Кіріспе
Отбасы құқығының ұғымы
Кәмелетке толмағандарды эмансипациялау – бұл кәмелетке толмаған баланың кәмелетке толғанға дейін ата-анасы немесе қамқоршыларының бақылауынан босатылуы, сондай-ақ ата-анасының немесе қамқоршыларының балаға қатысты жауапкершіліктен босатылуы. Кәмелетке толмағандар, әдетте, өздігінен келісімшарт жасауға және өз істерін жүргізуге құқықтық жағынан қабілетсіз деп есептеледі. Эмансипациялау осы презумпцияны жоққа шығарып, эмансипацияланған балаларға өздерінің істері бойынша белгілі бір шешімдерді дербес қабылдауға мүмкіндік береді. Әртүрлі құқықтық жүйелерде бала эмансипациялауға балалар некесі, экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу, білім беру дәрежесін немесе дипломын алу, немесе әскери қызмет арқылы ие болуы мүмкін. АҚШ-та барлық штаттарда кәмелетке толмағандарды эмансипациялаудың әлдебір түрі бар. Сотқа жүгінбестен, кейбір құқықтық жүйелерде баланың ата-анасы немесе қамқоршысы болмаған жағдайда, шешім қабылдау мақсатында оны эмансипацияланған деп табады. Мысалы, көптеген құқықтық жүйелерде бала өзінің қарапайым қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін міндетті келісімшартқа түсе алады. Дегенмен, егер баланың қажеттіліктерін ата-анасы қамтамасыз етпесе, онда бала мемлекеттің қамқорлығына беріліп, сот тағайындаған қамқоршы тағайындалады.
Тарих
Рим заңдарында отбасы әкесі (pater familias) патриотиялық билік арқылы, оның ішінде әйелі, балалары және құлдары арқылы билік жүргізді. Мұндай құқықтар феодалдық және ағылшын жалпы заңы арқылы сақталды, көпшілікке жеке меншік (мүліктік) мәртебесін берді. Жалпы құқық бойынша, эмансипация – біреуді осы бақылаудан босату. Ол эмансипацияланғандарға азаматтық іс жүргізуде заңды түрде қатысуға мүмкіндік береді және бұрынғы иесін жауапкершіліктен босатады. Жалпы құқық юрисдикцияларында 19 ғасырда құлдық жойылып, 19 және 20 ғасырлардың басында үйленген әйелдерге тәуелсіз құқықтар берілді. Кейін, 20 ғасыр ішінде, жалпы құқық юрисдикциялары балалардың және жастардың құқықтары бойынша екіге бөлінді; кейбіреулерінде, мысалы, АҚШ-та, дәстүрлі әке бақылауы ата-ананың ортақ бақылауына айналды, ал эмансипация ересек кәмелетке толмағандар үшін қолданылатын шара болып қалды, бірақ басқаларында, мысалы, Англияда, кәмелетке толмағандарға толық бақылау жасау идеясы жоққа шығарылды; ата-ананың жауапкершілігіне баса назар аударылды және балалардың құқықтары қолдауға алынды. Бұл юрисдикцияларда кәмелетке толмағандардың өз атынан әрекет ету құқығы, егер олар оларды басқаруға қабілетті екенін және жетілгенін көрсетсе, жеке-жеке қарастырылады, ал кәмелетке толмағандарды бақылаудан босату қажет деп есептелмейді. Эмансипацияланған кәмелетке толмаған бала ересек адамның барлық құқықтарын бірден иелене алмайды, сонымен қатар, бала эмансипацияланбағандықтан осы құқықтардан айырылмайды. Мысалы, АҚШ-та кәмелетке толмағандардың жетілген кәмелетке толмағандар доктринасы бойынша, ата-анасының келісімінсіз немесе эмансипациясыз медициналық процедураларға келісуге құқығы бар. Англияда кәмелетке толмаған бала әлі де жерді иелене алмайды және басқара алмайды. Сондай-ақ, кез келген юрисдикциядағы заң бойынша, алкоголь сатып алу немесе қоғамдық жолда жүргізу құқығы сияқты жасқа байланысты іс-әрекеттерге шектеу қойылуы мүмкін, бұл қабілетке қарамастан жасалады.
