Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вьетнамның Нгуен әулетінің 4-ші императоры (1847-1883)
4th Emperor of Nguyễn dynasty Vietnam (r. 1847–1883)
Тự Đức (, , әдептілік мұрасы деген мағынаны білдіреді, 22 қыркүйек 1829 – 19 шілде 1883) (жеке аты: Нгуен Фук Хонг Нхим, сондай-ақ Нгуен Фук Ти) Вьетнамның Нгуен әулетінің төртінші императоры болды; ол 1847 жылдан 1883 жылға дейін билік етті.
Tự Đức (, , lit. "inheritance of virtues", 22 September 1829 – 19 July 1883) (personal name: Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, also Nguyễn Phúc Thì) was the fourth emperor of the Nguyễn dynasty of Vietnam; he ruled from 1847 to 1883.
Өмірбаян
Принц Нгуен Фук Хоң Нхум 1829 жылдың 22 қыркүйегінде дүниеге келген. Ол император Тхю Тридің ұлы болды және 1847 жылы әкесінен кейін Вьетнам императоры болды, ол Тху Дюк атанды. Дегенмен, оның билігінің басында отбасылық мәселелер туды. Тхю Три өзінің орташа көзқарастағы үлкен ұлы Хонг Баодан бас тартып, конфуциандық қағидаларын қатаң сақтаған және шетелдіктер мен жаңалықтарға қарсы болған Тху Дюкты таңдады. Осының салдарынан және бұрынғы императордың қатал саясатынан Нгуен әулетіне наразылық күшейді, сондай-ақ оппозиция жиналырға лайықты патшалық тұлға пайда болды.
Prince Nguyễn Phúc Hồng Nhậm was born on 22 September 1829. He was a son of the emperor Thiệu Trị and succeeded his father as emperor of Vietnam in 1847 as Tự Đức. Family troubles, however, plagued the beginning of his reign. Thiệu Trị had passed over his more moderate eldest son Hồng Bảo, in favour of Tự Đức, known for his staunch Confucianism and opposition to foreigners and innovation. As a result and due to the repressive policies of the previous emperor, there was now a great deal of dissatisfaction with Nguyễn rule and a legitimate royal figure for opposition to rally around.
Холера және табиғи апаттар
1849 жылы жазда, Ту Дюктің таққа отырғанынан бір жыл өткен соң, Вьетнам мен Камбоджада холера эпидемиясы тарады. Патшалық архивтерде 600 мыңға жуық адам қаза тапқандығы тіркелді. Әскери дәрігер О'Нилл Барретт (1982) және Вьетнамның Денсаулық сақтау министрлігі (2007) пандемия кезінде барлығы екі миллион адам зардап шеккенін естітті. Тарихшы Кристофер Гошаның пікірінше, жалпы өлім саны 800 мыңға жеткен. 1847–1861 жылдары әдеттен тыс ауыр жаңбырлы маусымдар тіркелді, ал 1864–1889 жылдары өте құрғақ және қатыгез құрғақшылықтар басталды. 1880–1881 жылдары Тонкин аймағын тайфундар қиратты. 1854 жылы Шон-Ты және Бах-Нин провинцияларында шегірткелер шапқыны болды.
In summer 1849, one year after Tu Duc's coronation, a cholera epidemic struck Vietnam and Cambodia. Around 600,000 lost their lives according to the royal archives. Military physician O'neill Barrett (1982) and the Vietnamese Ministry of Health (2007) estimated that a total of two million people had been affected during the pandemic. Historian Christopher Goscha suggests the overall death toll of 800,000. Unusual heavy rainy seasons were recorded during 1847–1861, followed by a period of extremely dry and severe droughts between 1864 and 1889. Typhoons ravaged Tonkin in 1880–1881. A plague of locusts devastated Sơn Tây and Bắc Ninh provinces in 1854.
