саудасын едәуір арттырды, дегенмен ол бұрыннан-ақ аймақ ішіндегі және аймақаралық саудада маңызды рөл атқарған. Сиырлар сияқты, құлдар да олардың мәртебесі үшін қажет болды және ізделді, себебі ерлер олар арқылы ықпалға ие болып, әлеуметтік байланыстар құра алатын, тіпті олармен неке соғып беруге төлем жасайтын. Құлдар көбінесе тек пил сүйегін тасу үшін ғана пайдаланбады. Пил сүйегін көтеріп жүрушілерді ерікті еңбек еткендер деп қарастыру керек, бірақ кейде оларды басшылары қаржылық жағынан зорлаған, бірақ кейін бұл адамдар арабтардан жеңіліс тапты.

Демография

XIX ғасырда Германияның Шығыс Африкасы құрылған кезде, Моравия шіркеуінің миссионерлері Танганьиканың Малави көлі аймағына келді. Бүгінде Батыс Танзаниядағы Моравия шіркеуі (MCWT) шамамен 80 000 нямвези жатағын қамтиды, және олардың көптегені сукума халқы арасында дін таратуды жалғастыруда. Жергілікті халықтың шамамен 926 000-ы нямвези тілінде сөйлейді, бұл банту тілдерінің Сукума-Нямвези тобына жатады. Нямвезилер көбінесе өзіне-өзі жететін шаруалар және мал өсірушілер.

Мәдениет

Ислам мен христиан діндерінің адамдарды дінге көндіру әрекеттеріне қарамастан, көпшілігі дәстүрлі дінді ұстанады. Олар Ликубе (Жоғары Құдай), Лиматунда (Жаратушы), Лими (Күн) және Ливелоло (Көк әлем) деп аталатын құдіретті құдайларға сенеді, бірақ ата-бабаларға табыну күнделікті жиі кездесетін практика. Ата-бабаларға қой немесе ешкі шалынып, алдымен Ликубеден көмек сұралады. Рухтар да Нямвезилердің діни өмірінде белсенді рөл атқарады, ал әулиелер, сиқыршылар немесе болжаушылар кеңесші және емші рөлін атқарады. Булоги (сиқыр) Нямвези мәдениетінде зор күшке ие. Басуэзи қоғамы Суэзи рухымен иеленген адамдарды қабылдайды. Көптеген Нямвезилер 19 ғасырда сунниттік исламға көшті, тіпті ислам дінге өтпегендердің киім үлгісіне де әсер етті. Сол ғасырда басқа Нямвезилер Моравия шіркеуінің жұмысы арқылы протестанттық христиан дініне көшті. Дінге көшкеніне қарамастан, христиан және әсіресе мұсылман Нямвезилер өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен сенімдерінің көп бөлігін сақтап қалды.