Эмансипацияның жаһандық түсінігі
Басқару және бостандық идеясын сақтап қалған жалпы құқық елдеріне Канада, Оңтүстік Африка және АҚШ кіреді. Жасөспірімдерге азаматтық құқықтарды кезең-кезеңімен беру жолын ұстанған елдерге Англия мен Уэльс, Ирландия, Австралия және Жаңа Зеландия кіреді. Бұл елдерде эмансипация мүмкін емес.
Басқа елдерде эмансипацияның кейбір түрлері қолданылады. Ересектер сияқты азаматтық амалдар жасау құқығы некеге тұрғаннан кейін беріледі, сондай-ақ ата-ананың жауапкершілігінен босатылу да осыған жатады. Аргентинада некеге тұруға ең төменгі жас шектеуі жоқ, сондықтан балалардың некесі кейде эмансипация механизмі ретінде пайдаланылады. Мұндай жағдайларда берілетін құқықтар, жалпы құқық бойынша эмансипациямен салыстырғанда, толыққанды болмауы мүмкін.
Еріктілікке апаратын жолдар
Express: Ата-анасы немесе заңды қорғаншысы кәмелетке толмаған баламен үйден кетуге, өзін-өзі қамтамасыз етуге және өз жалақысы мен мүлкін басқаруға келіскен жағдайда. Соттар бұл мәселені қарауға құқылы. Мысалы, мәжбүрлеу элементтері эмансипацияны жойып жіберуі мүмкін, сондықтан егер баланың өмірі шыдай алмайтын жағдайға жеткізілгендіктен үйден кетуге келісім берсе, сот ата-анаға қолдау көрсету міндетін сақтауға бұйрық беруі мүмкін. Implied: Нақты келісім болмаса да, жағдайлар баланың эмансипацияланғанын көрсетеді. Көбінесе неке, әскери қызмет немесе заңмен немесе сот шешімдерімен белгіленген басқа да себептер осыған себеп болуы мүмкін. Court order: Сот тиісті істі қарағанда немесе эмансипация туралы өтініш бойынша кәмелетке толмағанды эмансипацияланған деп жариялай алады. Эмансипацияны қолдайтын барлық юрисдикцияларда сотқа тікелей өтініш беруге рұқсат берілмейді; мысалы, Канадада тек Квебек қана мұндай мүмкіндік береді. Мұндай юрисдикцияларда да сот кәмелетке толмаған балаға өз атынан өтініш беруге (өйткені ол әлі эмансипацияланбаған) немесе адвокатты тікелей өкілдік етуге тағайындауға рұқсат бермеуі мүмкін. Оның орнына, олар ересек өкіл арқылы өтініш беруі керек. Соттар кәмелетке толмаған баланың ең жақсы мүддесін ескере отырып шешім қабылдайды: ата-ана бақылауы, балаларға қамқорлық көрсету (асырап алу немесе күтуге алуды қоса алғанда) және эмансипация арасында. Partial: Кәмелетке толмаған бала кейбір жағдайларда эмансипацияланған деп есептелуі мүмкін, ал басқаларында есептелмейді. Мысалы, баспанасыз жастарға мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларына келісім беру үшін жарым-жартылай эмансипация беруге болады. Неке, түрмеге қамау, бөлек тұру, жүктілік және бала туу денсаулық сақтауға келісім беру және жеке өмірге құқық сияқты эмансипацияның кейбір құқықтарын автоматты түрде береді. Ортақ құқықта рұқсат етілгенімен, бұл әдістердің кейбіреулерін нақты юрисдикцияда қолдану қиынға түсуі мүмкін, әсіресе егер тиісті заң немесе сот шешімі болмаса.
