Кіріспе
Партитократия, сондай-ақ партитократия немесе партократия деп те аталатын партиялық үкімет – бұл азаматтар немесе жеке саясаткерлер емес, саяси партиялар биліктің басты құралы болып табылатын үкімет түрі. Итальяндық саясаттанушы Мауро Калис 1994 жылы атап өткендей, бұл термин көбінесе сынды білдіреді, партиялардың тым көп билікке ие екенін көрсетеді. Осыған ұқсас, көне заманда демократияны тек "демос" – білімсіз және оңай шатастырылатын халықтың билігі деп санаған. Партитократияны ғылыми тұрғыдан дәл анықтауға жасалған әрекеттердің бір бөлігі сәтті болып көрінеді.
Particracy, also known as partitocracy, partitocrazia or partocracy, is a form of government in which the political parties are the primary basis of rule rather than citizens or individual politicians. As argued by Italian political scientist Mauro Calise in 1994, the term is often derogatory, implying that parties have too much power—in a similar vein, in premodern times it was often argued that democracy was merely rule by the demos, or a poorly educated and easily misled mob. Efforts to turn particracy into a more precise scholarly concept so far appear partly successful.
Негізгі себептері мен түрлері
Партиялық билік, үгіт науқанының құны мен БАҚ-тың ықпалы арта келе, ұлттық деңгейде кең таралғанмен, жергілікті деңгейде көрінбейтін құбылысқа бейім. Көзге түсетін бірнеше саясаткерлер қоғамдық пікірге орасан зор ықпал етіп, өз партияларына қарсы тұруы немесе оны басып тастауы мүмкін. Ең толыққанды партиялық билік – бір партиялық жүйе, бірақ оны толыққанды партия деп атау қиын, себебі ол өзге партиялармен бәсекелесудің негізгі қызметін атқара алмайды. Мұндай жүйе көбінесе заңмен орнатылады, ал көп партиялық мемлекеттерде партиялық билікті заңмен орнату немесе тиімді түрде алдын алу мүмкін емес. Көп партиялық жүйеде әр партияның дербестік деңгейі партиялық ережелер мен дәстүрлерге, сондай-ақ партияның билікте болуына байланысты өзгереді – жалғыз (көбінесе екі партиялық жүйеде) немесе коалиция құрамында. Коалиция құру қажеттілігі бір жағынан бір партияның толық билікке ие болуына кедергі келтірсе, екінші жағынан партиялық бағдарламадағы уәделерді орындамағаны үшін сайлаушыларға жауапкершілік тартпауға тамаша мүмкіндік береді.
Мысалдар
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия Федеративтік Республикасында қалыптасқан партиялық жүйе партикратиялардың мысалдарын ұсынады. Еуропалық парламенттік жүйелердің көпшілігіндегідей, Германия Федеративтік Республикасының саясатында партиялар жеке тұлғалардың рөлінен әлдеқайда басым рөл атқарады. Негізгі заңның 21-бабында «саяси партиялар халықтың саяси еркінің қалыптасуына қатысады. Олар еркін құрылуы мүмкін. Олардың ішкі ұйымдастырылуы демократиялық қағидаттарға сәйкес болуы тиіс. Олар қаржыландыру көздерін ашық жариялауға міндетті» делінген. 1967 жылғы «Партиялар туралы заң» партиялардың саяси процестегі рөлін одан әрі нығайтып, партиялық ұйымды, мүшелік құқықтарды және лауазымға кандидаттарды ұсыну сияқты нақты рәсімдерді реттеді. 21-бапта айтылған тәрбиелік функция (саяси ерік-жігерді қалыптастыруға қатысу) партиялар сайлаушылардың тілегін орындаудың орнына қоғамдық пікірді қалыптастыруға көмектесуі керек екенін көрсетеді. Темір пердеден ар жағындағы бұрынғы Германия Демократиялық Республикасы (немесе Шығыс Германия, 1949–1990 жж.) демократиялық емес еді, бірақ кем дегенде теориялық тұрғыдан КСРО-дан демократиялық болды, себебі үстем Социалистік бірлік партиясы Ұлттық майданда мәңгілік азшылықтағы шағын мүдделік топтардың болуына рұқсат берді. Батыста АҚШ, онда Демократиялық және Республикалық партиялар Американдық Азамат соғысынан бері үнемі билікте, оны партикратия ретінде қарастыруға болады, немесе Сафайрдің анықтамасындағы саяси машина ретінде қарастыруға болады. Партикратия 2010–2011 жылдардағы грек протестерінің бір себебі болды. Кейбір ғалымдар Мексиканың PRI партиясын 70 жылдан астам уақыт бойы Мексиканы (1929–2000) билегені үшін «мемлекеттік партия» немесе «әдемі диктатура» деп сипаттайды, кейіннен 12 жыл бойы PAN партиясына қарсы билікті жоғалтып, 2012 жылы оны қайта иеленді, бірақ 2018 жылы Моренаға қарсы қайтадан жоғалтты. Ирландия Республикасы да партикратия ретінде қарастырылуы мүмкін. Мемлекет құрылғаннан бері екі партияның бірі – Фианна Файл және Файн Гейл әрқашан үкіметке жеке немесе коалицияда басшылық етіп келеді. Фианна Фейл – тарихтағы ең табысты саяси партиялардың бірі. 1932 жылдың 9 наурызында алғашқы Фианна Фейл үкіметі құрылғаннан бастап 