Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуда-роман тілдері – роман тілдерінен туындаған еврей тілдері. Оларды роман тілдері үстемдік құрған аймақтардан шыққан түрлі еврей қауымдастықтары (және олардың ұрпақтары) қолданған, ал олар өздеріне жеке тіл мәртебесін алу үшін орасан өзгертілген. Көптеген яһуда-роман тілдерінің мәртебесі күмәнді, себебі роман тілдерінің еврей әліпбиінде жазылған транскрипцияларын сақтайтын қолжазбалар болғанымен, осы "диалектілерде" Еуропаның әртүрлі елдерінде өмір сүрген яһудилер сөйлегенін көрсететін нақты дәлел жоқ.
Judaeo Romance languages are Jewish languages derived from Romance languages, spoken by various Jewish communities (and their descendants) originating in regions where Romance languages predominate, and altered to such an extent to gain recognition as languages in their own right. The status of many Judaeo Romance languages is controversial as, despite manuscripts preserving transcriptions of Romance languages using the Hebrew alphabet, there is often little to no evidence that these "dialects" were actually spoken by Jews living in the various European nations.
Яһуда-арагон тілдері
Арагондық еврей тілі Испанияның солтүстік-орталық бөлігінде 8 ғасырдың ортасынан бастап, Испаниядан еврейлерді қуғынға салу туралы Альгамбра жарлығына дейін қолданылған. Кейіннен ол әртүрлі юдео-испан тілдерімен бірігіп кетті немесе қолданыстан шығып, оның орнына Оңтүстік Испаниядан, әсіресе қазіргі Валенсия, Мурсия және Андалусия аймақтарындағы жерлерде әлдеқайда ықпалды юдео-испан тілдері пайда болды.
Judaeo Aragonese was spoken in north central Spain from the around the mid 8th century to around the time of the Alhambra Decree, which expelled Jews from Spain. Later, it either merged with the various Judeo Spanish dialects or fell out of use, to be replaced by the far more influential Judeo Spanish dialects from Southern Spain, especially in the areas occupied by the modern lands of Valencia, Murcia and Andalucia.
Яһуди Бразилия португал тілі
Еврей бразилиялық португал тілі – еврей және идиш тілдерінен сөздер мен тіркестерді қабылдаған бразилиялық португал тілінің бір түрі. Сефард қауымдары ладино тілінен де сөздер алады.
Jewish Brazilian Portuguese is a variety of Brazilian Portuguese incorporates Hebrew and Yiddish phrases. Sephardi communities also borrow from Ladino.
Яһуди-каталон тілі
Каталандық (Judeo Catalan) – 1492 жылы Альгамбра жарлығы шығарылғанға дейін Каталония, Валенсия және Балеар аралдарында сөйленген каталан тілінің диалектісі. Яһудилердің бұл тілді қашан тастағаны белгісіз. Еврей әліпбиінде жазылған көптеген каталан мәтіндері сақталған, бірақ олардың шынымен диалектті білдіретіні күмәнді. Кейбір ғалымдар бұл тілдің дәлелдерінің аз екенін мойындаса да, Каталандық тілінің тіл ретіндегі мәртебесін қорғайды, ал басқалары мұндай тілдің болғанын жоққа шығарады немесе дәлелдер осы мәселе бойынша ешқандай пікір білдіруге жеткіліксіз деп санайды.
Judaeo Catalan also known as Catalanic, was a Catalan dialect in Catalonia, Valencia and the Balearic Islands that was spoken before the 1492 expulsion of the Alhambra Decree. It is unknown when Jews abandoned the language. While numerous Catalan texts written in the Hebrew alphabet survive, whether or not they truly represent a dialect is debated. Some scholars, while conceding that the evidence for the language is scarce, still defend Judaeo Catalan's status as a language, whereas other scholars deny such a language ever truly existed, or, contend that the evidence is too limited to take any position on the matter at all.
Еврей француз
Еврей француз тілі – 200-300 мың француз еврейінің сөйлейтін француз тілінің этнолектісі. Көптеген юдео-роман тілдерінен өзгеше, ол құлдырамай, керісінше жақсы дамып келеді. Оған идиш, израильдік иврит, сондай-ақ Солтүстік Африкадан қуылғаннан кейін Францияға көшіп келген мизрах еврейлерінің еврей араб тілінен де әсер еткен. Бүгінде еврей француз тілінде цифрлық және баспа түріндегі ақпарат құралдары бар.
Jewish French is an ethnolect of French spoken by 200 300 thousand French Jews. It unlike most Judeo Romance language is considered not in decline but instead is doing well. It contains some influence from Yiddish, Israeli Hebrew as well as Judeo Arabic from Mizrahi Jews who moved to France after being expelled from North Africa. Today there is media, both digital and physical in Jewish French.
