Адамның Табиғаттағы Орыны: Т.Г. Гекслинің 1863 жылғы кітабы

Кіріспе

Томас Генри Хакслидің 1863 жылғы кітабы «Адамның табиғаттағы орны туралы дәлелдер» – Томас Генри Хакслидің 1863 жылғы кітабы, онда ол адамдар мен маймылдардың ортақ атадан эволюцияға ұшырағанына дәлелдер келтіреді. Бұл кітап адам эволюциясы тақырыбына арналған тұңғыш еңбек болды және анатомиялық және басқа да дәлелдерді жан-жақты талқылады. Осы дәлелдер негізінде кітапта кең оқырман қауымға эволюцияның барлық тіршілікке, соның ішінде адамға да толыққанды қатысы бар екені жеткізілді.

Идеяның бастауышшылары

XVIII ғасырда Линней және басқалар адамды приматтар класына жатқызды, бірақ эволюциялық тұжырымдар жасаған жоқ. Эволюцияның тұтас теориясын алғаш рет жасаған Ламарк өзінің "Философиялық зоология" кітабында адам эволюциясын осы контексте талқылады, бірақ ортақ түбін мойындамады. Роберт Чемберс анонимді "Vestiges" еңбегінде де осы пікірді айтты. Бұл кітап Чарльз Дарвин мен Альфред Рассел Уоллес табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясын жариялағаннан кейін бес жыл өткен соң, ал Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" еңбегі жарық көргеннен кейін төрт жыл өткен соң жарық көрді. "Түрлердің шығу тегінде" Дарвин адам эволюциясын талқылаудан әдейі бас тартты, бірақ "Адамның шығу тегі мен тарихына жарық түседі" деген қысқаша ескерту қалдырды. Дарвиннің осы еңбекке жалғасы сегіз жылдан кейін "Адамның шығу тегі және жыныстық таңдау" (1871) деген атпен жарық көрді.

Бөлімдер

I. Адамға ұқсас маймылдардың табиғи тарихы туралы, 1–56 беттер. Бұл сол кездегі ірі маймылдар туралы белгілі мәліметтердің қысқаша мазмұнын қамтиды. II. Адамның төменгі жануарлармен байланысы туралы, 57–112 беттер. Бұл тарау мен оның қосымшасы ең көп дау тудырған материалды қамтиды және бүгінгі күнге дейін маңызды болып табылады. Қосымша: Адам мен маймылдардың ми құрылымына қатысты даудың қысқаша тарихы, 113–118 беттер (кіші шрифтпен). III. Адамның кейбір қазба қалдықтары туралы, 119–159 беттер. Неандерталь бас сүйегі және басқа сүйектер, сондай-ақ ертедегі Homo sapiens-тің қалдықтары табылды. Хаксли осы қалдықтарды қазіргі адам тектерімен салыстырады.

Мазмұнының бұдан бұрынғы жариялануы

Хаксли өзінің "Оқырманға хабарлама" деген еңбегінде жазғандай, кітабының көп бөлігі бұрыннан-ақ көпшілікке таныс болған: "Төмендегі эсселердің көп бөлігі соңғы үш жыл ішінде әртүрлі аудитория алдында жасалған ауызша баяндамалар түрінде жарияланған". Ауызша баяндамалар 1860 жылы басталды. Журналдардағы жарияланымдар:

1861. "Табиғат тарихы" журналы (жаңа серия), 67–84 беттер. 1861. "Адам және маймылдар". "Афинеумға" хаттар, 30 наурыз және 21 қыркүйек, 433 және 498 беттер. 1862. "Адам мен маймылдың миы". "Медициналық уақыттар және газет" журналына хат, 25 қазан, 449-бет. 1862. "Адамның кейбір қазба қалдықтары". Ұлыбритания Корольдік институтының мәжілістері 3 (1858–1862), 420–422 беттер. 1862. "Адамның кейбір қазба қалдықтары". "Медициналық уақыттар және газет" журналы, 24-сан, 159–161 беттер.

