Warsaw Ghetto Uprising
Warsaw Uprising
| awards = French Legion of Honor
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол Жалпы еврей еңбек одағының (Bund) белсендісі болған. Соғыс кезінде ол еврей жауынгерлік ұйымының (ŻOB) құрылуына бірлесіп атсалысты. 1943 жылғы Варшава геттосы көтерілісіне қатысып, Мордехай Аниелевич қаза болғаннан кейін оның жетекшісі болды. Сондай-ақ ол 1944 жылғы қалалық Варшава көтерілісіне қатысты. Соғыстан кейін Эдельман Польшада қалды және танымал кардиолог атанды. 1970 жылдардан бастап ол Польшаның коммунистік режиміне қарсы жұмысшыларды қорғау комитетімен және басқа да саяси топтармен ынтымақтасты. "Солидарность" мүшесі ретінде 1989 жылғы Польшадағы кеңес отырыстарына қатысты. 1989 жылғы бейбіт трансформациялардан кейін ол түрлі орталық және либералдық партиялардың мүшесі болды. Ол сонымен қатар Польшаның нацистік Германияның басқыншылығына қарсы соғыс кезіндегі қарсылық тарихын баяндайтын кітаптар жазды.
Before World War II, he was a General Jewish Labour Bund activist. During the war he co founded the Jewish Combat Organization (ŻOB). He took part in the 1943 Warsaw Ghetto Uprising, becoming its leader after the death of Mordechaj Anielewicz. He also took part in the citywide 1944 Warsaw Uprising. After the war, Edelman remained in Poland and became a noted cardiologist. From the 1970s, he collaborated with the Workers' Defence Committee and other political groups opposing Poland's Communist regime. As a member of Solidarity, he took part in the Polish Round Table Talks of 1989. Following the peaceful transformations of 1989, he was a member of various centrist and liberal parties. He also wrote books documenting the history of wartime resistance against the Nazi German occupation of Poland.
Ерте өмір
Марек Эдельманның туған күні туралы нақты мәліметтер жоқ; дереккөздер екі мүмкін туылған жылы көрсетеді, 1919 жылы Гомельде (қазіргі Беларусь) немесе 1922 жылы Варшавада. Оның әкесі, Натан Феликс Эдельман (1924 жылы қайтыс болды), Социалистік-революциялық партияның мүшесі болған (әкесінің бауырлары, сондай-ақ Социалистік-революционерлер, большевиктер тарапынан жазаланды). Эдельманның анасы, Чецилия қайтыс болғанда ол 14 жаста болды, және Варшавадағы аурухананың басқа қызметкерлері оны күтіп бақты, ол әрқашан үйім деп атаған қала. Ол 2001 жылы былай деді: «Варшава – менің қалам. Мен осы жерде поляк, идиш және неміс тілдерін үйрендім. Осы жерде мектепте, басқаларға қамқорлық жасау керектігін білдім. Сондай-ақ осы жерде мен тек яһуди болғаным үшін бетімнен ұрылдым». 1939 жылы ол «Цукикунт» (Болашақ) – Бундтың үлкен балаларға арналған жастар ұйымына қосылып, оның жетекшісі болды. Соғыс кезінде ол Варшава геттосының ішінде осы ұйымдарды қайта құрды. Бундтың қарсылығы мен ұйымдастыруы Эдельманға үлкен әсер етті. 1930 жылдары еврейлердің жағдайы нашарлаған сайын, Бунд мүшелері қашудың орнына антисемитизмге қарсы күресуді жөн көрді. Эдельман кейінірек былай деді: «Бундистер Мәсіхті күтпеді, сондай-ақ Палестинаға кетуді де жоспарламады. Олар Польша өз елдері деп сенді және әр ұлттың өз мәдени автономиясы бар, азшылықтардың құқықтары кепілденген әділ, социалистік Польша үшін күресті». Келесі үш апта бойы шайқас қызыл қанға боялды. Еврей жауынгерлері көптеген нацистерді өлтіріп, жарақаттады, бірақ олар одан да көп шығынға ұшырады. 8 мамырда ŻOB командирі Мордехай Аниелевич неміс әскерлерімен қоршалып алынды. Аниелевич 8 мамыр 1943 жылы ŻOB бункеріне жасалған соңғы шабуыл кезінде қаза тапты, соның салдарынан Эдельман басқаруды өз қолына алды. «Үш аптадан кейін, біздің көпшілігіміз қаза тапты», - деп есіне алды ол. 10 мамыр күні таңертең Эдельман және оның қалған бірнеше серіктері канализация арқылы Варшаваның гетто емес бөлігіне қашып, поляк отандастарының арасында қауіпсіздік іздеді. Осы кезде көтеріліс аяқталды және қалған жауынгерлердің тағдыры белгісіз болды. Капитуляциядан кейін Эдельман басқа ŻOB жауынгерлерімен бірге Варшаваның қираған жерлерінде жасырынды, Варшаваның Робинзон Крузолары сияқты, содан кейін оларды құтқарып, орталық бағытталған Армия Крайова (Үй армиясы) көмегімен эвакуациялады.
