Кіріспе

Ясма Адад (Ясма Аду, Ясмах Адад, Исма Адад, Ясмах Адад) – Жоғарғы Месопотамияның аморлық патшасы Шамши Адад I-нің кіші ұлы. 1796 ж.б.д. Маридің Яхдун Лимі өлтірілгеннен кейін жасалған сәтті әскери шабуылдан соң, оны әкесі Мари тағына отырғызды. Ол әкесінің патшалығының оңтүстік-батыс бөлігіне (астанасы Мари қаласы болған) жауапты болды, оның ішінде Балык, Хабур және Евфрат өзендері кірді. Ясма Ададтың әкімшілік ауданы Ямхад мемлекетімен және Сирия даласымен (жартылай көшпелі халықтар мекендеген) шектесетін. Әкесі патшалықтың солтүстік бөлігін Шубат Энлильден басқарды, ал үлкен ағасы Ишме Даган оңтүстік-шығыс аймақты Экаллатумнан биледі. Ясма Ададтың Мари және Евфрат маңындағы аймақтардағы билеуі әкесі қайтыс болғанда аяқталды, ал аморлық Зимри Лим мен оның әскері оны Мариден қуғынға шығарып, 1775 ж.б.д. тағын басып алды. Көздер толық келіспесе де, оның шекарасынан қуылғаны немесе қашқанға рұқсат берілмей бұрын өлтірілгені айтылады.

Саяси неке

Шәмші Адад I ұлының өмірінде маңызды рөл атқарды және ұлының істерін жиі микробасқарып отырды. Бірде, Ямхад жау мемлекетімен күрестегі одақтас, батыс Сириядағы Қатна қала-мемлекетімен әскери одақ құру мақсатында, Шәмші Адад I өзінің ұлын Қатна патшасы Иши Ададтың қызы, Белтум ханшайымына үйлендірді. Шәмші Адад I мен Белтумның әкесі екеуі де оның сарайда жетекші рөл атқаруын қалаған; алайда, Ясма Адад Мариде Яхдун Лимнің қызымен үйленген еді, ол Ясма Ададтың басты әйелі болған. Осының салдарынан ол екінші әйелі Белтумды сарайда екінші орынға жіберді. Шәмші Адад I Ясма Ададтың бұйрықтарды орындаудан бас тартқанына ашуланып, оны Белтумды сарайда өзінің жанында ұстауға мәжбүр етті. Кейбіреулер бұл оқиға Шәмші Адад I-нің ұлдарына және жалпы мемлекетіне қаншалықты билік жүргізгенін көрсетеді деп санайды. Ясма Адад пен Ишме Даган құрметті лауазымдарға ие болып, тиісті астаналарында билік жүргізгенімен, олардың билігі көбінесе формалды болған сияқты және олар әкесінің қалауын орындау үшін билікке орнатылған саяси құралдар болған болуы мүмкін.

