Кіріспе

Француз иммунологы (1916–2009)

Жан Батист Габриэль Жоахим Доссет (19 қазан 1916 жыл – 6 маусым 2009 жыл) – Франциядағы Тулуза қаласында туған француз иммунологы. Доссет 1980 жылы Барудж Бенасерраф пен Джордж Дэвис Снеллмен бірге негізгі гистоқоғамдық кешенді құрайтын гендерді ашқандығы және оларды сипаттағандығы үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Нобель сыйлығынан алған ақшасымен және француз теледидарынан алған грант арқылы Доссет 1984 жылы Адам полиморфизмін зерттеу орталығын (CEPH) құрды, кейін ол оның құрметіне Жан Доссет CEPH қоры деп аталды. 1963 жылы Роза Майоралға үйленді, олардың Генри және Ирен есімді екі баласы болды. Жан Доссет 2009 жылдың 6 маусымында 92 жасында Испанияның Майорка аралында дүние салды.

Ерте өмір

Жан Батист Габриэль Жоахим Доссет 1916 жылғы 19 қазанда Францияның Тулуза қаласында дүниеге келді. Ол Генри Доссет пен Элизабет Доссеттің (қыздығы Ренард) төрт баласының кенжесі болды. Оның әкесі Пиренейден шыққан, дәрігер мамандығын меңгерген, ал анасы Лотарингиядан шыққан үй шаруасымен айналысқан әйел болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Доссеттер отбасы Биаррицке көшіп, Жан балалық шағының көп бөлігін сонда өткізді. Оның әкесі Байон ауруханасының бас дәрігері қызметін атқарды, бұл қызмет Жанға үлкен әсер етті. Доссетті анасы және үйге кезең-кезеңмен келіп сабақ берген жеке оқытушы үйден оқытты. 11 жасқа келгенде Доссет отбасымен Парижге көшіп келді. Ол 15 жасында Мишель лицейінде білім алуын бастады. Математикадан бакалавр дипломын алғаннан кейін, әкесі оны Париж университетінде медицинаны оқуға ынталандырды. Доссеттің екі ата-анасы да 19 жасында, Париж ауруханаларында стажер болып жұмыс істегеннен кейін дүниеден озды. Доссет Париж ауруханаларындағы тағылымдама емтиханын тапсара алмады және екінші рет емтиханға дайындалып жатқанда Екінші дүниежүзілік соғыс басталды.

Соғыс

Доссет француз армиясына алынып, бір жылға Солтүстік Италияға жіберілді. 1940 жылы Парижге оралғаннан кейін Доссет жақсылап оқып, медициналық интернатура емтиханын сәтті тапсырды. Емтиханды тапсырғаннан кейін, Доссет Солтүстік Африкадағы Бос Франция күштеріне жедел жәрдемші ретінде қосылды. Ол бастапқыда Мароккода орналасқан, бірақ кейін әрекетті Туниске жіберілді. Доссет гематологиямен алғаш рет жараланған әскерлерге көптеген қан құю процедураларын жасауға тура келгенде танысты. 1944 жылы соғыс аяқталысымен Доссет Парижге қайтып келді, онда ол Сен-Антуан ауруханасындағы Аймақтық қан құю орталығында жұмыс істеді.

Медициналық реформа

Соғыстан кейін Доссет Париж ауруханаларында стажер болып жұмыс істеді, олар қирап, түбегейлі реформаға зәру болған. Доссет француз медицина жүйесінде өзгерістерді қадағалаушы радикалды дәрігерлер тобын құрды. Осы топтағы белсенділігінің арқасында Доссет Ұлттық Білім министрлігі кабинетінің кеңесшісі болып тағайындалды. Дәрігер Роберт Дебре Доссетпен бірге жұмыс істеді және үкіметті медициналық білімді реформалау комитетін құруға ықпал етті. Францияда алғаш рет ауруханалар университеттермен біріктірілді, дәрігерлер медицина студенттеріне дәріс оқуға міндеттелді. Жаңадан енгізілген университет зерттеу ауруханалары жүйесімен зерттеулер енді тек университеттерде ғана емес, ауруханалардың өзінде де жүргізіле бастады, сондай-ақ дәрігерлер үшін толық жұмыс күні орнатылды (1958 жылғы 11 және 30 желтоқсандағы Дебре реформасы).

