Кіріспе

1933 жылы жазылған аллегориялық көркем әдебиет кітабы – К. С. Льюистің "Саяхатшының кері оралуы". Бұл 1933 жылғы роман Льюистің прозалық көркем шығармасының тұңғыш жарияланымы және христиан дініне өткеннен кейін жарық көрген үшінші туындысы болды. Кітапта Джон есімді ойдан туған кейіпкердің философиялық кеңістікте өзінің арман аралдарын іздеу жолындағы қадамдары баяндалады. Льюис бұл романды баспасына "заманауи Буньян" деп сипаттаған, бұл 1678 жылғы Джон Буньянның "Саяхатшының жолы" романына сілтеме жасап, 20 ғасырдың басындағы саясат, идеология, философия және эстетикалық принциптермен жаңаша бейнеленгендігін көрсетеді. Осы себепті, кейіпкер христиандық шіркеудің, коммунизмнің, фашизмнің, сондай-ақ түрлі философиялық және өнер қозғалыстарының қазіргі заманғы жалғандығымен, екіжүзділігімен және ой-қиялының кемелсіздігімен күреседі.

Негізгі мәліметтер

1931 жылдың қыркүйегінде Льюис, Толкин және Дайсон "Адисонның түнгі серуені" деп танылған оқиғаны бастан өткерді, онда олар Магдален колледжі төңірегін аралап мифтер мен христиандықтың нағыз миф екені туралы әңгімелесті. Бұл түн Льюис үшін шешуші сәт болды және оның теизмнен христиандыққа көшкеніне себепкер болды. Бір жыл өткен соң, 1932 жылдың тамызында Льюис ұзақ жылдардан бері досы Артур Гривстің Солтүстік Ирландиядағы үйіне сапар барысымен "The Pilgrim's Regress" атты туындысын жазды. Осы кезеңде ол "Сүйіспеншілік аллегориясы" атты еңбегін де жазды, бірақ ол бірнеше жыл бойы жарияланбады. Льюис өте жылдам жазатын қабілетке ие болды және көбінесе екінші нұсқа жазбады; "The Pilgrim's Regress" 1933 жылдың мамырында жарық көрді.