Хонг Бао мен оның ұрпақтарымен қақтығыс
Тхью Тридің үлкен ұлы болғандықтан, ханзада Хонг Бао інісіне ашу шақты. Ол көптеген қолдаушыларымен бірге Тұ Дүкке қарсы көтеріліс жоспарлады: Хонг Баоның үлкен ұл ретінде таңдалмауына наразы болған конфуцишілер, Ле әулетінің жақтастары, жемқор мансап иелері, Минг Минг пен Тхью Тридің қуғын-сүргінге ұшыратқан католик миссионерлері мен христиан дініне өткендер, сондай-ақ Нгуен салықтарына наразы шаруалар. Бірақ 1854 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілгендіктен, оған көтерілуге мүмкіндік болмады. Жесір император Тұ Дү оны одан бас тартуға кеңес берді, ал Хонг Бао түрмеде өз-өзіне қол жұмсады. Ол қарапайым жерлеумен, ешқандай аза тұру рәсімісіз жерленді. 1866 жылы Хонг Баоның ұлы Дин Дьо Тұ Дүкке қарсы көтерілді. Көтеріліс жаншылды, ал Тұ Дүк Дин Дьоны, оның бауырларын және анасын өлімге кесуге бұйрық берді.
As the eldest son of Thiệu Trị, Prince Hồng Bảo was resentful of his brother. He plotted rebellion against Tự Đức with a wide range of supporters: Confucians who were angered that Hồng Bảo as the eldest son had been passed over in favour of Tự Đức, Lê dynasty supporters, corrupt mandarins, Catholic missionaries and Christian converts who had been persecuted by Minh Mạng and Thiệu Trị, and peasants disgruntled with Nguyễn taxation. He never had the chance to rebel however, as he was arrested in 1854 and scheduled to be executed. The dowager empress Từ Dụ advised him against it, and Hồng Bảo killed himself in prison. He was buried simply without a funeral. In 1866, Hồng Bảo's son Đinh Đạo rebelled against Tự Đức. The rebellion was crushed and Tự Đức ordered Đinh Đạo, his brothers and his mother to be put to death.
Діни басқыншылық
Император Тұ Дык өзінің ізашарларының саясатын жалғастырып, Вьетнамды сыртқы әлемнен оқшаулап, елді жаңғыртуға жасалған барлық әрекеттерден бас тартты. Оның жеке өмірі туралы айғақтар оны мейірімді және білімді адам ретінде көрсетеді, бірақ оның саясаты Вьетнамның жеңе алмайтын Еуропамен қақтығысқа ұшырауына себеп болды. Ол Вьетнамдағы барлық шетелдіктерді, әсіресе оның әкесінің билігін құлатуға тырысқан христиан қауымын, мысалы, Ле Ван Хой көтерілісінде болғандай, қысымға алды және олардың дінін "бұрыс ілім" деп атады. Христиан мандарин Нгуен Чыонг То Тұ Дықты бұл – өзіне-өзі зиян келтіру саясаты екендігіне көндіруге тырысты, бірақ ол 1848 жылы Еуропадағы қаосқа Франция тым көп араласқандықтан жауап бермейді деп сеніп, тыңдамады, бірақ ол жаңылысты.
Emperor Tự Đức continued the policies of his predecessors, shutting Vietnam off from the outside world and refusing all efforts to modernize the country. Accounts of his personal life show a gentle and educated man, but his policies brought on conflict with Europe that Vietnam could not win. He oppressed all foreigners in Vietnam, especially the Christian community, who had tried to overthrow his grandfather, such as in the Lê Văn Khôi revolt, calling their religion a "perverse doctrine". The Christian mandarin Nguyễn Trường Tộ tried to convince Tự Đức that this was a suicidal policy, but he did not listen, confident that France was too involved with the chaos in Europe in 1848 to respond, but he was mistaken.