Негізгі аргумент

Екінші тарауда адамның жануар екендігіне қатысты негізгі дәлелдер келтірілген. Алдын ала жарты ондай беттерден кейін Хаксли дамуды зерттеуді енгізеді: "әрбір тірі жан өмірін өзгеше, және соңында қол жеткізетінінен қарапайым формада бастайды" (74-бет). Әрине, бұл бір жасушада жүретін ұрықтандырудан туындайды. Ол иттің эмбриологиялық дамуын және оның басқа омыртқалы жануарлармен ұқсастығын, адамға айналуына дейін бақылайды. "Адамның дамуының алғашқы кезеңдері, сөзсіз, итке қарағанда маймылдарға жақын" (81-бет). Содан кейін Хаксли маймылдардың ересек анатомиясын адаммен салыстыра бастайды, сұрақ қояды: "Адам осы маймылдардан соншалықты ерекшеленеді ме, өз алдына бір түр құруы керек пе?" (85-бет). "Адамға ең жақын маймыл – шимпанзе немесе горилла екені анық" (86-бет). "Дене және аяқ-қолдардың жалпы пропорциялары бойынша горилла мен адам арасында айқын айырмашылық бар (87-бет), бірақ горилла адамнан қаншалықты ерекшеленсе, басқа маймылдар горилладан одан да көп ерекшеленеді, сондықтан пропорцияның мұндай айырмашылықтары түрлік мәнге ие бола алмайды" (89-бет). Қысқасы, Хаксли адамның маймылдардан бөлек түр құруы керек деген пікірді жоққа шығарады. Демек, олар – приматтар. Келесісі – бас сүйек және ми. "Горилланың бас сүйегі мен адамның бас сүйегі арасындағы айырмашылық өте зор" (92–93-беттер). "Осылайша, бас сүйегінің маңызды мәселесінде адамдар бір-бірінен маймылдардан гөрі көбірек ерекшеленеді; ал ең төменгі маймылдар жоғары маймылдардан пропорционалды түрде көп ерекшеленеді, соңғысы адамнан ерекшеленгендей" (95-бет). Осыған ұқсас аргументтерге алып келетін егжей-тегжейлі салыстырмалы анатомия да бар, мысалы: "Осыдан кейін жоғары маймылдың тістері адамнан ерекшеленгендей, төменгі және ең төменгі маймылдардан одан да көп ерекшеленеді" (101-бет). "Сондықтан, қандай да бір мүшелер жүйесі зерттелсе де, маймылдар тізбегіндегі олардың өзгерістерін салыстыру бір және бірдей нәтижеге әкеледі: адамды горилла мен шимпанзеден бөліп тұратын құрылымдық айырмашылықтар горилланы төменгі маймылдардан бөліп тұратын айырмашылықтар сияқты үлкен емес" (123-бет). "Егер адам жануарлардан бір-бірінен көп ерекшеленбесе, онда адамның маймылға ұқсас жануардан біртіндеп дамуы мүмкін деген күмәндікке орын жоқ" (125-бет). "Қазіргі уақытта ғылыми тұрғыда бар болған жалғыз гипотеза – мырза Дарвин ұсынған гипотеза". Хакслидің адам маймылдардан отбасы деңгейінде ерекшеленеді деген қорытындысы, бүгінгі таңда, адам мен маймылдардың арасындағы айырмашылықтар, бір туыс топтың (Homininae), немесе бір тайпаның (Hominini), тіпті бір тайпашаның (Hominina) деңгейінде екендігімен салыстырылады. Австралопитектер адамды маймылдардан бөліп тұрады, ал Homo туысы ертедегі австралопитектердің, орманды саваннаның тік жүретін маймылдарының тармағы екені анық (адамның таксономиясын қараңыз). Бүгінгі күні адамның маймылдарға жақын туыс екендігі Хаксли ойлағаннан да анық.

The second chapter contains the basic evidence for man as an animal. After half a dozen preliminary pages Huxley introduces the study of development: "that every living creature commences its existence under a form different from, and simpler to, that which it eventually attains" (p74). Of course, this follows from fertilisation taking place in a single cell. He follows the embryological development of a dog, and its similarities with other vertebrates, before turning to man. "Without question [man's] early stages of development [are] far nearer the apes, than apes are to the dog" (p81). Huxley next begins a comparison of the adult anatomy of apes with man, asking "Is man so different from any of these apes that he must form an order by himself?" (p85). "It is quite certain that the ape which most nearly approaches man is either the chimpanzee, or the gorilla " (p86). "In the general proportions of the body and limbs there is a remarkable difference between the Gorilla and man (p87) [but] in whatever proportion the Gorilla differs from man, the other apes depart still more widely from the Gorilla and that, consequently, such differences of proportion can have no ordinal value" (p89). Put simply, Huxley rejects the idea that man should occupy an order separate from the apes. Therefore, they are primates. Next, the skull and brains. "The difference between a Gorilla's skull and a man's are truly immense." (p92––93) "Thus in the important matter of cranial capacity, men differ more widely from one another than they do from the apes; while the lowest apes differ as much, in proportion, from the highest, as the latter does from man" (p95). There is much more detailed comparative anatomy, leading to the same type of argument, for example: "Hence it is obvious that, greatly as the dentition of the highest ape differs from man, it differs far more widely from that of the lower and lowest apes" (p101). "Thus, whatever system of organs be studied, the comparison of their modifications in the ape series leads to one and the same result—that the structural differences which separate Man from the Gorilla and the Chimpanzee are not so great as those which separate the Gorilla from the lower apes" (p123). "But if man be separated by no greater structural barrier from the brutes than they are from each other—then it seems to follow that there would be no rational ground for doubting that man might have originated by the gradual modification of a man like ape" "At the present moment there is but one hypothesis which has any scientific existence—that propounded by Mr. Darwin" (p125). Huxley's conclusion, that man differs from apes at the level of a family, may be compared with the opinion today that the distinction between the great apes and man is at the level of a subfamily, the Homininae or at the level of the tribe, Hominini or even at the level of a subtribe: the Hominina. The Australopithecines separate man from the great apes, and the genus Homo is almost certainly an offshoot of the early australopithecines, upright apes of the wooded savannah (see human taxonomy). The general opinion today is that man is more closely related to apes than even Huxley thought.