Америка Құрама Штаттары
Жалпы, кәмелетке толмағандар ата-аналарының немесе заңды қорғаншыларының бақылауында болады, кәмелетке толғанға дейін немесе заң бойынша босатылғанға дейін, сонда олар заңды түрде ересек болады. Көптеген штаттарда кәмелетке толу жасы 18-ге толғанда келеді. Алабама және Небраска штаттарында бұл жас 19-ға, ал Миссисипи және Пуэрто-Рикода 21-ге дейін соғылады. Штат заңдарына сәйкес, кәмелетке толмағандар ата-анасының келісімінсіз медициналық көмек алуға, некеге тұруға немесе басқа да құқықтарды (мысалы, көлік жүргізу, дауыс беру сияқты) пайдалануға құқылы болуы мүмкін. Ерекше жағдайларда, кәмелетке толмағандар кәмелетке толу жасына жетпес бұрын қамқоршыларының бақылауынан босатылуы мүмкін (яғни, эмансипациялануы мүмкін). Кейбір штаттарда некеге тұру кәмелетке толмағанды автоматты түрде босатады, бірақ Массачусетс штатында бұл жағдай осылай емес. Калифорния және Вермонт сияқты кейбір штаттарда қарулы күштерге қатысу кәмелетке толмағанды автоматты түрде босатуы мүмкін. Көптеген штаттарда эмансипацияның басқа түрлеріне сот шешімі қажет, ал кейбір штаттар эмансипация беруге болатын ең төменгі жас шегін белгілейді. Жалпы, эмансипацияланған кәмелетке толмаған балаға келісімшарт жасасуға, некеге тұруға, әскери қызметке түсуге, медициналық көмек алуға, паспорт алуға немесе қаржыландыру алуға ата-анасының келісімі қажет емес.
Ата-аналық міндеттер
Ата-ананың биологиялық немесе асырап алынған баласын тәрбиелеу кезінде бірқатар заңдық міндеттері болады (мысалы, баланың мүддесін ең жоғары деңгейде қорғау міндеті). Осы талаптарды орындамау жағдайында мемлекет баланың ата-анасына қарсы азаматтық және/немесе қылмыстық шаралар қолдануы мүмкін. Егер "ата-ана" баланың биологиялық немесе асырап алушы ата-анасы болмаса, мысалы, өгей бала немесе ресми емес асырап алу (сот шешімімен бекітілмеген) жағдайында мәселе күрделірек болады. Әртүрлі құқықтық принциптер, сондай-ақ көптеген штаттардың заңдары өгей ата-аналарға түрлі деңгейде материалдық жауапкершілік жүктеуі мүмкін. Баланың еректілікке (эмансипацияға) қол жеткізуі осы ата-аналық міндеттерді және материалдық қолдау міндетін тоқтатады. Ата-аналар балаларынан белгілі бір мінез-құлықты немесе үлесті күтуі мүмкін, бірақ негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз етуді баланың іс-әрекеттеріне немесе үлесіне байланыстыра алмайды. Дегенмен, олар басқа да жеңілдіктерді баланың мінез-құлқына немесе белгілі бір іс-әрекеттеріне байланыстыра алады. Егер бала өзінің және айналасындағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ережелерді бұзса, ата-ана сотқа өтінішпен жүгіне алады және баланы "қамқорлыққа мұқтаж адам" деп жариялауды сұрауға құқылы. Бұл, әдетте, қамқорлықты мемлекетке жүктеуді білдіреді, ол баланы топтық үйге немесе соттың өкілі бақылайтын асырап алу отбасына орналастырады. Бұл ата-ананы қаржылық қолдау міндетінен толығымен босатпайды. Көп жасқа толмаған балалар, әдетте, өз мүлкін басқара алмайды, келісімшарттар жасаса алмайды (оның ішінде университеттерге түсу келісімшарттары), некеге тұру немесе қарулы күштерге қосылу сияқты