Кіріспе

Драма және әдебиет жанры. Трагикомедия – трагикалық және комедиялық формалардың элементтерін үйлестіретін әдеби жанр. Көбінесе драмалық әдебиетте кездесетін бұл термин, жалпы көңіл-күйді жеңілдету үшін жеткілікті комедиялық элементтері бар трагедиялық пьесаны немесе қуанышты аяқталатын маңызды пьесаны сипаттау үшін қолданылады. Трагикомедия, атынан көрініп тұрғанындай, көрермендерде трагедия мен комедияға тән әсерлерді бірдей тудыруға бағытталған, біріншісі адамның қайғы-қасіретіне негізделген және катарсис сезімін қозғайтын жанр, ал екіншісі – күлкі мен көңіл көтеру арқылы ойын-қуаныш сыйлайтын жанр.

Классикалық прецедент

Классикалық дәуірде трагикомедияның нақты, формалды анықтамасы жоқ. Грек философы Аристотель «Поэтикада» қос аяқты трагедияны талқылағанда, оның ойынша, бұл терминнің Ренессанс мағынасына ұқсас нәрсе болған (яғни, бақытты аяқталатын маңызды оқиға). Осы тұрғыдан алғанда, бірқатар грек және римдік пьесаларды, мысалы, «Алькестис» трагикомедия деп атауға болады, бірақ сюжеттен басқа ешқандай анық белгілері жоқ. Сөздің өзі римдік комедия драматургі Плаутқа қатысты, ол өзінің «Амфитрион» пьесасының прологында осы терминді (латын тілінде tragicomoedia) біршама әжуалы түрде қолданды. Комедияда құлдармен бірге патшалар мен құдайларды көрсетудің жөнсіздігін сезген Меркурий кейіпкері, бұл пьесаның «трагикомедия» болуы керек екенін жариялайды.

Италия

Екі тұлға трагикомедияны тұрақты жанр деңгейіне көтеруге көмектесті, яғни өзінің қатаң ережелері бар жанр ретінде қалыптастыруға. Біріншісі – Джованни Баттиста Жиральди Синтио, 16 ғасырдың ортасында қызмет еткен драматург. Ол бұл кездегі итальян драматургтарының үлгісіне айналған ежелгі грек трактаттарына қарамастан, римдік комедиялар мен трагедияларға негізделген драма туралы трактат жазды. Ол трагедиялық оқиғаның бақытты немесе күлкілі аяқталумен (tragedia a lieto fine) баяндалатын трагикомедия түрін ұсынды. Оның пікірінше, мұндай қойылымдар сахнада ойнауға, ал бақытсыз аяқталуы бар трагедиялар оқуға көбірек қолайлы. Әлдеқайда маңыздысы – Джованни Батиста Гуарини. Гуаринидің 1590 жылы жарық көрген «Иль Пастор Фидо» шығармасы қызу пікірталас тудырды, онда Гуарини жанрлық жаңалыққа жасаған қорғанысы жеңіске жетті. Гуаринидің трагикомедиясы комедия мен трагедияға тым жақын не тым алыс кетпейтін, өлшеулі әрекеттерді, ерекше мінез-құлықтары бар кейіпкерлерді және пасторальдық ортаны ұсынды. Бұл үш элемент те бір ғасырдан астам уақыт бойы континенттік трагикомедияның негізгі құрамдас бөліктеріне айналды.