Мәтіннің жалпы көрінісі

Бұл оқиғаның басты кейіпкері Джон, ол Пуританияда өскенде қатал, ишаратты және тирандық көрінетін жер иесінің баптауында болады. Ол сөзбен жеткізбейтін құштарлықты тудыратын аралдарды ашып, көріп тұрады. Алғашында ол бұл құштарлықты қоңыр қыздар бейнесіндегі құмарлық деп ойлайды, бірақ қатесін түсінген соң, алыс аралды іздеу үшін туған жерінен және қанаушы деп санайтын жер иесінен қашуға шешім қабылдайды. Жол бойында ол 19 ғасырдағы рационализмнің тұлғасы – Ағартушы мырзамен кездеседі. Ол Джонды Клэптрапқа саяхаттауға шақырады, бірақ Джон аралды іздеуді жалғастыруға шешім қабылдайды. Thrill және Eschropolis қалаларында (грек тілінде «қорқынышты қала» деген мағынаны білдіреді) ол романтикалық махаббаттың, қазіргі әдеби қозғалыстың және Фрейдизмнің тұлғаларымен танысады. Ол аралды эстетикалық тәжірибе арқылы тапқандай болады, бірақ осы кейіпкерлердің әсерінен зардап шегіп, қатесін түсініп, қалаларды тастап кетеді. Соңында, Заман рухы Джонды тұтқынға алады. Бұл рух – көзқарасымен барлық нәрсені ашық көретін алып сияқты бейнеленеді. Ол Джонға қарағанда, оның ішкі мүшелерін – ішек, асқазан, өкпе және т.б. көреді. Алып оны тек осының ғана бар екеніне көндіруге тырысады, бірақ Ақыл – ержүрек әйел салт аттысы түрінде бейнеленген – Заман рухын өлтіру үшін көмекке келеді. Содан кейін ол оны Ұлы Каньонға дейін жетелейді. Ол оны қалай кесіп өтуге болатынын ойлап тапқанда, Кирк ана ретінде бейнеленген шіркеу келіп, каньонның себебін (Адамның күнәсі) және оны одан өткізе алатынын түсіндіреді. Джон рахмет айтады, бірақ ұзақ жолмен айналып өтуді жөн көреді. Солтүстікке қарай жол жүргенде ол үш ақшыл адамды кездестіреді: Мистер Ақылды, Мистер Жаңа Бұрышты және Мистер Гуманист, оларға Друдж есімді жаратылыс қызмет етеді. Олардың көріп-көре алмаған нәрселерді көру туралы әңгімелері Джонға еш пайда бермейді. Ол одан әрі солтүстікке қарай үңгірлерге толы, тролльдер мекендейтін және Савидж есімді жақын алып билік ететін аңғарды табады. Олар Марксизм мен Фашизмнің үлгісі болып табылады, ал Джон Савидждің үш ақшыл адамды жоятыны туралы ескертумен кетеді. Друдж, ақшыл адамдарды тастап Джонмен бірге саяхаттағаннан кейін, Савиджбен қалады. Артқа қайтып, оңтүстікке қарай жол жүргенде ол Мистер Кеңпейілмен кездеседі, ол «әлеммен дос және қажылыққа бармайтын жаңарып келе жатқан дінді» көрсетеді. Соңында Джон 20 ғасырдың көрнекті философияларынан – Льюис үшін Идеалистік философия, Материализм және Гегельяндықтан – не жетіспейтінін үйрететін Даналық үйіне жетеді. Каньон бойында жүргенде ол Адаммен кездеседі, ол одан Ырысқа ие болуын немесе өлуге дайын болуын талап етеді. Ол философиямен немесе пантеизммен өмір сүре ала ма деп ойлады, бірақ Ырысқа ие болғаннан кейін ол жер иесінің бар екенін мойындауға міндетті екенін сезінеді. Ол мұны істегісі келмейді, өйткені ол жанын өзіне тиесілі деп санайды, бірақ егер ол жер иесін мойындаса, онда оның жеке өміріне немесе ешкімге басымдық таныту мүмкіндігі болмайды. Адамнан кеткеннен кейін ол Тарих есімді адамды табады. Тарих Джонға барлық адамдардың аралдарды осылай айқын көре бермейтінін, бірақ оларға оларға ұқсас суреттер келетінін айтады. Кейбіреулері Кирк ананың көмегіне ие бола алмайды, бірақ жер иесі оларды сол жерге жетелеу үшін суреттер мен тәтті тілектерді оятады. Джон кеткісі келеді, бірақ Ақыл оны тоқтатады және Кирк анаға жетелейді. Кирк ана оған суға секіруді бұйырады. Джон қалай секіру керектігін білмейтінін айтады, бірақ содан кейін секіру – ешбір әрекет жасауды тоқтату өнері екенін біледі. Суға секіргеннен кейін ол аралды табады және оның Пуританияда өмір бойы білген таулардың екінші жағы екенін аңғарды. Тақырыптың «Регресс» бөлігі енді ойнай бастайды, Джон үйге қайтып келеді және бәрін жаңаша көреді, ал оның таңдаған жолының Аспан мен Тозақ арасындағы пышақ қыртысы екенін түсінеді.

Қабылдау және сын

Кітап жарық көргеннен кейінгі жылдары, оған әртүрлі пікірлер айтылды. Джордж Сейер Льюістің заманауи діни ілімдердің кемшіліктерін қаншалықты дәл анықтап, түсіндіре білгеніне таң қалды. Дегенмен, басқалары қиындықтарға тап болды, сондықтан Льюис үшінші басылымға кіріспе жазып, өзінің ойын толық түсіндіруге тырысты. Ол өзін "қажетсіз түсініксіздік пен кешірімсіздік" үшін сынға алды. Сонымен қатар, ол романтизм туралы әлемнің қалған бөлігінен мүлдем өзгеше идеяға ие екенін мойындады. Ол өзінің басты кейіпкері Джонды баршаға жақын, қарапайым адам деп қате түсінді. Ол көптеген адамдардың Мәсіхке оның тәріздеп келетіні туралы ойының дұрыс еместігін айтты. Филипп пен Кэрол Залески Льюісті кітабындағы беймәлім образдарды көп пайдаланғаны үшін сынады. Олардың пікірінше, оның кейіпкерлері жеке тұлға емес, жеке басының наразылығын білдіретін ғана бейнелер. Бұл Льюістің ең кешірімсіз тұсы болды және ол өзінің дінге келуіне тым күшті дәлел келтірді. Олар бұл тәжірибе Льюісті аллегорияны аздап жеңілдетуге үйреткенін айтады.