Details of Marek Edelman's birth are not known for certain; sources give two possible years of birth, either 1919 in Homel (present day Belarus), or in 1922 in Warsaw. His father, Natan Feliks Edelman (died 1924), was a member of the Socialist Revolutionary Party (his father's brothers, also Socialist Revolutionaries, were executed by the Bolsheviks). When Edelman's mother Cecylia died, he was 14 years old, and was looked after by other staff members at the hospital where she had worked in Warsaw, the city he always called home. He said in 2001: "Warsaw is my city. It is here that I learned Polish, Yiddish and German. It is here that at school, I learned one must always take care of others. It is also here that I was slapped in the face just because I was a Jew." In 1939 he joined and became a leader in Tsukunft (Future), the Bund's youth organization for older children. During the war, he restarted these organizations inside the Warsaw Ghetto. The defiance and organization of the Bund made their mark on Edelman. As conditions for Jews worsened in the 1930s, Bund members preferred to challenge the mounting antisemitism rather than flee. Edelman later said: "The Bundists did not wait for the Messiah, nor did they plan to leave for Palestine. They believed that Poland was their country, and they fought for a just, socialist Poland in which each nationality would have its own cultural autonomy, and in which minorities' rights would be guaranteed." Over the next three weeks, the fighting was intense. The Jewish fighters killed and wounded scores of Nazis but inevitably sustained far greater losses. On May 8, ŻOB's commander, Mordechaj Anielewicz, was surrounded by German forces. Anielewicz died during the final assault on the ŻOB's bunker on 8 May 1943, which meant that now Edelman was in charge. "After three weeks," he recalled, "most of us were dead." On the morning of May 10, Edelman and his few remaining comrades escaped through the sewers and made their way to the non Ghetto part of Warsaw to find safety among their Polish compatriots. At this point the Uprising was over and the fate of those fighters who had remained behind is unknown. After the capitulation, Edelman together with a group of other ŻOB fighters, hid out in the ruins of the city as one of the Robinson Crusoes of Warsaw before being rescued and evacuated with the help from the centrist Armia Krajowa (Home Army).
Отбасылық өмір
Марек Эдельман Алина Марголис Эдельманға үйленген (1922–2008). Олардың екі баласы болды – Александр мен Анна. Әр сәуір айында ол Варшавада Варшава геттосы көтерілісінде бірге болған әріптестерінің есін арнап гүлдер қойды. Қоштасу рәсіміне Польша президенті Лех Качинский және бұрынғы президент Лех Валенса қатысты, оған шамамен 2000 адам жиналды. Польшаның бұрынғы сыртқы істер министрі, Освенцимнен аман қалған Владysław Бартошевский Эдельманға құрмет көрсетіп, былай деді: "Ол ұзақ өмір сүрді. Ол өзі басынан өткен трагедияны есінде сақтап, қанағатпен өмірден озды". Бұрынғы Польша премьер-министрі Тадеуш Мазовецки де қатысып, Эдельман өзіне үлгі болғанын айтты. АҚШ-тың ресми өкілі Ян Келли көңіл айтып, "Америка Құрама Штаттары Польшамен бірге ұлы адамның қазасына қайғырып отыр" деді.
Marek Edelman was married to Alina Margolis Edelman (1922–2008). They had two children, Aleksander and Anna. Each April he laid flowers in Warsaw for those he had served with in the Warsaw Ghetto Uprising. The Polish President Lech Kaczyński and the former President Lech Wałęsa were present at the funeral, attended by about 2,000 persons. Władysław Bartoszewski, former Polish Minister of Foreign Affairs and an Auschwitz survivor, led the tributes to Edelman, saying: "He reached a good age. He left as a contented man, even if he was always aware of the tragedy he went through." The former Polish Prime Minister, Tadeusz Mazowiecki, was also present and said Edelman had been a role model for him. Ian Kelly, official spokesperson for the United States, expressed sympathies and affirmed that the United States "stands with Poland as it mourns the loss of a great man."
Танымал мәдениетте
2001 жылғы "Қозғалыс" телефильмінде ол американдық актер Джон Алес бейнелеген. 2019 жылы Анджей Вайда мен Жоланта Дюлевская режиссерлік еткен "Марек Эдельман және геттодағы махаббат" деректі фильмі жарық көрді.
In the 2001 television film Uprising, he was portrayed by American actor John Ales. The documentary Marek Edelman And There Was Love in the Ghetto, directed by Andrzej Wajda and Jolanta Dylewska, was released in 2019.