Реформаға ұмтылу
Тіпті Ту Дюк католиктерді қудалаған кездері оның сарайында жоғары лауазымды католик шенеуніктер қызмет етіп, әрдайым берілген католиктер қызмет ететін. Олардың ішінде Нгуен Ху Тх, табысқа жеткен дін қызметкері, Ту Дюк басқа француз дін қызметкерімен бірге Францияға жіберді, Хюэде «Ғылымдар, өнер және қолөнер» мектебін құруды жоспарлады, бірақ кейін бұл жобаны реформаларға қызығушылығын тез жоғалтқан Ту Дюк өзі қарсы алды. Нгуен Чыонг То Вьетнамда конфуцийлік білім мен ойлауға қарсы науқан бастады. Ол конфуциандықты «конфуцийлік өмір салты Қытайға және біздің елімізге әкелген жамандық» деп айыптады. «Дүниедегі басқа ешбір елде білім беру жүйесінде мұндай иррационалдық жоқ» деп қорытындылай келе, Нгуен Чыонг То еуропалық үлгідегі жаңа, жаңғыртылған білім беру жүйесін жақтады. Оның ұсыныстарының ешқайсысы да орындалмады. 2018 жылы Ле Минх Кай император Ту Дюк Батыстан келген ғылым мен өнеркәсіп туралы бірнеше классикалық кітаптардың қытай тіліндегі нұсқасын елдің мандариндері мен сарбаздары оқысын деп тапсырған екі жағдайды тапқанын мәлімдеді. Мысалы, ол «Вạn Quốc Công Pháp» (萬國公法) кітабын атады, ол 1836 жылы алғаш рет америкалық заңгер Генри Уитон басып шығарған «Халықаралық құқық элементтерінің» қытайша аудармасы, көптеген зерттеушілер бұл кітаптың Цинь Қытай мен Жапонияның билеуші элиталарының идеологиялық өзгеруіне үлкен үлес қосқанын атап өтті. 1860 жылы қытайлық мұсылман көтерілісшілері кері шегінді, бірақ жаңа Ақ Ту армиясы Тонкинге басып кірді және 1863 жылы тастап кетілген Тю Лонгты басып алды, бұл Вьетнамның қаржысы мен опиум саудасын бұзды. Ақ Тудың қауіптері зорлық-зомбылық пен анархияның күшеюімен артты. 1862 жылы Ту Дюк Нгуен Ба Нгиді Ақ Ту көтерілісшілерімен күресуге тағайындады. Ақ Тулар Хунг Хоа, Као Банг, Тай Нгуен және төменгі Қызыл өзеннің дельтасы аймақтарында бірқатар қирату шабуылдарын жасады, бұл жергілікті үкіметтерді жұмыссыз қалдырды. 1865 жылы жазда Ақ Тулар Вьетнам әскерлеріне тұзақ құрып, үш жүз сарбазды өлтірді. 1868 жылдың ақпан айында Ақ Тулар Лук Йенді басып алып, вьетнамдықтарды қуды. Әдеттегі соғыста Ақ Туларды жеңе алмағандықтан, вьетнамдықтар қытай және Тай Чжуан жалдамалыларын жалдауға кірісті. 1860 жылы қытайлық опиум саудагері Хе Цзюньчан опиум саудасын Ақ Тулардан қорғау үшін жеке әскерін жалдаған болатын. Оның жеке армиясы Ақ Туларды Куньмин-Ханой опиум сауда жолындағы негізгі станса – Лао Цайдан тиімді түрде қуды. Лю Ёнфу 1861 жылы Гуансиде Янлинг патшалығын жариялады. 1865 жылы Тайпин Аспан Патшалығының құлауынан кейін Лю Ёнфу Қытай-Вьетнам шекарасына қашып, қытай және Тай Чжуан жасақтарынан тұратын «Қара Ту» армиясын құрды. Вьетнамдықтар Ақ Туларға қарсы күресу үшін бірден «Қара Тулармен» одақтасты. 1868 жылы Тонкинде Ақ Ту мен Қара Ту арасындағы соғыс басталды, нәтижесінде Ақ Ту жеңілді және олардың күштері азайды. Вьетнамдықтар енді «Қара Ту» жасағын қорғап, олардың жақсы күресі мен беделінен пайда көрді. Қытайдың жаңа толқыны Вьетнамға У Ячжунның және кейін оның лейтенанты Пан Лунсидің басшылығымен Сары Ту армиясы түрінде басып кірді. 1868 жылдың наурыз айында мыңдаған Сары Тулар шекарадан өтіп, жергілікті вьетнамдық билікке шабуыл жасап, Као Бангтағы астық қоймаларын тонады. Сары Тулар Тонкиндегі үлкен аумақтарды басып алды және өздерінің іс-қимылдарын 1885 жылға дейін жалғастырды.
