Кіріспе
Ирандық еврейлер сөйлейтін иран тілі. Джудео Хамадани және Джудео Боруджерди – Иранның батысындағы Хамадан және Боруджерд қалаларындағы ирандық еврейлердің бастапқыда сөйлеген солтүстік-батыс иран тілдері. Хамадандықтар өз тілдерін "ебри" ("иврит") немесе "забан е қадим" ("ежелгі тіл") деп атайды. Бұл тіл иврит емес болғанымен, "ебри" термині Джудео Хамаданиді парсы тілінен ажырату үшін қолданылады. 1920 жылы Хамадан қаласында шамамен 13 000 еврей тұрған. 2001-2002 жылдары Дональд Стилло кездескен қауым өкілдерінің мәліметінше, сол кезде Хамадан қаласында еврей қауымынан тек сегіз адам қалған, ал басқаларын Израиль, Нью-Йорк және көбінесе Лос-Анджелесте кездестіруге болады.
Judeo Hamadani and Judeo Borujerdi constitute a Northwestern Iranian language, originally spoken by the Iranian Jews of Hamadan and Borujerd in western Iran. Hamadanis refer to their language as ebri "Hebrew" or zabān e qadim "old language". Though not Hebrew, the term ebri is used to distinguish Judeo Hamadani from Persian. In 1920, Hamadan had around 13,000 Jewish residents. According to members of the community that Donald Stilo encountered in 2001 02, there were only eight people from the Jewish community left in Hamadān at the time, but others can still be found in Israel, New York City, and most predominantly in Los Angeles.
Яһуди-хамадани жіктелімі
Иранның батысында Хамадан ауданы Туйсеркан, Малайер және Нахаванд арасында бөлінген. Бұл аудан Лорестан провинциясының оңтүстігіндегі Боруджердпен бірге географиялық кластерді құрайды, онда жақында ғана Тегеранға, Израильге және Солтүстік Америкаға көшіп кеткенге дейін ирандық еврей қауымдастықтарының көп бөлігі тұрды. 1701 жылы Поль Лукас (De Planhol 2003-тің сілтемесі) Хамаданда еврейлердің Персияның басқа жерлеріне қарағанда көп екенін жазған. «Энциклопедия Ираника» мәліметінше, еврей қауымы 1920 жылы шамамен 13 000 адамнан 1969 жылы 1000-ға жуық адамға дейін азайды. 2001-02 жылдары Дональд Стилло кездескен қауым мүшелерінің айтуынша, сол кезде Хамадан қаласында еврей қауымынан бар болғаны сегіз адам қалған. 1940 жылдардың ортасына дейін туған адамдар ғана осы диалектіде сөйлейтін болғандықтан, қазіргі таңда Джудео Хамадани тілін сөйлейтін адамдарды табу қиын. Көші-қонның көп болуын ескере отырып, бүгінде Джудео Хамадани тілін аз адам біледі; 50 жасқа дейінгі ана тілі бар адамдардың бар-жоғы белгісіз. Джудео Хамадани тілін сақтаудың жетіспеушілігі негізінен еврей қауымының мәдени, саяси және экономикалық шеттетуіне байланысты. Джудео Хамаданиден айырмашылығы, парсы тілі көпшілік тіл ретінде беделге ие болды, және оны қабылдау арқылы еврейлерге білім беру мен жұмыс мүмкіндіктері, сондай-ақ әлеуметтік мәртебе берілді. Парсы тілінің ықпалы мәдени ғана емес, тілдік жағынан да болды. Хабиб Борджанның айтуынша, Хамадан бір кезде Медияның астанасы болған, демек, парсы тілі келгенге дейін медия тілінің бір түрі осы жерде сөйленген болуы керек (Хабиб Борджан, 121). Хабиб Борджанның сөзіне қарағанда, осы жойылып бара жатқан диалекттер Хамаданның солтүстігіндегі Қазвин және Занжан аймақтарында, сондай-ақ Әзірбайжанның солтүстік-батысында қолданылатын диалекттерге ең жақын. Бұл Иранның орталық бөлігінен көшіп келудің нәтижесінде Хамаданға еврей диалектілері келгенін көрсетеді. Шындығында, Стило (Голомидің сілтемесі, 2022) Джудео Хамаданиде сақталған протоиран немесе көне иран тілінің фонетикалық элементтерін талдап, олардың байланысын анық көрсетеді.
