Кіріспе

Ежелгі қытай жер иелену жүйесі. Тегіс алқап жүйесі немесе жерді теңестіру жүйесі – Солтүстік Вэй әулетінен Таң әулетінің ортасына дейін Қытайда қолданылған жер иелену және бөлу жүйесі. Хан әулетінің кезінде Қытайда жерді бөлудің құдықтық жүйесі қолданыстан шығып қалды, бірақ Ван Манг сияқты реформаторлар оны қайта жаңғыртуға тырысты. Тегіс алқап жүйесі Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңінде 485 жылы Солтүстік Вэй императоры Сяовэнь, император жесір Фэннің қолдауымен енгізілді. Бұл жүйе басқа да режимдер тарапынан қабылданып, Суй және Таң династияларына дейін қолданылып келді.

Негізгі

Бұл жүйе жердің көп бөлігі мемлекетке тиесілі болғандықтан, оны жеке отбасыларға бөлуге мүмкіндік берді. Барлық адамдар, құлдар да оның ішінде, белгілі бір мөлшерде жер алуға құқылы болды, мөлшері олардың еңбекке қабілетіне байланысты еді. Мысалы, денесі сау еркектерге 40 мю жер (шамамен 1,1 гектар немесе 2,7 акр) берілді, ал әйелдерге азырақ, ал отбасыдағы өгіз санына қарай көбірек жер берілді. Олар қайтыс болғаннан кейін жер мемлекетке қайтарылып, қайта бөлінетін болды, бірақ ұзақ мерзімді дамуды талап ететін жерлерді, мысалы, жиде ағаштары (жибек құрттары үшін) шаруашылықтарын мұраға алуға рұқсат етілді. Бұл жүйе жерді игеруді дамытуға және егістік жердің қанағаттандырылмауына жол бермеуге арналған. Бұл аристократтардың жерді монополияға айналдырып, үлкен билікке ие болуына кедері келтірді, сондай-ақ қарапайым халыққа жердің бір бөлігін алып, күнкөрісін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Бұл үкіметке салық базасын дамытуға және ірі, салықтан босатылған меншіктерде жер жинақтауды баяулатуға да мүмкіндік берді. Тан әулеті де осы жүйені барлық әулеттер аяқталады деген пікірді жою үшін қолданды. Адамдар жерді мемлекеттен алғанда, үкімет оларға бір нәрсе сыйлағандай сезінетін, бірақ ол ешқашан мемлекеттен кетпегендей болар еді.

Пайдаланудан шығарылған

Ақырында, Ан Лушан көтерілісінен кейін жүйе қолданыстан шыға бастады, себебі орталық үкімет өзінің аумақтарына орталықтандырылған бақылауын жоғалта бастады. Барлық жер теориялық тұрғыдан Император үкіметіне тиесілі болғанымен, аристократиялық отбасылар заңды түрде жер сатып алып, өздерінің иеліктерін кеңейте алды. Буддистік монастырлар да зор көлемдегі егістік жерлерді иеленді. Шаруалар көбінесе табиғи апаттар мен қақтығыстар кезінде өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жер иелерінің үйлеріне келіп, бақташы немесе қызметші болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Салық салынатын жерлердің біртіндеп азаюы Тан әулетінің құлдырауына себеп болды. Жер иелерінің бақташылар еңбек ететін жерлерді иелену үлгісі Қытай тарихының соңына дейін, 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін сақталды.

Жапониядағы бала асырап алу

Тең өріс жүйесі Тайка дәуірінде Жапонияда Шотоку Тайши (Рицурё) жасаған Тайка реформаларының нәтижесінде қабылданды, бірақ оның қаншалықты іске асырылғаны күмәнді. Елордаға жақын провинциялар қатаң реттеліп, ауыр салықтар салынды, соның салдарынан шаруалар алыс провинцияларға қашуға мәжбүр болды. Жапонияда да бұл жүйе қолданыстан шығып, жерлер жеке меншікке көшті; 723 жылғы жарлық бойынша, жаңа игерілген жерлер үш буынға дейін мұраға берілуге тиіс болды, ал 743 жылғы келесі жарлық осы игерілген жерлерді мәңгілікке иеленуге рұқсат берді. 800 жылға қарай жерді қайта бөлу жоспары дерлік тоқтатылды, себебі халық санауы мен бөлісі жылдан жылға азайып, ретсіз болып кетті. Дегенмен, бұл жүйе сол кезде, кем дегенде теориялық тұрғыдан, әлі де сақталды.