өмірін өзгертетін шешімдер қабылдаса алмайды. Мұндай шешімдер кейбір жағдайларда ата-ананың келісімімен қабылдануы мүмкін (мысалы, 16 жастан асқан баланың некеге тұруы), ал басқа жағдайларда тыйым салынуы немесе соттың келісімі қажет болуы мүмкін (мысалы, 13 жасқа толмаған баланың некеге тұруы). Заңды қорғаншы (оның ішінде ата-ана) баланың мүлкін (оның ішінде банк шоттарын) баланың мүддесі үшін, әдетте негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін басқара алады. Баланың тапқан ақысы баланың мүлкі деп есептелуі мүмкін немесе тиісті юрисдикцияның заңдарына сәйкес, ата-аналық міндеттерді орындаумен байланысты шығындарды өтеу үшін ата-аналарға берілуі мүмкін. Бала еректілікке жеткен соң, оған ата-анасының/қорғаншысының жалақысынан үлес талап ету құқығы жойылды және ол өз мүлкі мен банк шоттарына толық құқық иесі болады. Ол сондай-ақ заңды күші бар келісімшарттар жасауға, некеге тұруға немесе қарулы күштерге қосылуға құқылы болады.
Еріктілік заңдары
Еріктілік туралы заңдар мен процестер штаттан штатқа өзгеше. Көптеген штаттарда эмансипация іздейтін кәмелетке толмағандар тиісті юрисдикциядағы отбасылық сотқа өтініш беруі керек, эмансипацияны ресми түрде сұрап, эмансипацияның олардың ең жақсы мүддесіне сай екенін және қаржылық тұрғыдан тәуелсіз екенін дәлелдеуі тиіс. Кейбір штаттарда балалар құқығы орталықтары арқылы эмансипация іздейтін кәмелетке толмағандарға тегін заңдық көмек көрсетіледі. Бұл, эмансипация туралы өтінішті дайындауда кәмелетке толмағандар үшін құнды ресурс болуы мүмкін. Студенттер қажет болған жағдайда қамқоршымен бірге тұруы мүмкін. Кейбір штаттарда, мысалы Алабама штатында, эмансипация туралы өтінішті ата-ана да бере алады. Эмансипация "ең жақсы мүдде" талабының субъективтілігі мен шектеулілігіне байланысты оңай берілмейді. Кейбір кәмелетке толмағандар зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Көп жағдайда балаларға қатысты қызметтер департаментіне зорлық-зомбылық туралы хабар беріледі және бала осыған байланысты осымен байланысты оларды тәрбиелеуге беруге болады. Басқа кәмелетке толмағандар эмансипацияны ата-аналарының немесе қамқоршыларының ережелеріне наразы болғандықтан іздеуі мүмкін. Калифорнияда кәмелетке толмаған бала ата-анасының ақылға қонымды және дұрыс бұйрықтарын немесе нұсқауларын орындамауды сылтау ретінде келтіре алмайды, мұндай жағдайда ол эмансипацияның орнына соттың қамқорлығына берілуі мүмкін. Егер заңдық шара қолдану мерзімі адам кәмелетке толмаған кезде тоқтатылса, эмансипация әдетте осы мерзімді тоқтатуға себеп болады. Федералды және штаттық заңдарға сәйкес, психикалық мүмкіндігі соншалықты нашарлаған, өздеріне өздігінен қамқорлық ете алмайтын адамдар, тіпті көп жасқа жеткеніне қарамастан, эмансипацияланған деп есептелмейді немесе заңды түрде танылмайды. Бұл оларға және олардың қамқоршыларына сақтандыру төлемдері, SSI, SSDI, өсиеттер, салық міндеттемелері, медициналық шешімдер, діни таңдау, тұрғын үй және басқа да жағдайлар сияқты мәселелерге қатысты заңдық мәселелерге әсер етуі немесе етпеуі мүмкін, олардың эмансипацияланбаған статусымен байланысты.