Грамматика
Жоғарыдағы кестеге қарасақ, еврейше-Хамадани тілінің басқа еврейше-медиан тілдерімен салыстырылғанын көреміз. Еврейше-Хамадани тілі морфосинтаксис тұрғысынан Кашани тіліне ең жақын, бұл ортақ пассив және толық еместік көрсеткіштерімен дәлелденеді. Еврейше-Хамадани тілі "лақтыру", "қалау", "мысық" және "ит" сияқты көптеген лексикалық элементтерін еврейше-Исфахани тілімен де бөліседі. Бұл үлестік ортақтық көзге түсетін және олардың ұқсас тектік шығу тегі немесе байланысы бар екенін көрсетеді, бірақ бұл тілдердің бір-бірін түсінуі үшін жеткіліксіз. Шындығында, тілдік байланыс, диалектілік өзгерістер және диаспора салдарынан еврей-медиан тілдерінің ешқайсысы бір-бірін түсінбейді. Хабиб Борджанның сөзіне сүйенсек, "Алдын ала зерттеулер Туйсеркани тілінің Хамадани тілімен барлық маңызды грамматикалық және лексикалық тұрғыдан сәйкес екенін көрсетеді (Стило 2003), ал Боруджерд және Нехаванд15 диалектілері жақын (Яршатер 1989)".
Фоналогия
Джудео Хамаданидің дауыссыз дыбыстарының тізімі: /p, b, t, d, č, ǰ, ž, k, g, q~γ, f, v, s, z, š, x, h, m, n, r, l, y/. Еврей және араб тілдерінен алынған сөздерде әсіресе, көмейлік /ħ/ дыбысы да болуы мүмкін. Оның дауысты дыбыстарының тізімі /i, e, ə, a, u, ō, o, ā/ болып табылады. Стилло ə дыбысының e-нің бір түрі болуы мүмкін екенін айтады. Джудео Хамаданиде āā, ao, uā, ayi, āy, ey, iye, av және āv сияқты екі дауыстыдан тұратын дыбыстар да кездеседі. Тілдің ырғағы, тон, интонация және екпіні сияқты үстіне бөлінетін элементтері қазіргі парсы (иудей емес) Хамадани диалектісінің ықпалында.
Judeo Hamadani also has diphthongs, including āā, ao, uā, ayi, āy, ey, iye, av, and āv. The suprasegmentals of the language, including rhythm, tone, intonation, and stress, are influenced by the current Persian (non Judeo) Hamadani dialect.
Сөздік
Яһуди Хамадани тілінде еврей, парсы, түрік және Хамадани диалектісінен (Хамадан қаласындағы еврей емес тұрғындардың тілі) алынған көптеген сөздер кездеседі. Қарыз сөздер тілдердің қарым-қатынасын және тарихи-мәдени байланыстарын түсінуге көмектеседі. Мысалы, "терезе шынысы" деген мағынаны білдіретін venadig сөзі Яһуди Хамадани тілінде қолданылады, ал Хамадани диалектінде venedig деп жазылады, бұл неміс тіліндегі Venedig ("Venice") сөзімен толық сәйкес келеді. Бұл Хамадани сөзі бастапқыда Венециядан әкелінген және терезелерге орнатылатын шыныны білдірген болуы мүмкін. Venedig сияқты, басқа да қарыз сөздер Яһуди Хамадани тіліне Хамадани диалектісінен немесе басқа тілдерді білетін адамдармен тікелей байланыс арқылы өткен болуы ықтимал.
Өтірік сөздер
Яһуди Хамадани тіліндегі жеке есімдіктер парсы тіліндегілермен бірдей, екі ерекшелікпен: Яһуди Хамаданиде "Мен" деген мағынаны білдіретін *mān* сөзінде *ā* дауысы бар, ал парсы тіліндегі *mā* орнына *hāmā* ("біз") түрі қолданылады. Яһуди Хамадани тіліндегі жалғаулар жылжымалы, көбінесе алға, солға қарай жылжиды. Олар етістіктің ішіне де қосыла береді, мүмкіндік болған жағдайда. Басқа заманауи иран тілдеріндей, Яһуди Хамаданиде барлық жағдай үшін бір ғана есімдік жалғау түрі бар: көлденең.