Испаниядағы Ағарту қозғалысы

Кіріспе

Испаниядағы Ағартушылық қозғалысы

Ағартушылық дәуірінің (lang es) идеялары 18 ғасырда Испанияға жаңа Бурбон әулетімен бірге келді, бұл 1700 жылы соңғы Габсбург монархы Карл II қайтыс болғаннан кейін болды. 18 ғасыр Бурбондарының реформалар және «ағартылған деспотизм» кезеңі Испания үкіметін орталықтандыруға және жаңғыртуға, король Карл III билігі мен оның министрі Хосе Монино, Флоридабланка графының жұмысынан бастап инфрақұрылымды жақсартуға бағытталды. Саяси және экономикалық салаларда корольдік бірқатар реформаларды жүзеге асырды, олар Бурбон реформалары деп аталады, олардың мақсаты Испанияның мүддесі үшін теңіз арқылы империяны дамыту болды. Испаниядағы Ағартушылық ғылыми білімді кеңейтуді көздеді, бұл туралы бенедиктин монахы Бенито Фейжоо шақырып еді. 1777 жылдан 1816 жылға дейін испан патшалығы империяның ботаникалық байлығы туралы ақпарат жинау үшін ғылыми экспедицияларды қаржыландырды. Пруссиялық ғалым Александр фон Гумбольдт испан Америкасына жеке қаржысымен ғылыми экспедиция ұсынғанда, испан патшалығы оған рұқсат ғана бермей, оған көмектесу үшін патшалық шенеуніктерге нұсқау берді. Испан ғалымдары Испания империясының бұрынғы даңқынан құлдырауын түсінуге тырысты, оның бұрынғы беделін қайтару мақсатында. Испан Америкасында Ағартушылық интеллектуалдық және ғылыми салаға да әсер етті, бұл жобаларға американдық элиталық испандықтар қатысты. Наполеонның Иберия түбегіне басып кіруі Испания және оның теңіз арқылы империясы үшін үлкен тұрақсыздық тудырды. Испандық Ағартушылық идеялары испан-американдық тәуелсіздік соғыстарына маңызды үлес қосты деп есептеледі, бірақ жағдай одан да күрделі.

Бурбон Испания

Француз Бурбондары соңғы Габсбург монархы Карл II 1700 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін испан тағына күшті талап етті. Испания мұрагерлік соғысынан кейін Бурбон әулеті испан тажын басқаруға тиіс болды, бірақ олардың жауларына Испания мен Франция тажын біріктірмейтіні және Еуропаның басқа аймандарындағы испан иеліктерін беру туралы уаде берілді. Испанияда билікті консолидациялағаннан кейін Бурбон монархтары Габсбург дәуірінің соңында күші әлсіреген испан империясын жаңғырту үшін бірқатар реформаларға кірісті. Ағарту дәуірінің идеялары Испанияға күшті әсер етті және Испанияның теңіз арқылы жүргізілетін империясында испандық-американдық ағартуға ықпал етті. Ағартудың жалпы антиклерикалық тенденцияларына қарамастан, Испания және испан Америкасы Рим католиктігін өзекті ұстаным ретінде сақтады. Наполеон Бонапарт басқарған француз әскерлері Иберия түбегіне басып кіргенде және Наполеонның бауыры Жозефті Испания тағына отырғызғанда, Испанияда да, оның теңіз арқылы жүргізілетін империясында да заңдылық дағдарысы туды. Фердинанд VII биліктен қуылғаннан кейін демократиялық регенттік ретінде қызмет еткен Кадис кортесі 1812 жылы либералды конституцияны бекітті, ол монархияның және Католик шіркеуінің билігін конституциялық тұрғыдан шектеді. Фердинанд VII либералды конституцияларды қолдайтынын мәлімдеді, бірақ 1814 жылы билікке қайта келгеннен кейін одан бас тартып, шексіз абсолютистік билікке оралды. Испаниядағы Наполеон дәуірінде испан Америкасының көп бөлігінде тәуелсіздік соғыстары басталды, сондықтан 1814 жылы Бурбон Фердинанд VII таққа қайта келген кезде испан Америкасының көп бөлігі тәуелсіздікке қол жеткізіп, конституциялық республикалар құрды. Жаңа Испания (Мексика) және Перу 1821 (Мексика) және 1824 (Перу) жылдары тәуелсіздік алды. Мексикада 1824 жылғы Конституция бойынша федеративтік республиканы құру үшін құлатылған, роялистік әскери офицер, кейіннен көтерілісші Агустин де Итурбиде басқарған қысқа мерзімді монархия болды.

