Кіріспе
Кумаони (कुमाऊँनी; ) – Үндістанның солтүстігіндегі Уттаракханд штатының Кумаон аймағында және Батыс Непалдың Доти аймағының бір бөлігінде екі миллионнан астам адам сөйлейтін үнді-арий тілі. 2011 жылы сөйлеушілердің саны 2,2 миллионға жетті. Кумаони тілінің жойылу қаупі жоқ, бірақ ЮНЕСКО-ның әлемдік тілдердің қауіпті жағдайдағы атласы оны қауіпті санатқа жатқызып, тұрақты сақтау шараларын қажет етеді деп көрсетеді.
Kumaoni (कुमाऊँनी;
) is an Indo Aryan language spoken by over two million people of the Kumaon region of the state of Uttarakhand in northern India and parts of Doti region in Western Nepal. The number of speakers increased to 2.2 million in 2011. Kumaoni is not endangered but UNESCO's Atlas of the World's Languages in Danger designates it as a language in the unsafe category, meaning it requires consistent conservation efforts.
Сценарий
Кумаони тілі деванагари әрпімен жазылады.
Қосындылар
Лабиалды-дентал/Алвеолярлы-ретрофлекстік Пост-алвеолярлық/Палаталды Веляр Глоттал Назалдық Тоқтау/Жұтақ Фрикативтік Ротикалық Латеральды Жұмсақ дауыс диалектіге байланысты еркін өзгеріс ретінде де естілуі мүмкін.
can also be heard as in free variation, depending on the dialect.
Сөз тіркесімі
Кумани тіліндегі «Лекх» (लेख) етістігінің барлық үш уақыт түрінде жазылуы.
Қысқа сөйлемдердің мысалы
Сөздер/фразалар Транслитерация Мағынасы
Жай Дев Жай Дев Сәлем, формальді.
Пайлаг Пайлаг Сәлем (үлкендерге құрмет көрсету үшін қол тигізу дәстүрі).
Қаш харе чхе? Қалайсың? (бейресми)
Қас харо ча? Қалайсыз? (формальді)
Бхал херо Жақсымын.
Қаа жаан ча? Қайда барасың?
Хой Иә.
На Жоқ.
Қату? Қанша? / Қашан?
Қажа? Қайда?
Қасық? Қалай?
Қайық? Кімдікі?
Ко? Кім?
Кила? Неге?
Ке? Не?
Ке хего? Не болды?
Тумар нау ке че? Сіздің атыңыз кім?
Бере гхыав ажаяа Ертерек үйге кел.
Аапун кан бате аачча? Қайдан келдіңіз?
Ко джал Базар? Базарға кім барады?
О бабо Ойбай! / Әй, құдай!
Ресми мәртебесі
Құмаони тілін Гархвали тілімен бірге Үндістан Конституциясының 8-ші тізіміне қосу талаптары айтылуда, осылайша оны Үндістанның тізімделген тілдерінің бірі етуге болады. 2010 жылы Лок Сабхада талқылау үшін жеке мүше ұсынған заң жобасы Гархвали және Кумаони тілдерін Конституцияның сегізінші тізіміне қосуды мақсат еткен. Алайда, 2019 жылдың желтоқсан айында, жергілікті тілдерді дамыту және қорғау қадамы ретінде, мемлекеттік билік Кумаон облысының мектептеріндегі 1 және 5-сынып оқушылары үшін ресми Кумаони оқулықтарын енгізді.
Фильмдер
Мегха А, (Бірінші Кумаони фильмі). Режиссер Кака Шарма, продюсері С. С. Бишт, 1987 жыл. Тери Саун, (Кумғани және Гархвали тілінде түсірілген алғашқы фильм), сценарийін жазған, продюсері және режиссері Ануж Жоши, 2003 жыл. "Аапун Биран" ("Апне Парае") – Шри Картикей Сине Продакшн. Авторы: Раджендра Бора (Трибуван Гири). Продюсері: Бхаскар Сингх Рават, 2007 жыл. Мадули, Анамика Фильм, 2008 жыл. "Апке Лие" – 1985 жылы Доордаршанда көрсетілген телешоу. Режиссері – Шарбат Санзарр, жүргізушісі – Мохан Манрал, кумаони мерекесі "Каутеек" көрсетілген.
