Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Доркас газелі (Gazella dorcas), сондай-ақ ариел газелі деп те аталады, кішкентай және көп тараған газель. Доркас газелінің иығынан биіктігі шамамен , ал басы мен денесінің ұзындығы және салмағы болып келеді. Көптеген түршелері Африка мен Арабияның шөптесін, далаларын, вадилерін, тау шөлдерін және жартылай шөлді климаттарындағы өсімдіктермен қоректенеді. Табиғатта шамамен 35 000–40 000 дарақа бар.

Таксономия және эволюция

Доркас-газелінің ғылыми атауы – Gazella dorcas. Ол Gazella туысына және Bovidae тұқымдасына жатады. Бұл түрді алғаш рет 1758 жылы швед зоологы Карл Линней «Systema Naturae» журналының 10-шы басылымында сипаттаған. Зоолог Теодор Халтенорт G. d. pelzelnii-ді жеке түр деп есептегенімен, келесі алты түршесі анықталды:

G. d. subsp. beccarii De Beaux, 1931 – Эритреялық доркас-газелі
G. d. subsp. dorcas (Linnaeus, 1758) – Мысырлық доркас-газелі
G. d. subsp. isabella Gray, 1846 – Изабель доркас-газелі
G. d. subsp. massaesyla Cabrera, 1928 – Марокколық доркас-газелі
G. d. subsp. osiris Blaine, 1913 – Сахаралық (немесе Сахаруи) доркас-газелі (G. d. subsp. neglecta-ның синонимі)
G. d. subsp. pelzelnii Kohl, 1886 – Пельцельн газеті
G. d. subsp. saudiya Carruthers & Schwarz, 1935 – Сауд газеті.

Сипаттама

Доркас-газелі (Gazella gazella) сыртқы түрі жағынан тау газеліне ұқсас, бірақ одан кіші. Доркас-газелінің құлақтары ұзын, ал мүйіздері күшті иілген, сыртқа қарай иіліп, содан кейін ұштарында ішке және алға қарай бұрылады. Сахаралық түріне (G. d. osiris) жататын даралар өте ақшыл, күміс сұрғылт түсті теріге ие. Қарны ақ түсті, оның үстінде қоңыр жолақ, одан жоғары құмды жолақ орналасқан. Маңдай және беті денесінен қараңғырақ. Сахараның солтүстігіндегі түрлері көбінесе ақырғы сары түсті болады, ал қабырғалары мен бет жолақтары қараңғырақ. Израильде және Қызыл теңіз маңындағы топтары қараңғырақ және қызыл түсті болып келеді. Соңғы ғасырда ол таралған барлық елдерде доркас-газелінің саны қысқарды. Қазіргі уақытта доркас-газелінің ірі топтары Негев және Аравада, сондай-ақ Судан мен Египеттің шығыс шөлінің оңтүстік бөлігінде кездеседі. Израильде бар болғаны 1000–1500 газель қалды.

Мінез-құлық

Доркас-қазылдары шөлде тіршілік етуге толыққанды бейімделген, олар судың көп бөлігін өсімдіктерден алады, бірақ тамақтануларындағы сулы өсімдіктердің арқасында қажеттіліктерінің басым бөлігін қамтиғанмен, сусыз өмір сүре алмайды. Газельдер су іздеп, мүмкіндігі болғанда қуана ішеді. Олар жоғары температура мен күшті күн сәулесіне табиғи түрде төтеп бере алады. Көбінесе, қатты ыстық түндерден басқа, олар көбінесе қараңғыда және таңға дейын белсенді болады. Адамдардан қорқатын аймақтарда олар қауіпті азайту үшін тек түнде ғана белсенділік көрсетеді. Бұл қазылдар көптеген акация түрлерінің жапырақтарымен, гүлдерімен және бұршақтарымен, сондай-ақ түрлі шөл бұталарының жапырақтарымен, бұтақтарымен және жемістерімен қоректенеді. Олар кейде ағаштардың жапырақтарын жеу үшін артқы аяқтарына тұрып, жаңбырдан кейін жерден жуақтарды қазып алады. Доркас-қазылдары жоғары жылдамдықпен – сағатына дейін жүгіре алады. Қауіп сезгенде, олар құйрықтарын қыбыртады және бастарын жоғары көтеріп, секіріп-секіріп (стоттинг) жүреді, бұл, мүмкін, жыртқышты көргендерін хабарлау үшін жасалады.

Өсіру

Жағдайлар қиын болғанда, торқалар жұптап өмір сүреді, бірақ жағдайлар жақсарғанда, олар бір ересек еркек, бірнеше аналық және жас малдан тұратын отбасылық топтарға бірігеді. Көбейту маусымында ересек еркектер аумақтық болып келеді және олар өз аумақтарын нәжіс үйірлерімен белгілейді. Олардың ареалының көп бөлігінде, жұптасу қыркүйектен қарашаға дейін жүзеге асады. Жүктілік алты айға созылады; әдетте бір ғана жас бұзау туады, бірақ Алжирде егіздер туған жағдайлар да тіркелген. Жаңа туған бұзау мүшелері дамыған, жүні мен көздері ашық болып туады. Туғаннан кейінгі алғашқы сағатта ол тұруға тырысады және өмірінің бірінші күнінде анасының сүтін сорады. Алғашқы екі аптада жас бұзау жердегі ойықтарда немесе бұталардың астында жатып, анасы жақын маңайда шөп жейді. Содан кейін жас бұзау анасынан кейін еріп, қатты тағамдар жеуге бастайды. Шамамен үш айдан кейін бұзау сүт ішуді тоқтатады және толықтай сүтінен айырылады. Кейбір торқалар қоршалғандағы қауіпті мінез-құлқымен де белгілі. Олардың қатысуымен көптеген өлім жағдайлары тіркелген.

Қауіптер

Бұл газельдің популяциясы таралған аймақтарының барлығында азайды. Олардың табиғи жыртқыштарына адам, гепард, барыс, Араб қасқыры және арыстан жатады. Адамдардың аң аулауы салдарынан, Dorcas газельдерін аулауға қабілетті ірі мысықтардың саны азайды. Жыртқыштар көбінесе дені сау емес газельдерді ұстай алады, себебі сау газельдер олардан қашуға бейім. Гепардтан – барлық ет жейтін жануарлардың ең жылдамынан – қашу үшін, олар өте жылдам жүгіріп, Томсонның газелі сияқты зигзаг тәрізді қозғалыс жасайды. Сервал мен каракал да жас газельдерді аулайды. Бұл газельге қазіргі кездегі ең үлкен қауіп – адамзаттың кеңейіп келе жатқан өркениеті, ол газельдің мекендеу ортасын қысқартып, оны егістікке айналдырады, сондай-ақ, газельдермен жайылым үшін бәсекелесетін үй қойы мен ешкінің жаңа топтарын әкеледі.

Сауда

Мароккода дорқас газелінің терісі мен мүйіздері әсемдік және емдік мақсаттарда сатылады. Марокко заңдарымен қорғалатын жануарлардың қатарында болса да, олар нарықтарда ең көп кездесетін тік мүйізді жануарлардың бірі. Елдегі жабайы дорқас газелінің саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, егер бұл тауар жергілікті жерден алынса, бұл сауда осы түрдің жергілікті популяциясына елеулі зиян келтіруі мүмкін.