Англия

Англияда тәжірибе теориядан озып кеткендіктен, жағдай мүлдем өзгеше болды. XVI ғасырда «трагикомедия» дегеніміз – уақыт, орын және әрекет бірлігін бұзатын, жоғары және төмен текті тұлғаларды оңай араластыратын, фантастикалық оқиғаларды көрсететін романтикалық пьесаның туған түрі еді. Бұл ерекшеліктерді Филипп Сидни 1580-ші жылдардағы «араластырылған трагикомедиясына» қарсы айтқан шағымында көрсетті, ал Шекспирдің Полонийі осы туралы мәшһүр куәлік береді: «Әлемдегі ең жақсы актерлер, трагедия, комедия, тарих, пастораль, комедиялық пастораль, тарихи пастораль, трагикалық тарихи, трагикалық комедиялық тарихи пастораль, жекелендірілген сахна немесе шексіз өлең үшін: Сенека тым ауыр, ал Плавт тым жеңіл болуы мүмкін емес. Себебі жазу заңы мен еркіндік – осылардың біреуі ғана қажет». Осы романтикалық құштарлықтың кейбір көріністері тіпті шебер драматургтердің шығармаларында да сақталып қалды: Шекспирдің соңғы пьесалары, оларды трагикомедия деп атауға болады, көбінесе романстар деп аталды. Стюарт кезеңінің басында бірқатар ағылшын драматургтары Гуарини дауларынан сабақ алды. Джон Флетчердің «Адал шопан қызы» пьесасы, Гуаринидің пьесасының бейімделуі, 1608 жылы қойылды. Басылған нұсқасында Флетчер осы терминнің қызықты анықтамасын ұсынды, оны кеңінен келтіруге болады: «Трагикомедия көңіл көтеру мен өлтіру үшін емес, қайтыс болмауы үшін аталады, бұл оны трагедия емес етеді, бірақ комедия емес ететіндей жағдай тудырады». Флетчердің анықтамасы негізінен оқиғаларға назар аударады: пьесаның жанры адамдар өлген-өлмегеніне қарай анықталады, ал екінші деңгейде оқиғаның өлімге қаншалықты жақын екеніне қарай анықталады. Алайда, Юджин Уэйт көрскендей, Флетчердің келесі он жылдықта дамытқан трагикомедиясы біртұтас стильдік ерекшеліктерге де ие болды: кенеттен және күтпеген ашылулар, ерекше сюжеттер, алыс жерлер және күрделі, жасанды риторикаға тұрақты назар аудару. Флетчердің замандастары, әсіресе Филипп Массинджер мен Джеймс Ширли, танымал трагикомедиялар жазды. Ричард Бром да осы форманы сынап көрді, бірақ онша сәтті болмады. Олардың көптеген замандастары, Джон Фордтан бастап Лодовик Карллға және сэр Астон Коккейнге дейін, осы жанрда әрекет етті. Трагикомедия 1642 жылы театрлар жабылғанға дейін белгілі бір дәрежеде танымал болды, ал Флетчердің шығармалары Реставрация кезеңінде де сұранысқа ие болды. Он сегізінші ғасырда талғам өзгергенде ескі стильдер жойылды; «құмарлы аяқталған трагедия» ақырында мелодрамаға айналды, ол әлі де гүлденуде. Генри Бернеллдің 1640 жылғы «Ландгарта» пьесасы – ирланд драматургының ирланд театрында қойылған алғашқы пьесасы. Авторы оны трагикомедия деп атады. Пьесаға сыншылардың пікірі бірауызды түрде жағымсыз болды, себебі аяғы бақытты да, бақытсыз да емес сияқты. Бернелл пьесаның басылған нұсқасының кіріспесінде сыншыларын білімсіздігі үшін сынап, олардың жақсы білуі керек екенін атап өтті, көптеген пьесалар трагедия да, комедия да емес, «екісінің арасындағы нәрсе».

Кейінгі дамуы

Ренессанс кезеңінен кейін дамыған сын трагикомедияның сюжетінен гөрі тақырыптық және формальды аспектілеріне баса назар аударды. Готтгольд Ефраим Лессинг оны "қайғы күлкіні тудырады, ал азабың ләззат сыйлайды" деген эмоциялардың қоспасы ретінде анықтады. Трагикомедияның сатирамен және "қараңғы" комедиямен байланысы қазіргі театрдың трагикомикалық ұмтылысын көрсетеді, Луиджи Пиранделло Сэмюэл Беккет және Том Стоппард сияқты көптеген драматургтерге әсер етті. Бұл абсурдистік драмаларда да байқалады. Швейцариялық драматург Фридрих Дюрренматт трагикомедияны ХХ ғасырдың қажетті жанры деп санайды; ол өзінің "Қонақ" (1956) пьесасын трагикомедия деп сипаттайды. Трагикомедия – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі британдық театрдың кең таралған жанры, Сэмюэл Беккет, Том Стоппард, Джон Арден, Алан Айкборн және Гарольд Пинтер сияқты әртүрлі авторлар осы жанрда шығармалар жазды. Владимир Набоковтың 1962 жылғы постмодернистік "Соққан от" романы – Елизавета дәуірінің драмасымен айналысатын трагикомедия.

АҚШ-тағы постмодерндік трагедиялық комедия

Америкалық метамодернист және постмодернист жазушылар трагикомедия және/немесе дарға асылатын юморды пайдаланған. Метамодернисттік трагикомедияның көрнекті мысалы – Дэвид Фостер Уоллестің 1996 жылғы "Шексіз әзіл" атты шедевр туындысы. Уоллес жартылай жолдағы үйде (яғни, "кейбір адамдар шынымен де егеуқұйрықтарға ұқсайды") өмір сүрудің комедиялық жақтары туралы жазады, ол орын адамдық трагедия мен қайғыға толы. "Succession", "Killing Eve", "Breaking Bad", "Better Call Saul", "Fleabag", "I May Destroy You", "BoJack Horseman", "South Park", "Moral Orel", "Barry", "Made for Love" және "The White Lotus" сияқты заманауи телесериалдар трагикомедия ретінде сипатталған.