Teri Saun, (First film both in Kumaoni and Garhwali), written, produced, and directed by Anuj Joshi, 2003. Aapun Biraan (Apne Paraye) by Shri Kartikey Cine Productions. Written by Rajendra Bora (Tribhuvan Giri). Produced by Bhaskar Singh Rawat. 2007. Madhuli by Anamika Film, 2008. Aapke Liye, a 1985 TV show aired in Doordarshan Directed by sharbat sanzarr and presented by Mohan Manral showcases the kumaoni mela "kauteek".
Театр
"Рамлела" пьесалары арқылы дамыған Кумаони театры, кейіннен Мохан Упрети, Найма Хан Упрети және Динеш Пандей сияқты театр шеберлерінің, сондай-ақ "Парватия Кала Кендра" (Мохан Упрети құрған) және "Парватия Лок Кала Манч" сияқты топтардың күш-жігерімен қазіргі заманғы театр формасына айналды. Лакхнаудың "Анхар" театры Кумаони театры саласында үлкен еңбек етті. "Анхар" Нанд Кумар Упретидің "Мейе сен ғайун, мейе сен саткюн", Чару Чандра Пандейдің "Пунтури", Говинд Баллаб Панттың "Мотор жол", Нанд Кумар Упретидің "Лабх Рибхади", Химаншу Джошидің "Кагаре Аг" және "Тумхаре Лие" пьесаларын, сондай-ақ Навеин Джошидің Кумаони аудармасын және "Кумэни драмасы – Жалқып тұр, ойна" шығармаларын сахналады.
Радио
1962 жылы Акашвани Лакхнаудан "Уттераяна" атты жаңа бағдарлама басталды. Бұл бағдарлама Қытай шекарасымен жақын аймақтарға арналған еді. Бұл бағдарламаны Джейдев Шарма "Камал", Баншидхар Патак "Жигьясу" және Джит Сингх Жардари бастады. Нажибабад Акашвани орталығы осы бағдарламаны қайта таратумен айналысты. Уттаракханд штатындағы Супи аймағының жергілікті қауымдастықтары үшін ортақ платформа құру мақсатында TERI 2010 жылдың 11 наурызында "Кумаон вани" атты қоғамдық радио қызметін іске қосты. Уттаракханд губернаторы Маргарет Алва штаттың алғашқы қоғамдық радиостанциясын ашып берді. "Кумаон вани" жергілікті тілде, қауымдастықтардың белсенді қатысуымен қоршаған орта, ауыл шаруашылығы, мәдениет, ауа райы және білім беру туралы бағдарламалар таратуды көздейді. Радиостанцияның таралу радиусы 10 км-ді құрайды, бұл Мұхтешвар маңындағы 2000-ға жуық адамды қамтиды. Уттаракхандтың халықтық музыкалық геномын құру, яғни халық әндерінің барлық түрлерін және олар ойналатын жағдайларын сақтау және Гималайдың әуенді халық әндерін әлемге таныстыру мақсатында 2008 жылы Нью-Йоркте тұратын Уттаракхандтан шыққан адамдардың тобы Кумаун/Гархвал/Джансар аймақтарының алғашқы интернет-радиосын іске қосты. Ол 2010 жылы бета-нұсқасы шыққаннан бері халық арасында үлкен танымаллыққа ие болып келеді. Радиостанцияның аты Гималай төбелеріндегі танымал әннен алынған – Бедупако Барамаса О Нараин Кафал Пако Чайта Бедупако.
In order to create a folk genome tank of Uttarakhand where one can find each genre and occasions in the form of folk music, and to bring the melodious folk from the heart of Himalaya on global screen, the very first internet radio of Kumaon/Garhwal/Jaunsar was launched in year 2008 by a group of non resident Uttarakhandi from New York, which has been gaining significant popularity among inhabitants and migrants since its beta version was launched in year 2010. This was named after a very famous melody of hills of Himalaya, Bedupako Baramasa O Narain Kafal Pako Chaita Bedupako