Мансап

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Доссет профессор Марсель Бессиспен жұмыс істеді, ол жаңа трансфузия техникасын – алмасу трансфузиясын жасаған еді. Ол иммуногематолог ретінде жұмыс істеді және қан құюды қажет ететін анемиямен ауырған науқастарға қызығушылық танытты. Ол осы науқастарда қызыл және ақ қан клеткаларының жетіспейтінін анықтады. 1948 жылы Доссет Бостон қаласындағы балалар ауруханасында интерн болып жұмыс істеді. Ол төрт жыл бойы гематология зертханасында жұмыс істеді. 1952 жылы Францияға оралып, тағы да Марсель Бессиспен тағылымдамадан өтті. Осы кезеңде Доссет өзінің алғашқы ресми зерттеулерін жүргізді. Бессиспен бірге Доссет лейкоциттер арқылы антигенді ұсынатын алғашқы антигенді ашты, бірақ ол тек 1958 жылы ресми түрде сипатталды. 1952 және 1957 жылдар аралығында ол Гилберт Малинво, Жак және Моник Коломбани сияқты көптеген зерттеушілермен бірлесіп жұмыс істеді. 1952 жылдан 1957 жылға дейін Доссеттің басым бөлігінің уақыты белгілі бір антиденелердің болуын растау техникаларын әзірлеуге және одан әрі дамытуға жұмсалды. Ол Брусса ауруханасындағы профессор Жорж Маршальдың иммуногематология зертханасының ғылыми жетекшісі болды. Осы уақыт ішінде Доссет ағзадағы иммундық жауаптар саласындағы зерттеулерін одан әрі дамыту үшін ерікті донорлар мен науқастарға қан құюды жүзеге асырды. Ол донордың қанынан алынған лейкоциттердің алушының денесінде антигенді тану қабілетін тексеріп отырды. 1958 жылы Доссет MAC деп аталатын антиденені тапты, ол лейкоагглютинант болды; MAC аббревиатурасы Доссет пен оның әріптестері зерттеу кезінде қолданған донорлардың есімдерінің бас әріптерін білдіреді. 1960-1965 жылдар аралығында Доссет негізінен орган трансплантациясы техникаларын жақсарту және ағзаның жаңа тіндерді қабылдау қабілетін арттыру механизмдерімен айналысты. Мұны істеу үшін Доссет ерікті донорлар мен науқастардың қанын пайдаланды, екі адамның қанындағы айырмашылықтарды анықтауға және осы айырмашылықтарды азайту жолдарын табуға тырысты. 1965 жыл зерттеулер үшін шешуші жыл болды. Иммуногематология саласындағы зерттеушілер арасында қызу бәсекелестік болды, себебі барлығы генетикалық және трансплантациялық зерттеулерде маңызды жаңалықтар жасауға жақын еді. Осы кезеңде Доссет Пол Иванимен Прагада жұмыс істеді және олар лейкоагглютинация және лимфоциттердің улануы әдістерін қолданып, маңызды жаңалықтар жасады. Олар Hu1 және H2 антигендерін ашты. 1963 жылы Жан Доссет Сент-Луи ауруханасының иммунология бөлімінің меңгерушісі болды. Ол Феликс Рапапортпен бірге HLA жүйесін ашты, еріктілерге тері трансплантациясы бойынша тәжірибелер жүргізіп, сәттіліктің гистоүйлесімділікке байланысты екенін көрсетті. Доссет 1968 жылға дейін қан аурулары жөніндегі ғылыми-зерттеу институтының директорының орынбасары болды, содан кейін ол "Institut National de la Santé et de la Recherche Médicale" (INSERM) трансплантациялық иммуногенетика ғылыми-зерттеу бөлімінің директоры болды. Доссет France Transplant және France Greffe de Moelle ұйымдарын құрды, олар сәйкес донор мүшелерін қабылдаушыларға жеткізеді және сүйек миын трансплантациялау үшін қамтамасыз етеді.

