Кіріспе

Бұлшық еттердің үздіксіз және пассивті ішінара жиырылуы, салмақ көтеру және бодибилдингте "тон" терминінің қолданылуы

Физиологияда, медицинада және анатомияда бұлшық ет тонусы (қалдық бұлшық кернеуі немесе тонус) – бұлшық еттердің үздіксіз және пассивті ішінара жиырылуы, немесе бұлшық еттің тынығу кезінде пассивті созылуға қарсы тұру қабілеті. Ол дене күйін сақтауға көмектеседі және REM ұйқысы кезінде төмендейді. Бұлшық ет тонусын қозғалтқыш нейрондардың әрекеті реттейді және жас, ауру, сондай-ақ жүйке зақымдануы сияқты түрлі факторлардың әсеріне ұшырауы мүмкін.

Мақсаты

Егер кенеттен тартылу немесе созылу орын алса, дене бұлшық еттің кернеуін автоматты түрде арттырады, бұл қауіптен қорғануға және тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін рефлекс. Мұндай үзіліссіз иннервацияны бұлшықеттердің «көрсеткіштік» немесе «тұрақты күйі» деп қарастыруға болады. Кернеуші және иілгіш бұлшықеттер де тынышқанда тұрақты тонусты сақтауға қатысады. Скелет бұлшықеттерінде бұл қалыпты дене күйін сақтауға көмектеседі. Тынығу кезінде бұлшықет тонусы қоңырау пішіндес қисық сызық бойынша өзгереді. Төменгі тонус «бос, жұмсақ, икемсіз, майлы, өлі салмақ» деп сезіледі, ал жоғары тонус «жақсы, жеңіл, күшті» деп сезіледі. Жоғары тонусты бұлшықеттер міндетті түрде күшті, ал төменгі тонусты бұлшықеттер міндетті түрде әлсіз емес. Жалпы, төменгі тонус икемділікті арттырып, күшті азайтады, ал жоғары тонус икемділікті азайтып, күшті арттырады, бірақ көптеген ерекшеліктер бар. Төменгі тонусы бар адам, спринтер немесе биікке секірушіге қажеттідей «жарылысқа толы» қозғалыс жасауға шамасы келмейді. Бұл спортшылардың тонусы көбінесе қалыпты шекте ішінде болады. Жоғары тонусы бар адам әдетте би және йога сияқты іс-әрекеттерде икемді болмайды. Буынның икемділігі, әсіресе жалпы икемділіктің орнына бір немесе бірнеше аймақта икемділікке үлкен үлес қосады. Мысалы, адам көп жағдайда қалыпты немесе нашар икемділікпен жоғары тонусқа ие болуы мүмкін, бірақ гипермобильді сакроилиалық буындардың арқасында тізелерін түзу ұстап, екі алақанын еденге тигізе алады. Адамның бұлшықет тонусы жоғары, төмен немесе қалыпты екенін анықтамас бұрын бірнеше аймақты бағалау маңызды. Адамды қолға алғандағы сезімі сенімді бағалау критерийі болып табылады. Мысалы, кішкентай, төменгі тонусы бар бала ауыр сезінуі мүмкін, ал үлкен, жоғары тонусы бар бала жеңіл сезінуі мүмкін, бұл «өлі салмақ» сипаттамасына сәйкес келеді.

Патологиялық тонус

Физикалық бұзылулар бұлшық тонусының қалыптан тыс төмендеуіне (гипотония) немесе жоғарылауына (гипертония) алып келуі мүмкін. Гипертонияның тағы бір түрі – паратония, ол деменциямен байланысты. Гипотония полиомиелит сияқты төменгі моторлық нейрон ауруларында кездеседі. Гипотония клиникалық тұрғыдан бұлшық әлсіздігі ретінде көрінеді, онда аяқ-қолдар салқындаған сияқты болып көрінеді, созылу рефлексі төмендейді және аяқ-қолдың пассивті қозғалысқа қарсы тұру қабілеті де төмендейді. Гипертония жоғары моторлық нейрон ауруларында, мысалы пирамидалық және экстрапирамидалық жолдардағы зақымдануларда кездеседі. Гипертония клиникалық тұрғыдан спастикалық немесе ригидтік (қаттылық) түрінде көрінеді. Спастикалық – бұл жылдамдыққа тәуелді пассивті созылуға қарсылық (мысалы, шынтақты жылдам қозғағанда бұлшық тонусы артады, бірақ шынтақты баяу қозғағанда бұлшық тонусы арта мауы мүмкін), ал ригидтік – бұл жылдамдыққа тәуелсіз пассивті созылуға қарсылық (яғни шынтақты жылдам немесе баяу қозғағанда бірдей тонус байқалады). Спастикалық, қимылдың басында немесе соңында ғана қарсылықтың артуымен сипатталатын, «жабылатын пышақ» реакциясы түрінде болуы мүмкін. Ригидтік «темір құбыр» түрінде болуы мүмкін, онда пассивті қозғалысқа қарсылық үздіксіз байқалады, немесе «тісті дөңгелек» түрінде болуы мүмкін, онда пассивті қозғалысқа қарсылық ұстамалы түрде болады.

Операция кезінде тонус

Офтальмологияда тонус, көз хирургиясында, мысалы, көздің сыртқы бұлшық еттерін жөндеу арқылы шалықаюды түзетуде маңызды рөл атқарады. Тонус бұзылыстары көптеген көз ауруларымен байланысты (мысалы, Ади синдромы).

Қиындықтар

Көбінесе адамдар күнделікті қызметтерінде бұлшық тонусын сезбейді. Дене иілгіш және созғыш бұлшық топтарының тонусын теңдестіріп тұрады. Кейде, дені сау адамдарда иілгіш немесе созғыш бұлшық топтарында тонус уақытша және ара-тұра жоғалып, "бұлшық ет қырысуына" (крампқа) әкеледі. Мұндай жағдайда иілгіш немесе созғыш бұлшық топтарын жеке-жеке емдеу қиын болуы мүмкін. Әдетте, бұлшықеттерді босаңсытатын дәрілер немесе хинин қырысуды басуға көмектеседі және олар мазасыздық тудырғанда қолданылады. Бірақ бұл дәрілер екі топтың да тонусын төмендетіп, босаңсу әсерін тигізеді. Иілгіштердің немесе созғыштардың ара-тұра қырысуының немесе крамптың себебі әлі белгісіз. Мұндай "қырысулардың" бастауы ми қабығында, жұлын миында немесе бұлшық еттің өзінде болуы мүмкін. Бұл болашақта қандай да бір аурудың немесе басқа да мәселелердің дамуына нұсқауы мүмкін.