Кітаптың құрылымы

"Адамның табиғаттағы орны" кітабының бірінші басылымы былай құрылған: 8vo, 9x57/8 дюйм (23x15 см), [viii]+159+[i]+8 жарнама. Қара жасыл, ұсақ тегірік матамен мұқапталған, қаптамасы дөңгелек өрнекпен басылған, омыртқасында алтын әріптермен мына жазулар бар: жоғары жағында: Табиғаттағы адамның орны / [жолақ] / Т. Х. Хаксли; төменгі жағында: Уильямс және Норгейт. Алдыңғы және артқы жарнамалық қағаздары қою қызыл түсті, оларда Уильямс & Норгейт басылымдарының тізімі бар. Алғы бетінде Уотерхаус Хокинстің суреттерінен фотосурет түрінде көшірілген маймыл қаңқаларының схемасы, суреттер Корольдік Хирургтар Колледжі мұражайындағы үлгілерден алынған. Кітап аталымында Уильямс & Норгейт медальонының логотипі бейнеленген; шығарылған жылы – 1863.

Аудармалар және басқа да басылымдар

Ағылшын: Бастапқы басылым 1864 жылы қайта басылды. Америкалық басылым алғаш рет 1863 жылы Нью-Йоркте «Апплтон» баспасында жарық көрді. Шрифт қайта құрастырылды және форматы Лондондық басылымнан сәл кішірек болды: 8vo, 81/4x51/4 дюйм (21x13.3 см), ix+9–184+8жарнама+[ii]. Неміс: Виктор Карус аударған «Табиғаттағы адамның орны туралы куәліктер». Vieweg & Sohn, Брауншвейг (Брансуик). 1863 жыл. Орыс: Владимир Ковалевский аударған, Санкт-Петербургте басылды. Дарвиннің «Түпнұсқасы» аударылмас бұрын «Адамның орны» еңбегінің екі жеке басылымы дайындалды. Француз: Париж 1868 және 1910 ж. Итальян: Милан 1869 жыл. Польша: Варшава 1874 жыл. Қытай: Шанхай 1935 жыл. Жапон: Токио 1940 жыл.

Лайеллдің адамзаттың ежелгілігімен салыстыру

Хакслидің еңбегін бағалауда Чарльз Лайелдің "Адамның көнелігі" кітабының мазмұнын ескеру керек. Ол 1863 жылдың ақпан айының басында, Хакслидің жұмысынан бұрын жарық көрді және палеолит (плейстоцен) дәуіріндегі ерте адамның іздеріне жасалған жаңалықтарды қамтыды. Алайда Лайелл адам эволюциясы туралы нақты тұжырым жасаудан қанағаттанбады. Дарвин: "Лайелдің шамадан тыс сақтығы мені қатты көңілді етті" және "Бұл кітап тек "жинамасы" ғана" деп жазды. Басқа жағынан, "Адамның көнелігі" сәтті болды. Ол жақсы сатылып, "адамзатты теологтар мен тарихшылардың ғана қарауы керек деген түсініксіз келісімді бұзды". Бірақ Лайелл адам мен жануар арасындағы зор алшақтықты қалай толтыру керектігі әлі де терең жұмбақ екенін жазғанда, Дарвин кітабының жиегіне "Ой!" деп жазды. Осы себепті, артықшылықтарына қарамастан, Лайеллдің кітабы Хаксли ұсынған маңызды аргументтерді болжамады.