It was quite ironic that even during the height of Tu Duc's persecution against Catholic Christians, there were always devout Catholic officials serving in his court, occupied among the high ranking positions. Among them, Nguyễn Hữu Thơ, an accomplish priest, was sent by Tu Duc to France with another French priest, to plan the creation of a school of "Sciences, and Arts and Crafts" in Hue, but later that project was defied by Tu Duc himself who quickly lost interest in reforms. Nguyễn Trường Tộ launched an campaign against the established Confucian education and thinking in Vietnam. He denounced Confucianism "the evil that has been brought on China and on our country by the Confucian way of life." Concluding "No other country in the world has so irrational a system of education," Nguyễn Trường Tộ advocated for a new, modernized education system followed the European model. Indeed, neither of his proposals was applied. In 2018 Lê Minh Khải claimed that he found two instances where the Tự Đức Emperor had ordered the Chinese edition of several classic books on science and industry from the West to be read by the mandarins and soldiers of the country. As an example he mentioned the book "Vạn Quốc Công Pháp" (萬國公法), a Chinese translation of The Elements of International Law, first published in 1836 by American lawyer Henry Wheaton, a book noted by many researchers to have made a profound contribution to the ideological transformation of the ruling elites in Qing China and Japan. In 1860, the Chinese Muslim rebels were driven back, but the new White Flag army invaded Tonkin and laid Tụ Long abandoned by 1863, disrupting Vietnamese finance and the opium trade. Threats from the White Flags mounted as violence and anarchy escalated. In 1862, Tu Duc appointed Nguyễn Bá Nghi to fought off the White Flag rebels. The White Flags made a series of devastating raids in Hưng Hóa, Cao Bằng, Thái Nguyên, and lowland Red River Delta, made local governments there dysfunctional. In summer 1865, the White Flags ambushed Vietnamese troops at Tuyên Quang, killing three hundred soldiers. In February 1868, the White Flags seized Lục Yên and chased the Vietnamese away. Unable to defeat the White Flags in conventional warfare, the Vietnamese began to hire Chinese and Tai Zhuang mercenaries. In 1860, He Junchang, a Chinese opium merchant, had recruited his own personal militia to protect the opium trade from the White Flags. His private army effectively drove the White Flags away from Lào Cai, the main station along Kunming Hanoi opium trade route. Liu Yongfu proclaimed the Kingdom of Yanling in Guangxi in 1861. In 1865, after the fall of the Taiping Heavenly Kingdom, Liu Yongfu fled to China Vietnam borders and founded the Black Flag Army, consisting of Chinese and Tai Zhuang militia. The Vietnamese immediately made an alliance with the Black Flags to fight against the White Flags. In 1868, war in Tonkin broke out between the White Flags and the Black Flags, resulting in White Flags defeat and their forces diminished. The Vietnamese now were harboring the Black Flags and benefiting from their good fighting and reputations. New waves of Chinese rebels invaded Vietnam in form of the Yellow Flag Army, led by Wu Yazhong and later his lieutenant Pan Lunsi. In March 1868, thousands of Yellow Flags crossed the borders and attacking local Vietnamese authorities and raiding grain warehouses in Cao Bằng. The Yellow Flags occupied large territories in Tonkin, and continued their operations until 1885.