Яһуди-итальян тілдері
Иудаистік итальян, кейде «италкиан» деп аталады, бұл терминді 1942 жылы Соломон Бирнбаум ойлап тапқан, қазір тек бір түрі ғана сақталған, оны 200-ден аз адам еркін сөйлейді. Олар Италия, Корфу және Адриатика мен Ион теңіздерінің шығыс жағалауларында кеңінен таралған яһуди-итальян тілдерінің соңғы қалдықтарын сөйлейді. Бұл тілдің идиш тілінің дамуына қандай да бір әсері болған болуы мүмкін. Бұл тіл ладино сияқты ірі еврей тілдерімен салыстырғанда жақсы сақталмаған, ал құжатталған материалдардың көп бөлігі тілді сақтау мақсатында жасалған. Оның бірнеше диалектілері болған:
Judaeo Italian, sometimes called "Italkian", a term coined by Solomon Birnbaum in 1942, has gone extinct except for one variety, now spoken fluently by fewer than 200 people. They speak the last remnant of the widely variant Judaeo Italian languages spoken throughout Italy and Corfu and along the eastern shores of the Adriatic Sea and the Ionian Sea. The language may have had some influence on the development of Yiddish. The language is not as well preserved as larger Jewish languages like Ladino and much of what is documented was made to preserve the language. It had several varieties which were:
Яһуди-латын тілдері
Яһуди латыны – латын тілінің географиялық және стильдік нұсқаларын қамтитын болжамдық тіл. Бұл тіл Рим империясының белгілі бір еврей қауымдарында қолданылған деп есептеледі. Орта ғасырларда еврей әліпбиінде жазылған латын мәтіндерінің аз ғана жиынтығы бар, бірақ олар кеңінен қолданылған этнолекті көрсетуге жеткіліксіз, демек, нағыз еврей латын тілінің болуы – таза болжам.
Judaeo Latin is a hypothetical language covering a range of geographical and register varieties of Latin. It is postulated to have been spoken in specific Jewish communities of the Roman Empire. A small corpus of Latin texts from the Middle Ages written in the Hebrew alphabet exist, but they are insufficient to indicate a commonly spoken ethnolect, and thus the existence of a veritable Jewish Latin language is pure conjecture.
Иудей-окситан тілдері
Еврейлер қолданған, қазір жойылған окситан тілінің үш ерекше түрі болған.
There exists three distinct, now extinct varieties of the Occitan language spoken by Jews.
Яһуди-провансаль тілінде
Бұл тіл Прованс аймағында және ортағасырлық Оңтүстік Францияның қалған бөлігінде дамыған. Яһуда окситан тілінде еврей тілінен алынған сөздерде бірнеше ерекше дыбыстық өзгерістер болды. 1498 жылы Франциядан еврейлерді қуылғаннан кейін, яһуда провансаль тілінің қолданылуы төмендеді және елдің оңтүстік бөлігінде француз тілінің таралуымен жалғасты. Француз революциясы кезінде еврейлердің азаттыққа қол жеткізуімен бұл құлдырау жылдамдады, бұл провансальдық яһудилерге Прованстан тыс жерлерге көшіп, қоныстануға мүмкіндік берді. Ол 1977 жылы соңғы сөйлеушісі Арманд Лунель қайтыс болғанда толықтай жойылды. Бірақ Лунель тілдің тек бірнеше сөзін ғана есінде сақтады. Ол оңтүстік яһуди француз тіліне 850 шамасында сөз бен түрлі тілдерден морфологиялық және грамматикалық өзгерістер арқылы әсер етті. Оны негізінен сефард яһудилері қолданады, 1,000,000 сефард яһудисінің тек 133,000-ы ғана сөйлейді және ол "Қауіптің астында" деп саналады. Көптеген сөйлеушілері Холокост кезінде қаза тапты, ал қалғандары өз елдерінің негізгі тілдеріне көшті. Ладино тілін сөйлейтін ең ірі қауымдастықтар Израильде (125 мың) және Түркияда (8 мың), сондай-ақ Грекияда (12 сөйлеуші) және Босния мен Герцеговинада (4 сөйлеуші) кішкентай қауымдастықтар бар. Ол басқа диалекттерден араб тілінің ықпалымен ерекшеленеді. Басқа ладино диалекттерінен айырмашылығы, хакетияда әдеби дәстүр жоқ. Теутани – хакетияның Алжирдің Оран қаласында тарихи түрде қолданылған кіші диалектісі.
was the language that developed in Provence and in the rest of medieval southern France. Judaeo Occitan had several unique phonemic changes in Hebrew loanwords. Use of Judaeo Provençal began to decline following the explusion of the Jews from France in 1498 and continued with the spread of French language in the southern parts of the country. This decline accelerated with the emancipation of the Jews during the French Revolution which enabled Provençal Jews to migrate and settle outside of Provence. it finally died when the last speaker Armand Lunel, died in 1977. But Lunel only remembered a few words of the language. It had influence on Southern Jewish French with about 850 words a some morphological and grammatical changes from various languages being transferred to Southern Jewish French through Judeo Gascon. It is mainly spoken by Sephardic Jews by only 133,000 of 1,000,000 Sephardic Jews speak it and it is classified as Definitely Endangered. Many of its speakers were killed during the Holocaust and most others would switch into the main languages of their countries. The largest Ladino speaking communities are in Israel (125K) and Turkey (8K) though tiny communities in Greece and Bosnia Herzegovina also exist with 12 and 4 speakers respectively. It is differentiated by other dialects by its presence of Arabic influence. Unlike other Ladino dialects, Haketia does not have a literary tradition. Teutani is a subdialect of Haketia historically spoken in the Algerian city of Oran.