Отбасының сын-пікірлері

Ясма Адад әкесінен алған сын-пікірлерімен ең көп танымал. Оны жалколыққа, жеке басына құмарлыққа және патшалық міндеттерін орындамауына айыптады. Бірде ол әйелдермен көңіл көтерумен айналысып, жыныстық құштарлығы үшін қызметтік міндеттерін тастағаны үшін сөгіс алды. Мари қаласының мұрағатында әкесі мен ұлдарының хаттары табылды, олар осы отбасының қарым-қатынастарын қызықты және кейде күлкілі жағдайларда көрсетеді. Оны ағасы Ишме Даган мен әкесі жиі қынжырлап, ауданына белсенді басшылық етпегені үшін айыптады. Ясма Ададтың мінез-құлқына қатысты сын әкесі Шамши Адад I-нің хатында айтылды: «Біз сені әр мәселеде неге басшылыққа алуымыз керек? Сен бала емес, ересек кісі емес пе? Сақалың жоқ па? Өзіңнің үйіңді қашан басқарасың? Бауырың үлкен әскерге жетекшілік ететінін көрмейсің бе? Ендеше, сен де сарайыңды, үйіңді басқар!» Әкесінің тағы бір хатында Шамши Адад I кіші ұлының мінез-құлқына наразы екенін білдірді, Ясма Ададты сәтті жауынгер болған үлкен ағасымен салыстырып: «Бұл жерде ағаң жеңіске жетіп жатса, төменде сен әйелдер арасында жатырсың». Осы сын-пікірлердің көп бөлігі Ясма Ададтың әкесі не істеп жатқанына қарамастан, өзіне жүктелген саяси міндеттерін орындамауынан туындады. Ясма Адад өзінің ауданындағы белгілі бір лауазымдарды тағайындауға жауапты болды, мысалы Терқаның губернаторын тағайындау немесе Мари сарайының қала басшысын бекіту, және осы міндеттерді орындамауы әкесінің көптеген қысқа хаттарының себебі болды. Ясма Ададқа сын тек әкесінен емес, оның ағасымен болған хат алмасуларында да көрінеді. Ишме Даган інісіне: «Неге осы мәселе үшін көңіліңді түсіріп отырсың? Бұл дұрыс мінез емес», – деп айыптап, соңында оған әкесімен араласу үшін өзіне жүгінуге кеңес береді. Бұл, мүмкін, інісіне көмектесу ниетінен туған болса да, Ишме Даганның саяси беделін арттыруға бағытталған амал болуы мүмкін. Ол ағасы мен әкесі арасында делдалдық жасауға ниетті екенін «Патшаға не жазуды жоспарлап отырғаныңды маған жаз, мүмкін болса, мен саған кеңес бере аламын» сияқты сөздермен хаттарында білдірді. Ясма Адад туралы тарихи пікір негізінен осы хаттарға байланысты, өйткені олар Ясма Адад туралы жазылған ең көп негізгі дереккөздер болып табылады. Бұл сын Шамши Адад I-нің жаңа құрылған империясының құлауын сезінуімен байланысты болуы мүмкін. Ясма Ададтың осы хатта атап өткеніндей, оның әкесі Ясма Ададты ең ірі қалалық орталықтардың бірі Маридің басқарушысы етіп тағайындады, сонымен қатар оның патшалығында ең даулы аймақтардың бірі болды, оны әскери қолбасшы да басқара алатын еді. Ясма Адад Ашур патшалығының сырттан және іштен шабуылға ұшырауына қарамастан, аймақты жақсы басқарды. Дегенмен, басқа да дереккөздер оның әкесінің сенімін қолдауы мүмкін. Бұл дәуірдегі көптеген негізгі дереккөздер оның әскери іс-қимылдары туралы ештеңе айтпайды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Зимри Лим Ясма Ададты Мари тағынан көп қарсылықсыз қуғынға шығарды, ал оның ағасы Ишме Даган әкесінің патшалығының барлық бөлігін, Екаллатум мен Ассурдан басқа, жоғалтты.

Әскери қатыгездік

Ясма Адад пен Шамши Адад I арасындағы хаттар оның 1781 ж.б.э. әкесінің қатыгез экспансионистік әскери науқанында атқарған рөлін көрсетеді, әсіресе Я’иланум тайпасына қатысты. Басқа шайқастар туралы хаттар мен жазулар тұтқынға алынған жауларға зорлық-зомбылық көрсетілмегенін көрсетеді, бірақ Ясма Ададқа жазылған хаттарда осы тайпаның барлық мүшелерін өлтіру туралы нұсқаулар бар. "Я’иланум тайпасының ұлдары, сендермен бірге барлығы бүгін түнде өлтірілсін! Олар өлсін және қабірлеріне жерленсін!" Кейіннен Ишме Даган Ясма Ададқа жазған хатында Я’иланумның жазалануын сипаттады. "Мар Адду мен Я’иланум тайпасының барлық ұлдары (азаматтары), оның барлық қызметшілері мен сарбаздары өлтірілді, бірде-бір жау қашқан жоқ. Қуана беріңдер!" Мар Адду, Я’иланум тайпасының басшысы ретінде, басы кесіліп, оның басы Ясма Адуға жеткізілді.

Отбасылық қарым-қатынастың басқа түрлері

Әскери жорықтар мен оның әкесі мен бауырының хаттарындағы сын-ескертпелер Яшма Ададты қабілетсіздей көрсетсе де, Мари қаласынан келген хат (б.з.б. 1791–1776 ж.ш.) оның отбасылық қарым-қатынасына бір көрініс сыйлайды. Бұл хатты оның бауыры Ишме Даган I жазады, ол Яшма Ададтан дәрігеріне медициналық білімін үйреткен соң оны қайтаруын сұрайды. "Дәрігеріңіз маған жаққан дәрі өте тиімді. Жара жазыла бастады, дәрі оны ақырындап жояды. Енді осы хатпен бірге дәрігер Самси Аду тукульдты сізге жіберіп отырмын, ол дәріге қарап, дереу қайтарып жіберсін."