Зерттеу

Доссет өзінің зерттеулерін 1945 жылы медициналық диплом алғаннан кейін, Бостон қаласындағы балалар ауруханасының гематологиялық зертханасында интерн ретінде жұмыс істеген кезде бастады. Оның алғашқы мақаласы 1950 жылы жарияланды, онда плазмалық ортада трипсинмен өңделген эритроциттерді пайдаланып, толық емес антиденелерді анықтау сипатталды. Бұл әдіс сол кезде қолданылып келген басқа әдістерге қарағанда жоғары сезімталдыққа ие болды. 1952 жылы ол қанның қызыл жасушаларынан плазманы бөліп алу әдісін жасады, бұл әдіс толыққанды қан құюға төзбейтін науқастарға қан құю үшін қолданылды. 1952 жылы Францияға оралғаннан кейін зерттеулерін жалғастырды, әсіресе гемолитикалық анемияға назар аударды және қан жасушаларының агглютинациясының түрлі формаларына қатысты бірнеше еңбек жариялады. Зерттеу барысында 1954 жылы ол алғаш рет лейкоциттерге қарсы агглютинациялық затты байқады, бірақ 1958 жылға дейін ғана лейкоциттерге тән изоантителоны анықтап, нәтижелерін жариялады. Осы жаңалық және одан кейін жүргізілген көптеген жұмыстар Доссетке Нобель сыйлығын әкелді. 1958 жылғы мақаладан кейін антиденелер, агглютинация және анемия саласындағы жалпы зерттеулер жалғасты. 1962 жылы Доссет лейкоагглютинация мен тері трансплантациясының қабылдануы арасындағы байланысты зерттеді, бұл антигендердің гистоүйлесімділікке тигізетін әсерін алғаш рет байқатуға мүмкіндік берді. 1964 жылы ол осы тақырыптағы келесі мақаласын жариялады, онда лейкоциттердің антигендік үйлесімділігі мен тері трансплантациясына антиденелердің реакциясы арасындағы айқын байланыс анықталды. Бұл жаңалық гистоүйлесімділік тақырыбындағы зерттеулерге серпіліс берді, ал 1965 жылдың соңына қарай Доссет лейкоциттердің антигендері мен олардың гистоүйлесімділікке қатысы туралы оннан астам мақала жариялады. Екі аллельді лейкоциттердің антигендік тобының гистоүйлесімділікке әсер ететінін анықтағаннан кейін және лейкоциттердің фракцияларын енгізу нәтижесінде тері трансплантациясына гиперсезімталдық туындауын байқағаннан кейін, Доссет лейкоциттердің антигендерін гистоүйлесімділік негізінде топтастыру жүйесін жасады. Содан кейін ол барлық белгілі лейкоциттердің антигендері бір кешеннің құрамына кіретінін болжайды, бұл кешенді Hu 1 деп атады. Бұл кешен кейіннен Үлкен гистоүйлесімділік кешендерінің (MHC) бірі ретінде танылды, атап айтқанда, Адам лейкоциттерінің антигендері (HLA) деп аталады. 1965 жылы Доссеттің Hu 1 антигенін енгізудің тері трансплантациясын қабылдамауға тигізетін әсерін зерттеген жұмысы осы Hu 1 кешенінің трансплантациялық антиген екенін растады, бұл тұжырым уақыт өте трансплантация процесіне зор әсер етті. Келесі жылдары Доссет Hu 1 кешенін зерттеуді жалғастырды. 1966-1967 жылдары ол осы тақырыпта тағы бірнеше мақала жариялады, оның ішінде Hu 1 антигендерінің онкогенез бен трансплантацияға қатысы туралы қорытындылар, антигендердің қайсысы бар екенін анықтау үшін тромбоциттердің комплемент байланыстыру тестісін әзірлеу және Hu 1 мысықтың H 2 кешенімен гомологты екенін анықтау (ол да гистоүйлесімділікте жұмыс істейді). 1967 жылдың соңында ол отбасылық зерттеулер арқылы барлық анықталған антигендердің бір жүйеге кіретінін растады. 1967 жылдан кейін Доссет кешенге қатысты көптеген басқа зерттеулерге қатысты (1968 жылы HLA деп аталды), әсіресе антигендердің берілуінің генетикалық негізін зерттеуге және негізгі авторлық құқығын алған бірқатар мақалалар жариялады. Осы зерттеулерге қосқан үлесі үшін және осы маңызды антигенді ашудағы рөлі үшін Жан Доссет 1980 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Нобель сыйлығын алғаннан кейін Доссеттің жеке зерттеулері айтарлықтай баяулады. Ол көптеген зерттеулерге, әсіресе генетикаға қатысты зерттеулерге үлес қосты, бірақ он жылдан астам уақыт бойы негізгі авторлық құқығын алған ештеңе жарияламады. Ол 2003 жылы 87 жасында зейнеткерлікке шықты.