The French Bourbons had a strong claim on the Spanish throne following the death of the last Habsburg monarch, Charles II, who died without an heir in 1700. After the War of the Spanish Succession, the Bourbon dynasty was to rule the Spanish crown, on the concession to their enemies that the Spanish and French crowns were never merged, and the cession of Spanish possessions elsewhere in Europe. Once they consolidated rule in Spain, the Bourbon monarchs embarked upon a series of reforms to revitalize the Spanish empire, which had significantly declined in power in the late Habsburg era. The ideas of the Age of Enlightenment had a strong impact in Spain and a ripple effect in Spanish American Enlightenment in Spain's overseas empire. Despite the general anticlerical tendencies of the Enlightenment, Spain and Spanish America held Roman Catholicism as a core identity. When French forces under Napoleon Bonaparte invaded the Iberian peninsula and placed Napoleon's brother Joseph on the throne of Spain, there was a crisis of legitimacy in both Spain and its overseas empire. The Cortes of Cádiz, which served as a democratic Regency after Ferdinand VII was deposed, ratified a liberal constitution in 1812, limiting the power of the monarchy constitutionally as well as the power of the Catholic Church. Ferdinand VII claimed he supported the liberal constitutions, but once restored to power in 1814, he renounced it and reverted to unfettered absolutist rule. In most parts of Spanish America during the Napoleonic period in Spain, wars of independence broke out, so that by the time Bourbon Ferdinand VII was restored to the throne in 1814, much of Spanish America had achieved independence and established constitutional republics. New Spain (Mexico) and Peru were the exceptions, becoming independent in 1821 (Mexico) and 1824 (Peru). Mexico briefly had a monarchy under royalist military officer turned insurgent Agustín de Iturbide, who was overthrown in favor of a federated republic under the Constitution of 1824.

Испаниядағы ағартушылық дәуір

Франциядағы Ағартушылық идеялары 1715 жылы Испанияда Бурбон әулетінің құрылуымен, Испания мұрагерлік соғысының аяқталуынан кейін Испанияға келді. Испанияда, Еуропаның көптеген жерлерінде болғандай, монархияға қатысты Ағартушылықтың тұрақты үлгісі болған жоқ, ол билік пен иерархияның қалыптасқан құрылымдарын сақтап қалды. Испанияның көрнекті тұлғасы – Бенито Фейжоо (1676–1764), бенедиктин монахы және профессоры. Ол мифтер мен шарлаттандықты жоққа шығару мақсатында ғылыми және эмпирикалық ойлауды қолдаумен белгілі, табысты насихаттаушы болды. Оның «Teatro crítico universal» (1726–39) еңбегінде «Физика мен математика Испанияда дерлік шетелдіктер сияқты» екеніне өкініш білдірді. Сегізінші ғасыр Еуропада абсолютизмнің күшеюімен, Рим-католик шіркеуі сияқты қарсы күштерді әлсіретуге, басқаруды жаңартуға, экономикалық өркендеуді қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауға және халықаралық аренада билікке ие болуға ұмтылған монархиялардың билікті орталықтандыру дәуірі болды. Испанияда Ағарту дәуірінің идеялары шамамен 1750 жылы жетіп, Испанияның өркендеуін арттыруға және оны бұрынғы қуатты держава ретінде қайта жаңғыртуға бағытталған реформаларға баса назар аударды. Медицина мен физикаға, сондай-ақ философияға қызығушылық танытылды. Француз және итальяндық саяхатшылартың ықпалы болды, бірақ француз философтарына тәндей католицизмге немесе шіркеуге қарсы сын аз болды. Испаниядағы жетекші зиялылардың бірі – Әділет министрі Гаспар Мельхор де Жовелланос болды. Ол Корольдік тарих академиясында сөйлеген сөзінде «отансүйерлерді» құқықтық тарихты, әсіресе вестготтар дәуірінің терең тарихын зерттеуге шақырды және Испанияны «конституцияны бастапқы тазалығында сақтамағаны үшін» айыптады. Оның «Informe en el expediente de ley agraria» (1795) еңбегінде аристократтар мен шіркеудің жер жинауына наразылық білдірді, бұл көптеген испандықтарды жерсіз қалдырды. Шешім, сондай-ақ Кампоманес ұсынғандай, шіркеудің барлық жерлерін сату болды. Тарихшы Джонатан Исраэльдің пікірінше, Карл III патша Ағартушылыққа көп мән бермеген, ал оның министрлері континенттегі басқа жерлерде ықпалды болған Ағартушылық идеяларына көп көңіл бөлмеген. Израильдің айтуынша: «Ағартушылық мақсаттарға шын ниетпен берілген бірнеше министрлер мен шенеуніктер ғана болды. Көпшілігі абсолютистер болды және олардың мақсаты әрқашан монархияны, империяны, аристократияны және білім берудегі шіркеутік бақылау мен билікті нығайту болды».

