Кіріспе

Эфиопиядағы маңызды өзен – Аваш (кейде Аваш деп жазылады; оромо: Awaash немесе Hawaas, амхар: ዐዋሽ, афар: Hawaash We'ayot, сомали: Webiga Dir) – Эфиопияның маңызды өзені. Оның бағыты толығымен Эфиопия шегінде және Гаргори көлінен басталып, Джибутимен шекарадағы Аббе (немесе Абхе Бад) көлінде аяқталатын, Таджура шығанағының бастауынан шамамен 100 шақырым (60 немесе 70 миль) қашықтықтағы бір-бірімен байланысқан көлдер тізбегіне құяды. Бұл Амхара, Оромия және Сомали облыстарының, сондай-ақ Афар облысының оңтүстік жартысының аумағын қамтитын, ішкі ағынды су алабының негізгі арнасы. Аваш аңғары (әсіресе Орта Аваш) адамзаттың ерте эволюциясы туралы біздің түсінігімізді зор дәрежеде кеңейтетін, гоминидтердің қазба қалдықтарының жоғары концентрациясымен әлемдік деңгейде танымал. "Люси" – ең танымал ерте гоминидтердің бірі Аваш аңғарының төменгі бөлігінде табылды. Франк Ричардсон Кана "Британ энциклопедиясының" 11-шы басылымындағы "Абиссиния" мақаласында оның орталық бөлігін "құрғақ маусымда ені шамамен 61 метр, тереңдігі 1 метр болатын, ал тасқын кезінде су деңгейі көтеріліп, екі жағалаудағы жазықтарды көптеген шақырымға дейін су басады" деп сипаттаған. Аваш өзенінің басқа салалары (ағыс бағыты бойынша): Логия, Милле, Боркана, Атае, Хавади, Кабенна және Дуркам өзендері. Оның бойындағы қалалар мен кенттер: Метехара, Аваш, Геване және Асаита.

Палеонтология

Адамдар Аваш аңғарында адамзат түрінің пайда болғаннан бері өмір сүріп келеді. Орта Авашта көптеген адамға дейінгі гоминидтердің қалдықтары табылды. Аваш аңғарынан табылған қалдықтар неогеннің соңы, плиоцен және плейстоценнің басына (шамамен 5,6-2,5 миллион жыл бұрын) жатады және көптеген австралопитектердің, соның ішінде ең танымал австралопитек – "Люсидің" қаңқа қалдықтарын қамтиды. Аваш аңғары Фатагар, Ифат және Шева аймақтарының құрамына кірген. Хантингфордтың сөзіне сүйенсек, 16 ғасырда Аваш өзені үлкен Дир өзені деп аталған және мұсылмандардың жерінде орналасқан. Аваш өзенінің бағытын Ауса оазисіне дейін бірінші болып 1933/1934 жылдары Вильфред Тезигер іздеп тапқан. Ол Аваш қаласынан бастап, өзеннің ағысын Әбебад көліне дейін жалғастырып, экспедициясын шығысқа қарай Таджураға дейін жеткізген. (Дегенмен, 1928 жылы саяхатшы Л.М. Несбит Аваш өзенінің бір бөлігін бақылағанмен, Асаитада өзеннен бұрылып, Афар ойпаты арқылы Қызыл теңізге қарай солтүстікке бет бұрған.) 1960 жылы Адис-Абебадан шамалы қашықтықта Аваш өзенінің үстінде Кока тоғаны салынды. Іске қосылғаннан кейін ол аймақтағы гидроэлектр қуатының маңызды көзіне айналды. Осының нәтижесінде пайда болған тұщы сулы Гелила көлі (Кока суқоймасы деп те аталады) шамамен 2 км² аумақты құрайды. Аваш Халықаралық банкі Аваш өзенінің құрметіне аталған.

Климат

Аваш өзені алабының климаты негізінен тропикалық конвергенция аймағының (ТТБА) қозғалысына байланысты. Наурыз/сәуір айларында солтүстікке қарай жылжуы және оңтүстікке қарай шегінуі кезінде ТТБА екі жаңбырлы маусымды құрайды: наурыз айындағы қысқа ("Belg") және маусым мен қыркүйек аралығындағы ұзақ ("Kiremt"), олар кейде бірігіп, бір ұзақ жаңбырлы маусымға айналады. Жаңбырлы маусым Эфиопияның шығысында екіұшты, ал батысында дерлік бірұшты болып келеді. Қазан мен наурыз аралығы "Бега" деп аталатын құрғақшылық мезгілі. Рифт аңғарында жартылай шөлейтті және шөлді жағдайлар басым. Ал, биік таулы аймақтарда жылына шамамен алты ай бойы мол жауын-шашын жауады.

Гидрология

Жер асты суларының толығуы жоғарғы таулы аймақтарда жылына белгілі бір көрсеткіштен асып, рифті аңғардың түбінде толыққандай болмайды. Жер асты сулары негізінен 1900 метрден жоғары биіктіктегі беткейлерде және таулы жерлерде толығады. Рифті аңғардағы суармалы егістіктерде жасанды түрде жер асты сулары толықтырылады. Аймақтың өсімдік жамылғысына адамның ықпалы зор. Осының салдарынан, сиреген ағаш жамылғысы саваннаның бастапқы жағдайына ұқсас сақталған, ал шөп қабаты егістік дақылдарымен алмастырылған. Тек ең биік жерлерде ғана байланысты орманды алқаптар кездеседі. Егіншілікке жарамсыз биіктіктерде екіншілік шыршалы ормандар отырғызылды. Егілетін дақылдарға (жергілікті) теф, жүгері, сорго, бұршақ және көкөністер жатады.

Фауна

Ауаш аңғарының төменгі бөлігі – Африка жабайы есегінің қорғалатын соңғы аймақтарының бірі. Сүтқоректі Янгюди-Расса ұлттық паркінде қазір жойылды, бірақ оған іргелес Милле-Сердо жануарлар қорығында әлі де кездеседі. Бұл аймақтың табиғи ортасында Бейса ориксі, Соммеринг газелі, Доркас газелі, геренюк және Греви зебрасы сияқты ірі жануарлар да бар. Өзенде крокодилдер де жақсы көбейеді.