Нобель сыйлығы

1975 жылы Доссет Нобель сыйлығына өтініш берілген болуы мүмкін деген күдікке ілікті. Алайда, 1980 жылдың ақпанына дейін ештеңе болмады, сонда ғылыми қауымдастықта оның мүмкін кандидатурасы туралы әңгімелер тарады. Осы кезде Доссет Канаданың Квебек провинциясына конференциялар оқу үшін баруды жоспарлап жатқан. Егер жеңіске жетсе, отбасы мен әріптестерінен алыс болуды қаламағандықтан, ол қиын жағдайға түсті, ал Францияда қалса, адамдар оның жеңіске сенімді екенін ойлап, көңілі қалуы мүмкін еді. Сондықтан ол Парижде қалуға, бірақ көпшілік назарынан тыс болуға шешім қабылдады. Күткендей, 1980 жылғы Нобель сыйлығын Барудж Бенасерраф пен Джордж Дэвис Снеллмен бірге алды.

Кейінгі өмірі

1984 жылы Даусет Адам полиморфизмін зерттеу орталығын (CEPH) құрды, мақсаты – HLA жүйесінен тыс ауруларға жауапты адамдағы маңызды гендерді анықтау. Бұл гендерді локализациялау клондау және оларды идентификациялау үшін шешуші қадам болды, бұл медициналық генетика үшін маңызды жаңалық болды. CEPH жүйесі адам геномын картаға түсіруге жауапты халықаралық орталықтарға 61 үлкен отбасының ДНК-сын ұсынды. Даусет пен профессор Л.Л. Кавалли Сфорца ынтымақтастықта жұмыс істеп, адам популяциясы генетикасында қолданылатын HGDP CEPH әртүрлілік панелі деп белгіленген әлемдік популяциялардың ДНК ресурсы жасады. CEPH – коммерциялық емес ұйым, ол француз үкіметінен ішінара қаржыландырылды, және 1993 жылға дейін CEPH Jean Dausset CEPH қоры болып қайта аталды. 2003 жылы 87 жасқа келген Даусет зейнетке шығып, CEPH президенті болды. Даусет француз Ғылым академиясының мүшесі болды. Ол сондай-ақ Коллеж де Франста профессор болды. Даусет АҚШ Ұлттық ғылым академиясының ықпалды шетелдік мүшесі және Америка өнер және ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. Ол Адам геном ұйымының құрылтай кеңесінің мүшесі және вице-президенті болды. Даусет Ландштейнер сыйлығы және Кох және Вольф қорындарының сыйлықтары сияқты көптеген беделді сыйлықтар алды. Ол сонымен қатар көптеген зерттеу институттарының кеңесші кеңестерінде жұмыс істеді.