Еуропаның жаулауы
Франция мен Испания Тự Đức-тің қуғын-сүргініне үлкен әскери экспедициялық күшпен жауап берді және 1858–1862 жылдары Оңтүстік Вьетнамнан шабуыл жасады. Нгуен әскері біраз уақыт бойы батыл күресті, бірақ олардың көне қарулары мен тактикасы француз әскеріне тең келмеді, олар жаудың қарсылығынан гөрі ауа райы мен аурулардан көп зардап шекті. 1880 жылдары Ханой маңындағы Қара Туға қарсы шайқастар Францияның жеңісімен аяқталды, ал Цин империясы Вьетнамдағы басымдығынан бас тартып, Францияны аймақтағы үстем билік ретінде мойындады.
France and Spain responded to Tự Đức's persecution with a large military expeditionary force and attacked up from southern Vietnam in 1858–1862. The Nguyễn army fought bravely for some time, but their antiquated weapons and tactics were no match for the French, who suffered more from the climate and disease than from enemy resistance. The fighting around Hanoi against the Black Flag in the 1880s pirates ended with France victorious and the Qing Empire gave up its supremacy over Vietnam and recognized France as the ruling power over the region.
Көтерілістер
Жағдайды одан бетер нашарлату үшін император Тự Đức Нгуен әулеті үшін қалыпты жағдайға айналған жаңа ішкі көтерілістермен күресуге мәжбүр болды. Нгуен билігіне қарсы жүздеген шағын көтерілістер мен бүліктер болды. Христиан миссионерлеріне тыйым салуға жасалған тиімсіз әрекеттер де үлкен мәселеге айналды, оның ішінде испан епископының өлім жазасы француз және испан басқыншылығын ақтау үшін пайдаланылды, бұл Сайгонның құлауына әкелді. 1848 жылғы бұйрығымен Тự Đức барлық вьетнамдық католиктерге дінінен бас тартуды бұйырды, әйтпесе олардың бетіне дінге қарсы белгі салып, барлық құқықтары мен жеңілдіктерінен айырылатын болар еді. Бұл көптеген еуропалық державаларды Вьетнамға қарсы біріктірді, ал Тự Đức осылай істеу арқылы Вьетнамның сыртқы әлемнен жәрдем алу үмітін жоғалтты.
To make matters worse, Emperor Tự Đức had to deal with renewed internal rebellions which had become commonplace for the Nguyễn dynasty. There were literally hundreds of small rebellions and uprisings against Nguyễn rule. Ineffective attempts to enforce the ban on Christian missionaries were also the biggest source of trouble, including the execution of a Spanish bishop which was used to justify the French and Spanish invasion that led to the fall of Saigon. By an order of 1848 Tự Đức commanded all Vietnamese Catholic converts to renounce their religion, otherwise they would be branded on the face with the mark of a heretic and surrender all of their rights and privileges. This rallied most of the European powers against Vietnam, and Tự Đức by doing this had given up any hope of Vietnam gaining help as a victim from the outside world.
Шарттар
Француздар астанаға қарай жылжуды бастағанда, тағы да көтерілістер болғанда, Тự Đức өкіметінің құлдырап бара жатқанынан қаушады. Ол француздармен келісім жасауды қалап, осылайша көтерілісті басуға мүмкіндік алды, себебі Франция ұятты талаптар қоюы мүмкін, ал көтерілісшілер оны тақтан түсіріп немесе өлтіруі әбден мүмкін еді. Ол Вьетнамның оңтүстік бөлігі – Кочинкинаны француз колониясы деп мойындады және өз елі үшін француз протектораты мәртебесін қабылдады. Бұл үлкен наразылық тудырды, және көптеген адамдар, мысалы, әйгілі мандарин Тръонг Дин, келісімді мойындаудан бас тартып, өз елін қорғау үшін күресті, Тự Đức-ты отанның бір бөлігін беріп қойғаны үшін айыптады. Тонкин оқиғасынан (1873) кейін Кочинкинаның үшінші француз республикасының губернаторы Мари Жюль Дюпре мен Хю сотының шенеунігі Нгуен Ван Тыонг Сайгон шартын (1874) қол қойды, осымен Вьетнам Францияның вассалы болды, бірақ Вьетнамның сыртқы қатынастардағы ескі жағдайын сақтауға рұқсат берілді. Бірақ 1876 жылы Тự Đức Қытай империясына бағыныштылығын қайта қарау үшін Пекинге делегация жіберді. 