Кіріспе

Самарқандағы некрополь, Өзбекстан.

Шах-и Зинда (; شاه زنده, "Тірі патша" деген мағынаны білдіреді) – Өзбекстанның Самарқан қаласының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан некрополь.

Тарих

Шах-и-Зинда ансамбліне 11–15 және 19 ғасырлардағы мазарлар мен басқа да ритуалдық ғимараттар кіреді. Шах-и-Зинда (мәнісі «Тірі патша») деген атау Мұхаммедтің туысы Қутам ибн Аббас мұнда жерленген деген аңызбен байланысты. Ол 7 ғасырда арабтардың шапқынымен Самарқанға ислам дінін уағыздау үшін келген. Шах-и-Зинда кешені сегіз ғасыр бойы (11 ғасырдан 19 ғасырға дейін) қалыптасып, қазір жиырмадан астам ғимаратты қамтиды. Ансамбль құрылыстардың үш тобынан тұрады: төменгі, ортаңғы және жоғарғы, олар жергілікті жерде «чартак» деп аталатын төрт аркалы күмбезді өткелдермен байланысқан. Ең көне ғимараттар 11–12 ғасырларға жатады. Олардың негізінен негіздері мен қабір тастары ғана сақталған. Көбінесе 14–15 ғасырларға жатады. 16–19 ғасырлардағы қайта жаңартулар маңызды болған жоқ және жалпы құрамын мен сыртқы келбетін өзгертпеді. Ансамбльдің солтүстік-шығыс бөлігінде Қусам ибн Аббас кешенінің бастапқы негізгі бөлігі орналасқан. Ол бірнеше ғимараттан тұрады. Олардың ең көнесі – Қусам ибн Аббас мазары мен мешіті (16 ғасыр). Ғимараттардың жоғарғы тобы бір-біріне қарама-қарсы тұрған үш мазардан тұрады. Ең көнесі – Хожа Ахмад мазары (1340 жылдар), ол солтүстік жақтан өтуді аяқтайды. 1361 жылғы мазар оң жақта солтүстікке қарай солайша өтуді шектейді. Орта топ XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың бірінші жартысындағы мазарлардан тұрады және Тимурдың туыстары, әскери және діни элитасымен байланысты. Батыс жағында Тимурдың немересі Түркан Аго мазары ерекше көзге түседі. Бұл порталды күмбезді бір бөлмелі мазар 1372 жылы салынған. Оның қарама-қарсысында Тимурдың әпкесі Ширин Бика Ага мазары орналасқан. Ширин Бика Ага мазарының жанында 15 ғасырдың бірінші жартысындағы ерекше құрылыс – Октаэдр орналасқан. Көп сатылы баспалдақтың жанында төменгі топтың ең пропорционалды ғимараттары орналасқан. Бұл 15 ғасырдың басында салынған қос күмбезді мазар. Бұл мазар ғалым және астроном болған Кази Заде Румиге арналған. Сондықтан 1434–1435 жылдары Ұлықбег оның қабірінің үстіне салған қос күмбезді мазардың биіктігі патшалық отбасының мазарларымен салыстырылады. Ансамбльге кіретін негізгі қақпа (Дарвазахана немесе бірінші чартак) оңтүстікке қарай бұрылып, 1434–1435 жылдары Ұлықбег тұсында салынған.