Кіріспе

Яһуда-роман тілдері – роман тілдерінен туындаған еврей тілдері. Оларды роман тілдері үстемдік құрған аймақтардан шыққан түрлі еврей қауымдастықтары (және олардың ұрпақтары) қолданған, ал олар өздеріне жеке тіл мәртебесін алу үшін орасан өзгертілген. Көптеген яһуда-роман тілдерінің мәртебесі күмәнді, себебі роман тілдерінің еврей әліпбиінде жазылған транскрипцияларын сақтайтын қолжазбалар болғанымен, осы "диалектілерде" Еуропаның әртүрлі елдерінде өмір сүрген яһудилер сөйлегенін көрсететін нақты дәлел жоқ.

Яһуда-арагон тілдері

Арагондық еврей тілі Испанияның солтүстік-орталық бөлігінде 8 ғасырдың ортасынан бастап, Испаниядан еврейлерді қуғынға салу туралы Альгамбра жарлығына дейін қолданылған. Кейіннен ол әртүрлі юдео-испан тілдерімен бірігіп кетті немесе қолданыстан шығып, оның орнына Оңтүстік Испаниядан, әсіресе қазіргі Валенсия, Мурсия және Андалусия аймақтарындағы жерлерде әлдеқайда ықпалды юдео-испан тілдері пайда болды.

Яһуди Бразилия португал тілі

Еврей бразилиялық португал тілі – еврей және идиш тілдерінен сөздер мен тіркестерді қабылдаған бразилиялық португал тілінің бір түрі. Сефард қауымдары ладино тілінен де сөздер алады.

Яһуди-каталон тілі

Каталандық (Judeo Catalan) – 1492 жылы Альгамбра жарлығы шығарылғанға дейін Каталония, Валенсия және Балеар аралдарында сөйленген каталан тілінің диалектісі. Яһудилердің бұл тілді қашан тастағаны белгісіз. Еврей әліпбиінде жазылған көптеген каталан мәтіндері сақталған, бірақ олардың шынымен диалектті білдіретіні күмәнді. Кейбір ғалымдар бұл тілдің дәлелдерінің аз екенін мойындаса да, Каталандық тілінің тіл ретіндегі мәртебесін қорғайды, ал басқалары мұндай тілдің болғанын жоққа шығарады немесе дәлелдер осы мәселе бойынша ешқандай пікір білдіруге жеткіліксіз деп санайды.

Еврей француз

Еврей француз тілі – 200-300 мың француз еврейінің сөйлейтін француз тілінің этнолектісі. Көптеген юдео-роман тілдерінен өзгеше, ол құлдырамай, керісінше жақсы дамып келеді. Оған идиш, израильдік иврит, сондай-ақ Солтүстік Африкадан қуылғаннан кейін Францияға көшіп келген мизрах еврейлерінің еврей араб тілінен де әсер еткен. Бүгінде еврей француз тілінде цифрлық және баспа түріндегі ақпарат құралдары бар.

Яһуди-итальян тілдері

Иудаистік итальян, кейде «италкиан» деп аталады, бұл терминді 1942 жылы Соломон Бирнбаум ойлап тапқан, қазір тек бір түрі ғана сақталған, оны 200-ден аз адам еркін сөйлейді. Олар Италия, Корфу және Адриатика мен Ион теңіздерінің шығыс жағалауларында кеңінен таралған яһуди-итальян тілдерінің соңғы қалдықтарын сөйлейді. Бұл тілдің идиш тілінің дамуына қандай да бір әсері болған болуы мүмкін. Бұл тіл ладино сияқты ірі еврей тілдерімен салыстырғанда жақсы сақталмаған, ал құжатталған материалдардың көп бөлігі тілді сақтау мақсатында жасалған. Оның бірнеше диалектілері болған:

Яһуди-латын тілдері

Яһуди латыны – латын тілінің географиялық және стильдік нұсқаларын қамтитын болжамдық тіл. Бұл тіл Рим империясының белгілі бір еврей қауымдарында қолданылған деп есептеледі. Орта ғасырларда еврей әліпбиінде жазылған латын мәтіндерінің аз ғана жиынтығы бар, бірақ олар кеңінен қолданылған этнолекті көрсетуге жеткіліксіз, демек, нағыз еврей латын тілінің болуы – таза болжам.

Иудей-окситан тілдері

Еврейлер қолданған, қазір жойылған окситан тілінің үш ерекше түрі болған.