Адамның шығу тегімен салыстыру

Адамның орнын анықтағаннан кейін сегіз жыл өткен соң Дарвиннің «Адамның тегі» еңбегі жарық көрді. Онда Дарвин оқырмандарды адамның эволюциялық шығу тегіне сендіру міндетіне кірісті. Ол 1-тарауда «Адамның төменгі сатыдағы түрден тарағанының дәлелдері» деген тақырыпта, сүтқоректілердің табиғи тарихы бойынша жинаған мол мәліметтерін тиімді пайдаланған тәсілді қолданды. Дарвин былай дейді: «Адамның басқа сүтқоректілер сияқты бірнеше жалпы үлгіде құрылғаны мәлім» (6-бет). Одан әрі ол ұқсас инфекцияларға шалдығуын, маймылдармен салыстырғанда жұқпайтын аурулардың ұқсастығын, маймылдардың шай, кофе және алкогольге құштарлығын талқылайды. Ол ішімдікке тойғаннан кейін бас ауырған бабуиндардың қынжырлы бейнесін керемет суреттейді (7-бет). Ол жақын туысқан жануарлардың әрдайым жақын туысқан паразиттерден зардап шегетінін білген. Ол Хакслидің адамның эмбрионалды дамуы туралы еңбегін жалғастырады, содан кейін ол және Хаксли «рудименттер» деп атаған, қалыптаспаған мүшелердің дәлелдерін қарастырады (11-бет). Адамда сирек кездесетін мұрагерлік ауру, иесіне бас сүйегін қозғауға мүмкіндік береді, көптеген маймылдардың осы қабілетін үнемі пайдалануымен байланыстырылады. Адам ұрығының нәзік ланугосы – түкпен қапталған қабықша, Дарвиннің пікірінше, түкті болып туған сүтқоректілердің алғашқы тұрақты түк қабатының қалдығы болып табылады. Үшінші молярлардың пайда болуы адамдарда жақ сүйегінің қысқаруымен байланысты, және тамақ жүйесіндегі қысқарған тоқ ішек сияқты, адамның толық өсімдікпен қоректенуден (адамдар – барлық жейтіндер) диетасын өзгертуіне бейімделу болып табылады (20–21-беттер). «Бұл үш үлкен фактінің маңызы айқын – егер олардың ортақ атадан тарағанын және кейін әртүрлі жағдайларға бейімделгенін мойындасақ, олар түсінікті болады. Осылайша, біз адам мен барлық басқа омыртқалы жануарлардың бірнеше жалпы үлгіде құрылу себебін, олардың дамудың бірдей бастапқы кезеңдерінен өтуін және олардың ортақ рудименттерді сақтап қалуын түсіне аламыз. Сондықтан біз олардың ортақ тегін ашық мойындауымыз керек» (25-бет). Кейін 6-тарауда Дарвин адамның туған жері мен ежелгі тарихы туралы әйгілі ойын жеткізеді, шимпанзе мен горилланы «осы екі түр қазір адамның ең жақын туыстары болғандықтан, біздің алғашқы ата-бабаларымыз Африка құрлығында, басқа жерде емес, өмір сүргеніне көбірек сенімділікпен қарауға болады» деген дәлел ретінде келтіреді (155-бет).

Eight years after Man's Place, Darwin's Descent of Man was published. In it Darwin faced the same task of persuading the reader of man's evolutionary heritage. He took, in Chapter 1 The evidence of the descent of man from some lower form, an approach which made good use of his vast supply of information on the natural history of mammals. Darwin starts: "It is notorious that man is constructed on the same general type or model as other mammals " (p6) He goes on to discuss infections by similar diseases, the similarity of non contagious diseases compared with monkeys, the liking of monkeys for tea, coffee and alcohol. He draws a wonderful word picture of baboons grumpily holding their aching heads the day after a drinking session (p7). He was aware that closely related animals always seemed to suffer from closely related parasites. He follows Huxley in his account of man's embryonic development, and then considers the evidence of vestigial organs, which he (and Huxley) called rudiments (p11). The discussion of a rare human hereditary condition permitting its possessors to move their scalps is connected to the regular use of this ability in many monkeys. The fine lanugo, a covering of hair on the human foetus, is thought by Darwin to be a vestige of the first permanent coat of hair in those mammals which are born hairy. The existence of non erupting third molars is connected to the shortening of the jaw in humans, and, like the shortened caecum in the alimentary canal, is an adaptation to the human change of diet from full herbivory (humans are omnivores) (p20––21). "The bearing of the three great classes of facts now given is unmistakable [the facts] are intelligible if we admit their descent from a common ancestor, together with their subsequent adaptation to diversified conditions Thus we can understand how it has come to pass that man and all other vertebrate animals have been constructed on the same general model, why they pass through the same early stages of development, and why they retain certain rudiments in common. Consequently we ought frankly to admit their community of descent" (p25). Later, in Chapter 6, Darwin produces his famous passage on the birthplace and antiquity of man, quoting the Chimpanzee and Gorilla as evidence that " as these two species are now man's nearest allies, it is somewhat more probable that our early progenitors lived on the African continent than elsewhere" (p155).