Кіріспе
Филиппинде сөйленетін австронезиялық тіл. Канканаэй (кейде Kankana ey деп те жазылады) – Филиппиндегі Лусон аралында, негізінен Канканаэй халқы қолданатын австронезиялық тіл отбасының Оңтүстік-Орталық Кордильера тілдері тобына жатады. Бұл тілдің басқа да атаулары бар: Орталық Канканаи, Канканай және Канканай. Кордильера аймағының тұрғындары, әсіресе Тау провинциясы мен Бенгует провинциясының солтүстік бөлігінің халқы Илокано тілімен қатар Канканаэй тілін де кеңінен қолданады. Канканаэй мен Илокано тілдерінің арасында өзара түсіністік деңгейі бар.
Kankanaey (also spelled Kankana ey) is a South Central Cordilleran language under the Austronesian family spoken on the island of Luzon in the Philippines primarily by the Kankanaey people. Alternate names for the language include Central Kankanaey, Kankanai, and Kankanay. It is widely used by Cordillerans, alongside Ilocano, specifically people from Mountain Province and people from the northern part of the Benguet Province. Kankanaey has a slight mutual intelligibility with the Ilocano language.
Диалектілері
Этнолог Манкаян Бугиас, Капанган, Бакун Кибунган және Гвинзаданды Канканаэй тілінің диалектілері ретінде көрсетеді. Солтүстік Канканаэй жеке тіл ретінде тізімделген. Канканаэй тілі солтүстік Бенгуэт, оңтүстік-батыс Тау провинциясы, оңтүстік-шығыс Илокос-Сур, солтүстік-шығыс Ла-Унион және оңтүстік-батыс Ифугао аймақтарында қолданылады. Солтүстік Канканаэй батыс Тау провинциясы, оңтүстік-шығыс Илокос-Сур және оңтүстік Абрада сөйленеді.
Іс-әрекет түбірлері
Іс-әрекет тамырлары тірі, кейде қасаттты қатысушының атқаратын ісін көрсетеді. Кейбір іс-әрекет тамырлары осы іс-әрекеттің басқа қатысушыға қатысты бағытын білдіреді, ал басқалары іс-әрекетке қатысқан, бірақ нәтижесін алмайтын қатысушыны көрсетеді. Kankanaey тіліндегі тамырлар іс-әрекеттің өзін нақты көрсетеді, олар өзгертілмейді. Көптеген тамырлар іс-әрекеттің адресатын көрсетеді.
Префикстер
Көптеген канканаэи аффикстері – тамырдың тікелей алдына келетін қалыпты префикстер, мысалы, *ка* катокдодағы "орындық әріптесі", *токдо* сөзінен. *nabebeteng* ("мастыққа берілген") сөзіндегідей, *beteng* ("мастыққа берілген") сөзінен бұрын көптеген қайталау аффикстері қолданылады, олар *CV* және *на* болып табылады. Дегенмен, кейбір *CVC* қайталауы тамырдың басына префикс қосылғаннан кейін қолданылады, мысалы, *magmageyek* ("қытықтайтын") сөзіндегі *ma* және *CVC*, *geyek* ("қытықтау") сөзінен. Кейбір түбірлер префикс қосылғанда бірінші дауысын жоғалтады, мысалы, *ʡemis* ("тәтті, дәмді") сөзіндегі *е*, *mamʡis* ("тәтті, дәмді") сөзіне қосылғанда. Бұл себебі глотталь дыбысы фонологиялық шектеулер бойынша екінші консонантпен орны ауысады. Егер түбір бір буынды болса немесе дауыстысы қысқартылса, онда қайталау предикативтік аффикс қосылғаннан кейін қолданылады, мысалы, *matmatey* ("өліп бара жатыр") сөзіндегі *ma* және *CVC*, *tey* ("өлген") сөзінен.
Қосымшалар
Алленнің «Джанеттің Kankanaey: A Role and Reference Grammar Analysis» еңбегінде айтылғандай, тек «екі предикативтік жұрнақ – суффикстер, en және an. Кейбір түбірлер жұрнақ қосылғанда соңғы дауысын түсіреді, мысалы, datngan («келіп табу») dateng («келу») сөзінен». «Пинманапанакпак» («қайталап соққы/шапалақ соғу») сөзі «панакпак» («шапалақпен соққы дыбысымен соғу») сөзін қайталап, панапанакпак етіп құралады, содан кейін предикативтік және аспекттік жұрнақтар қосылады. Өйткені редупликация әдетте предикативтік инфиксация мен аспекттік инфиксациядан бұрын жүреді. Алайда, осы мысалда, дауыстылардың қысқаруы дауыстыға дейін инфикстер қосылған кезде болды, нәтижесінде in және om инм болып өзгерді. «Биномбомтак» («жарылысты») сөзін «бетак» («жарылыс») сөзінен жасағанда, қысқартылатын дауыстылар мен редупликация кезеңдері қайта реттелді, сондықтан дауысты қысқару байқалмады. + Алленнің «Джанеттің Kankanaey: A Role and Reference Grammar Analysis» еңбегінен алынған мысалдар. Түпнұсқа (және мағынасы) Circumfix Circumfixed нұсқасы (және мағынасы) ila («көру») ka anka ila an («көрініс») oto («пісіру») i ani oto an («біреуге пісіру»)
Предикаттардың түзілуі
Канканаи лексикасы түбір морфемалар бойынша құрылған, және әрбір түбірдің маңызды семантикалық ерекшеліктерін көрсетеді. Канканаи түбірлері тіркестер мен сөйлемдердегі мағынасын анықтау үшін өзіне қосылатын жұрнақтарға тікелей байланысты. Содан қалыптасқан предикаттар түбірдің семантикалық ерекшеліктеріне жұрнақтардың қосылуының өзара әрекеттесуі арқылы анықталады. Aktionsart – Vendler (1967) ұсынған, оқиға семантикасын "болып жатқан" немесе өзгермейтін жағдайларға бөлу тәсілі. Ол оларды уақыттық қасиеттері және динамикалық белгілері бойынша ажыратады. Алленнің "Джанеттің Канканаи тілі: рөлдік және анықтамалық грамматикалық талдауы" ("Janet's Kankanaey: A Role and Reference Grammar Analysis") еңбегінде айтылғандай, "VVLP (1997) және Ван Валин (2005) нәтижелік жағдайларды көрсету үшін санаттар тізімін кеңейтіп, жартылай фактивтер мен күрделі предикаттарды – белсенді нәтижелер мен себептік жағдайларды қосты".