2011 жылғы сайлауға дейін партия 79 жылдың 61 жылы билікте болды. Қалған жылдары Fine Gael билікті ұстады. Оңтүстік Африкада 1994 жылғы алғашқы еркін және әділ сайлаудан бері Африка Ұлттық Конгресі билікте, бірақ жылдар бойы бірнеше даулы мәселелер туындады. Бразилияны да партикратия деп санауға болады, ал кейбіреулер елді плутократия деп санайды. Латын Америкасында ұқсас саяси машиналар сипатталған, онда жүйе клиентелизм немесе саяси клиентелизм деп аталады (Рим Республикасындағы ұқсас Клиентела қатынасынан кейін), әсіресе ауылдық жерлерде, сондай-ақ кейбір Африка мемлекеттерінде және басқа да жаңа демократияларда, мысалы посткоммунистік Шығыс Еуропа елдерінде. Швецияның Социал-демократтары да «халық үйлеріндегі» күшті өкілдігінің арқасында белгілі бір дәрежеде «саяси машина» ретінде танылды. Жапонияның Либералды Демократиялық партиясы көбінесе ауылдық және қала маңындағы аймақтарда билікті шаруашылық бюролары мен жол құрылысы агенттіктерін бақылау арқылы ұстап отырған саяси машина ретінде аталады. Онжылдықтар бойы ЛДП ауылдық округтерге үлкен қаржы жұмсап, көптеген топтармен, әсіресе ауыл шаруашылығымен клиенттік байланыстар құрып, үстемдік ете алды. Бұл 1990-шы жылдарға дейін жалғасты, содан кейін тиімділігі төмендеуінен кейін тоқтатылды. Жапонияның саяси топтарының басшылары қол астындағыларға сайлауда жеңіске жетуге көмектесетін «жақсылық ақшасы» деп аталатын мочидайды бөліп беруі күтіледі. 1989 жылы жыл соңына арналған сыйлық ретінде партия штабы Diet-тің әрбір мүшесіне 200 000 доллар берді. Жақтастары саясаткерлердің сайлаушыларға тойларда, жерлеулерде, Жаңа жылдық кештелерде және басқа да іс-шараларда таратып беретін ақшалай төлемдер сияқты заңсыз әрекеттерді игіліктерді алу үшін елемеді. Саяси байланыстар элиталық саясаткерлердің отбасылары арасындағы неке арқылы нығайтылады. Жапон саясатында есімдердің танылуы, іскерлік байланыстар мен қаржылық ресурстардың, сондай-ақ жеке саяси машиналардың рөліне байланысты екінші буын саяси отбасылары – нисейдің саны артып келеді.
Италиялық партитократия
Италиялық партиялар Бірінші Республикада азаматтардың сайлаудағы таңдауларын шектеу арқылы тым көп билікті сақтап қалды деген айыптама тарады; бұл сайлау заңы сайлаушылардың тізімге, емес, нақты кандидатқа басымдық беруін қамтамасыз ететін бекітілген сайлау тізімдерін қайта енгізеді. Партиялар мұны халыққа танымал емес, бірақ ықпалды тұлғаларды қайта сайлауға кепілдік беру үшін пайдалана алады, ал олар бірінші жеңіске жеткендер жүйесінде әлсіз болар еді. Бірінші Республиканың дерлік таза пропорционалдық өкілдік жүйесі саяси фрагментацияға және демек, үкіметтік тұрақсыздыққа, сондай-ақ партиялардың сайлаушылар мен азаматтық қоғамнан оқшаулануына әкелді. Бұл итальян тілінде «партитокрация» деп аталды, демократияға қарсы тұрды және коррупция мен популизмге жол ашты. Италия Конституциясы, айтарлықтай кедергілермен, азаматтарға Парламент қабылдаған заңдарды немесе заңдардың бөліктерін жоюға мүмкіндік беретін отырыс референдумдарын өткізуге рұқсат береді (кейбір ерекшеліктермен). «COREL» (Сайлаулар бойынша референдумдарды ілгерілету комитеті) деп аталатын реформалық қозғалыс, христиан демократиясының белгілі мүшесі Марио Сегни басшылығымен үш референдумды ұсынды, олардың бірі Италия Конституциялық сотымен мақұлданды (сол кезде Италия Социалистік партиясының мүшелерімен толық және қозғалысқа қарсы болды). Сондықтан 1991 жылғы маусымдағы референдумда сайлаушыларға депутаттар палатасындағы басымдықтар санын үштен немесе төрттен біреуге дейін азайтуға келісіп, ашық тізімдер жүйесін партиялық элиталардың теріс пайдалануын азайту және халыққа танымал кандидаттарға парламенттік орындардың дұрыс бөлуін қамтамасыз ету туралы сұрақ қойылды. Италиялық сайлаушылардың 62,5% дауыс бергенде, референдум 95% дауыспен қабылданды. Бұл «партитокрацияға» қарсы наразылық ретінде қарастырылды, ол референдумға қарсы науқан жүргізген еді. 1991 жылғы жеңісімен жігерленген және «Мани пулите» жанжалының және 1992 жылғы жалпы сайлауда дәстүрлі партиялардың айтарлықтай дауыс жоғалтуының ықпалымен реформаторлар итальяндық Сенаттағы пропорционалдық өкілдік жүйесін жойлайтын және теориялық тұрғыдан партияларды екі идеологиялық полюс айналасында біріктіруге мәжбүрлейтін, осылайша үкіметтік тұрақтылықты қамтамасыз ететін көпшілік жүйесін қолдайтын тағы бір референдумды ұсынды. Бұл референдум 1993 жылғы сәуірде өткізілді және дауыс бергендердің 80% қолдауымен қабылданды. Бұл үш күннен кейін Джулиано Амато үкіметінің құлауына әкелді.