Сарфалық
Сарфат тілі, сондай-ақ, еврей-француз тілі деп те белгілі, Солтүстік Франция, Норман Англиясы, Бенлюкс елдері және Батыс Германиядағы еврейлердің тілі болған. Раши оны шектеулі түрде қолданған. Яһуди-француз тілінің ежелгі француз тілінен қаншалықты ерекшеленгендігі туралы пікірталас бар, кейбіреулер оны әлеуметтік диалект, диалект немесе жеке тіл деп санайды. Бұл тіл Францияның ивритше атауынан, Тарфаттан (צרפת) шыққан.
Zarphatic also known as Judeo French was a Jewish language of Northern France, Norman England, the Low Countries and western Germany. It was used in a limited sense by Rashi. There is a debate over how different Judaeo French was from Old French, some believe it was a sociolect, dialect, or separate language. comes from the Hebrew name for France, Tzarfat (צרפת)
Тарих және дамуы
Юдео-роман тілдерінің нақты дамуы белгісіз. Екі басты теория бар: олар юдео-латын тілінен тараған, олардың дамуы латын тілінің туынды тілдерімен қатар жүрген, немесе олар әрбір жеке тілдік қауымдастықтың тәуелсіз дамуының нәтижесі. Тағы бір теория екеуінің де элементтерін біріктіріп, кейбір юдео-роман тілдерінің (әртүрлі атаулармен – сарфа, шуадит, итальяно және каталан) юдео-латын тілінен тарағанын, ал басқаларының (әртүрлі атаулармен – сарфа, каталан, ладино, юдео-португал) тәуелсіз дамығанын ұсынады.
The exact development of the Judeo Romance languages is unclear. The two predominant theories are that they are either descended from Judeo Latin, and that their development paralleled that of Latin's daughter languages or that they are independent outgrowths of each individual language community. Another theory adopts parts of both, proposing that certain of the Judeo Romance languages (variously, Zarphatic, Shuadit, Italkian and Catalanic) are descended from Judeo Latin, but that others (variously, Zarphatic, Catalanic, Ladino, Judeo Portuguese) are the product of independent development.
Қазіргі жағдай
Көптеген яһуди-роман тілдері жойылып кеткен немесе жойылудың күшті қаупіне тап болып отыр. Егер олар шындығында болған болса, яһуди латын тілі ежелгі заманда, ал яһуди француз және яһуди арагон тілдері орта ғасырларда жойылды. Яһуди португал тілі 16 ғасырда Португалияда қолданыстан шықты, бірақ 18 ғасырдың соңына дейін еврей диаспорасында сақталды. Яһуди каталон тілі орта ғасырлар мен Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында жойылды, оның көптеген сөйлеушілері Холокост кезінде құрылысқа түсті. Яһуди окситан тілі 1977 жылы соңғы туған тілі болған Арманд Лунель қайтыс болғаннан кейін жойылды. Яһуди испан тілі Солтүстік Африкадағы Магрибтің қалған сефард қауымдастықтарында, Таяу Шығыста, әсіресе Түркия мен Израильде 160 000 адамға дейін сөйленеді; алайда, олардың көпшілігі кем дегенде бір басқа тілде сөйлейді. Ал яһуди француз және еврей Латын Америкасы испандықтары бұл үрдісті бұзып, "жанды" деп сипатталады және жойылу қаупі жоқ.
Most Judaeo Romance languages are extinct or facing serious risks of extinction. Assuming they actually existed, Judaeo Latin died in ancient times, while Judaeo French and Judeo Aragonese died in the Middle Ages. Judeo Portuguese ceased being used in Portugal in the 16th century, but survived in the Jewish diaspora until the late 18th century. Judaeo Catalan died sometime between the Middle Ages and the Second World War, when most of its speakers would have been exterminated in the Holocaust. Judaeo Occitan became extinct when its last native speaker, Armand Lunel, died in 1977. Judaeo Spanish is spoken by the remaining Sephardic communities of the Maghreb in northern Africa, in the Middle East, especially in Turkey and Israel, which accounts for as many as 160,000 people; however, nearly all of this number speak at least one other language. While Judeo French and Jewish Latin America Spanish break the trend and are described as "Vibrant" and are facing no threat of extinction.