1880 жылы тағы бір вьетнамдық миссия Цин сарайына құрмет көрсету үшін барды. 1880 жылдың 10 қарашасында Париждегі қытай елшісі Дай Нам әлі де Қытайдың вассалы екенін және 1874 жылғы франко-вьетнам шартын мойындамайтынын жариялады. Келесі жылы Цин сауда қатынастарын келіссөз жүргізу үшін Вьетнамға елші жіберді. Сиам мен Вьетнам 1878 жылы қарым-қатынастарын жаңартты. 1880 жылы Тự Đức итальяндық сауда делегациясын қабылдады. Тự Đức-тың мазалауына ашуланған Резидент-супериор Рейнар Франция Вьетнамды Париж халықаралық көрмесіне қатысудан және президент Жюль Гревидің іс-шарасына құттықтау үшін елші жіберуден тыйым салды. 1882 жылдың қыркүйегінде Тự Đức-тың жаңа француз басқыншылығына қарсы күреске көмек сұрауынан кейін Солтүстік Вьетнамға (Тонкинге) 200 000-нан астам қытай әскері жіберілді.
When further rebellions broke out as the French were advancing on the capital, Tự Đức feared that his authority was crumbling. He preferred to make a deal with the French so that he could crush the rebellion since while France may demand humiliating concessions, the rebels would most likely depose and/or kill him. He signed away the southernmost of Vietnam, Cochinchina, to be a French colony and accepted the status of a French protectorate for his country. This caused a huge uproar, and many, such as the famous mandarin Trương Định, refused to recognize the treaty and fought on in defense of their country, denouncing Tự Đức for surrendering any part of their homeland. After the Tonkin incident (1873), Third French Republic governor of Cochinchina Marie Jules Dupré and the Hue court official Nguyễn Văn Tường signed treaty of Saigon (1874), concluding Vietnam as a vassal of France but allowing Vietnam's status quo in foreign relationships. But in 1876 Tu Duc sent a delegation to Beijing, reassessing Vietnam's tributary status for the Chinese Empire. Another Vietnamese mission in 1880 went on to pay homage to the Qing court. On 10 November 1880, the Chinese ambassador in Paris announced that Dai Nam was still a vassal of China and rejected the Franco Vietnamese treaty of 1874. In the next year, the Qing sent an envoy to Vietnam to negotiate trade relationship. Siam and Vietnam renewed their relationship in 1878. In 1880, Tu Duc welcomed an Italian trade delegation. Frustrated of being harassed by Tu Duc, Résident‐supérieur Rheinart France retaliated by barring Vietnam from joining the Paris International Fair, and from sending envoy to congratulate President Jules Grévy's inauguration. By September 1882, more than 200,000 Chinese troops had been sent to Northern Vietnam (Tonkin) following Tu Duc's request of aid fighting against new French incursion.
Өлім
Император Тự Đức өз еліне отаршылдықтың ең ауыр зардаптарын көруге үлкермеді, сонымен қатар ол тәуелсіз билік еткен соңғы вьетнамдық монарх болды. Шешек ауруына шалдыққаннан кейін оның ұрпақтары болмады, сарайында көптеген әйелдер болғанына қарамастан. Ол 1883 жылы қайтыс болды және аңыз бойынша, өлім төсегінде француздықтарды қарғады. Оның асырап алған ұлы Дục Đức оның орнына келді, бірақ үш күн билік еткен соң сарай шенеуніктері оны тақтан түсірді.
Emperor Tự Đức did not live to see the worst effects of colonialism on his country, and he was also the last Vietnamese monarch to rule independently. A case of smallpox left him impotent so he had no children despite a huge harem of wives he kept in his palace. He died in 1883 and, according to legend, cursed the French with his dying breath. His adopted son, Dục Đức, succeeded him but was deposed by court officials after a reign of three days.