Кіріспе

Кредит (латын тіліндегі "credere" етісінен, яғни "сенуден" шыққан) – бір тараптың екінші тарапқа ақша немесе ресурстар беруіне мүмкіндік беретін, екінші тараптың бірінші тарапқа дереу төлемеуімен (осылайша қарыз тудыратын), бірақ осы ресурстарды (немесе тең құнды басқа материалдарды) кейінірек қайтаруға немесе өтеуге уәде беруіне негізделген сенім. Бірінші тарап берген ресурстар мүлік, міндеттемелерді орындау немесе қызмет болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, кредит – бұл өзаралық қарым-қатынасты ресмилендіріп, заңды күш беруге және көптеген таныс емес адамдарға таратуға мүмкіндік беретін тәсіл. Берілген ресурстар қаржылық сипатта болуы мүмкін (мысалы, қарыз беру) немесе тауарлар мен қызметтерден тұруы мүмкін (мысалы, тұтыну кредиті). Кредит – төлемді кейінге шегерудің кез келген түрін қамтиды. Кредитті кредитор, яғни қарыз беруші, берешектіге, яғни қарыз алушыға береді.

Этимология

"Кредит" термині алғаш рет 1520 жылдары ағылшын тілінде қолданылған. Бұл термин орта француз тіліндегі "crédit" (15 ғасыр) – "сенім, жақсы ниет", итальян тіліндегі "credito", латын тіліндегі "creditum" – "қарыз, басқа біреуге сеніп тапсырылған нәрсе" сөздерінен келген. Бұл сөздер "credere" – "сену, тапсыру, құптау" етістігінің өткен шақ түрінен пайда болған. "Кредит" сөзінің коммерциялық мағынасы ағылшын тіліндегі бастапқы мағынасы болды (кредитор сөзі 15 ғасырдың ортасынан қолданыла бастады). "Кредиттік одақ" деген сөз тіркесі алғаш рет 1881 жылы американдық ағылшын тілінде, ал "кредиттік рейтинг" – 1958 жылы қолданылды.

Тарих

Кредиттік карталар 20-шы ғасырда кеңінен таралды. Ірі компаниялар басқа компаниялармен бірлестіктер құра бастады және осы компаниялардың кез келгеніне төлем жасау үшін кредит картасын пайдаланды. Компаниялар карта иесінен белгілі бір жылдық жарна алып, есеп айырысу әдістерін өздері таңдады, ал қатысушы әрбір компаниядан жалпы төлем сомасының бір пайызы алынды. Бұл әлемнің түкпір-түкпіріндегі банктердің кредит карталарын шығаруына алып келді. Алғашқы банктер шығарған кредит карталарының мысалдары: 1958 жылы Bank of America-ның Bank Americard және American Express-тің American Express Card. Бұл карталар компаниялар шығарған кредит карталары сияқты жұмыс істеді; алайда, олар сатып алу мүмкіндігін дерлік кез келген қызметке дейін кеңейтті және тұтынушыға айналмалы несие жинақтауға мүмкіндік берді. Айналмалы несие – бұл кейіннен қалдық соманы төлеу құралы, ал қалдық сома үшін пайыздық төлем есептелді.

Азық-түлік

1974 жылғы Кредиттік мүмкіндіктер теңдігі заңына дейін Америкадағы әйелдерге кредиттік карталар қатаң талаптармен берілетін, немесе мүлдем берілмейтін. Әйелдерге ер адамның кепілдігі болмаса үй сатып алу қиын болатын. Бұрын, тіпті оларға ашық түрде тыйым салынбаған жағдайда да, афроамерикандықтар ақтар тұратын аудандарда үй сатып алуға несие ала алмайтын.

Банктік несие

Банктер берген несиелер қазіргі несиелердің ең үлкен үлесін құрайды. Банктерді жинақтаушылар мен қарыз алушылар арасындағы делдал ретінде қарастыру дұрыс емес. Қазіргі банктік қызмет несие жасаумен байланысты. Несие екі бөліктен тұрады: несие (ақша) және оған сәйкес келетін қарыз, оны пайызбен қайтару қажет. 2013 жылғы желтоқсанға қарай, жалпы несиелердің 97% банктер берген несиелерден тұрады.

Несиенің құны – қарыз алушы қарыз алған сомадан өзге, қосымша төлеуге тиіс сома. Оған пайыз, келісімдер бойынша төленетін ақылар және басқа да шығындар кіреді. Кейбір шығындар міндетті болып табылады, оларды несие беруші несие шартының ажырамас бөлігі ретінде талап етеді. Басқа шығындар, мысалы, несиелік сақтандыруға байланысты шығындар, ерікті болуы мүмкін; қарыз алушы оларды келісімнің бір бөлігі ретінде енгізуді немесе енгізбеуді таңдайды. Пайыздар мен басқа да шығындар әртүрлі түрде көрсетіледі, бірақ көптеген заңнамалық режимдер бойынша несие берушілер барлық міндетті шығындарды жылдық пайыздық ставка (APR) түрінде көрсетуге міндетті. APR есептеудің мақсаты – «несие беруде ашықтықты» қамтамасыз ету, әлеуетті қарыз алушыларға қарыз алудың нақты құнын анық өлшеу және бәсекелестік өнімдерді салыстыруға мүмкіндік беру. APR келісім-шарт кезінде жасалған аванстар мен қайтарулар үлгісінен шығарылады. Ерікті төлемдер әдетте APR есептеуіне кірмейді. Тұтынушыларға берілетін несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер, ипотекалық несиелер немесе несие карталары бойынша, көбінесе кредиттік рейтингке сүйене отырып анықталады. Жеке несиелік рейтинг агенттіктері немесе орталықтандырылған несие бюролары бұрынғы төлемдерді, төлем тарихын және қол жетімді несие сияқты факторларға негізделген, жоғары кредиттік баллға ие адамдар төмен баллға иелерге қарағанда төменгі APR-ға қол жеткізе алады.