Яһуди-провансаль тілінде

Бұл тіл Прованс аймағында және ортағасырлық Оңтүстік Францияның қалған бөлігінде дамыған. Яһуда окситан тілінде еврей тілінен алынған сөздерде бірнеше ерекше дыбыстық өзгерістер болды. 1498 жылы Франциядан еврейлерді қуылғаннан кейін, яһуда провансаль тілінің қолданылуы төмендеді және елдің оңтүстік бөлігінде француз тілінің таралуымен жалғасты. Француз революциясы кезінде еврейлердің азаттыққа қол жеткізуімен бұл құлдырау жылдамдады, бұл провансальдық яһудилерге Прованстан тыс жерлерге көшіп, қоныстануға мүмкіндік берді. Ол 1977 жылы соңғы сөйлеушісі Арманд Лунель қайтыс болғанда толықтай жойылды. Бірақ Лунель тілдің тек бірнеше сөзін ғана есінде сақтады. Ол оңтүстік яһуди француз тіліне 850 шамасында сөз бен түрлі тілдерден морфологиялық және грамматикалық өзгерістер арқылы әсер етті. Оны негізінен сефард яһудилері қолданады, 1,000,000 сефард яһудисінің тек 133,000-ы ғана сөйлейді және ол "Қауіптің астында" деп саналады. Көптеген сөйлеушілері Холокост кезінде қаза тапты, ал қалғандары өз елдерінің негізгі тілдеріне көшті. Ладино тілін сөйлейтін ең ірі қауымдастықтар Израильде (125 мың) және Түркияда (8 мың), сондай-ақ Грекияда (12 сөйлеуші) және Босния мен Герцеговинада (4 сөйлеуші) кішкентай қауымдастықтар бар. Ол басқа диалекттерден араб тілінің ықпалымен ерекшеленеді. Басқа ладино диалекттерінен айырмашылығы, хакетияда әдеби дәстүр жоқ. Теутани – хакетияның Алжирдің Оран қаласында тарихи түрде қолданылған кіші диалектісі.

Сарфалық

Сарфат тілі, сондай-ақ, еврей-француз тілі деп те белгілі, Солтүстік Франция, Норман Англиясы, Бенлюкс елдері және Батыс Германиядағы еврейлердің тілі болған. Раши оны шектеулі түрде қолданған. Яһуди-француз тілінің ежелгі француз тілінен қаншалықты ерекшеленгендігі туралы пікірталас бар, кейбіреулер оны әлеуметтік диалект, диалект немесе жеке тіл деп санайды. Бұл тіл Францияның ивритше атауынан, Тарфаттан (צרפת) шыққан.

Тарих және дамуы

Юдео-роман тілдерінің нақты дамуы белгісіз. Екі басты теория бар: олар юдео-латын тілінен тараған, олардың дамуы латын тілінің туынды тілдерімен қатар жүрген, немесе олар әрбір жеке тілдік қауымдастықтың тәуелсіз дамуының нәтижесі. Тағы бір теория екеуінің де элементтерін біріктіріп, кейбір юдео-роман тілдерінің (әртүрлі атаулармен – сарфа, шуадит, итальяно және каталан) юдео-латын тілінен тарағанын, ал басқаларының (әртүрлі атаулармен – сарфа, каталан, ладино, юдео-португал) тәуелсіз дамығанын ұсынады.

Қазіргі жағдай

Көптеген яһуди-роман тілдері жойылып кеткен немесе жойылудың күшті қаупіне тап болып отыр. Егер олар шындығында болған болса, яһуди латын тілі ежелгі заманда, ал яһуди француз және яһуди арагон тілдері орта ғасырларда жойылды. Яһуди португал тілі 16 ғасырда Португалияда қолданыстан шықты, бірақ 18 ғасырдың соңына дейін еврей диаспорасында сақталды. Яһуди каталон тілі орта ғасырлар мен Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында жойылды, оның көптеген сөйлеушілері Холокост кезінде құрылысқа түсті. Яһуди окситан тілі 1977 жылы соңғы туған тілі болған Арманд Лунель қайтыс болғаннан кейін жойылды. Яһуди испан тілі Солтүстік Африкадағы Магрибтің қалған сефард қауымдастықтарында, Таяу Шығыста, әсіресе Түркия мен Израильде 160 000 адамға дейін сөйленеді; алайда, олардың көпшілігі кем дегенде бір басқа тілде сөйлейді. Ал яһуди француз және еврей Латын Америкасы испандықтары бұл үрдісті бұзып, "жанды" деп сипатталады және жойылу қаупі жоқ.