The ideas of the Enlightenment in France came to Spain following the establishment of the Bourbon dynasty in Spain in 1715, with the end of the War of the Spanish Succession. In Spain, as elsewhere in much of Europe, there was no consistent pattern of the Enlightenment on the monarchy, which continued to follow existing frameworks of authority and hierarchy. A leading Spanish figure was Benito Feijóo (1676–1764) a Benedictine monk and professor. He was a successful popularizer noted for encouraging scientific and empirical thought in an effort to debunk myths and superstition. His Teatro crítico universal (1726–39) bemoaned that "physics, and mathematics are almost foreigners in Spain." The eighteenth century was an era with increasing absolutism in Europe, with centralization of power of monarchies, which sought to undermine rival powers, such as the Roman Catholic Church, modernize administration and promote economic measures for greater prosperity, and gain power in the international sphere. In Spain, the ideas of the Age of Enlightenment reached Spain in attenuated form about 1750, and emphasized there reforms that would increase Spain's prosperity and return it to its former position as a major power. Attention focused on medicine and physics, with some philosophy. French and Italian visitors were influential but there was little challenge to Catholicism or the Church such as characterized the French philosophes. In Spain, one of the leading intellectuals was Minister of Justice Gaspar Melchor de Jovellanos, who in an address to the Royal Academy of History, called on "patriots" to study legal history, particularly of the deep past of the Visigothic era, and faulted Spain for its failure "to conserve the constitution in its primitive purity." In his Informe en el expediente de ley agraria (1795), he deplored the accumulation of land by aristocrats and the Church, which kept most Spaniards landless. A solution, also urged by Campomanes, was the sale of all Church lands. Historian Jonathan Israel argues that King Charles III cared little for the Enlightenment and his ministers paid little attention to the Enlightenment ideas influential elsewhere on the Continent. Israel says, "Only a few ministers and officials were seriously committed to enlightened aims. Most were first and foremost absolutists and their objective was always to reinforce monarchy, empire, aristocracy and ecclesiastical control and authority over education."

Ғылым мен дін

Ағартушылық дәуірі ғылыми зерттеулерге және әлемді танудың ғылыми тәсілдеріне басымдық берді, бұл діни көзқарастармен қақтығысуға әкелуі мүмкін. Испан инквизициясы кітаптарды цензуралау және дәстүрлі емес ойларды басу құқығына ие болды, бірақ Испанияда Ағартушылық идеялары кеңінен тарады. 1770 жылдарға қарай консерваторлар қарсы шабуылға көшіп, цензура мен инквизицияны Ағартушылық идеяларын басу үшін пайдаланды, алайда "француз энциклопедиясы" оны іздегендерге қолжетімді болды. Монтескье, Руссо, Адам Смит, Кондильяк, Рейналь, Буффон және Линнейдің еңбектері Испаниядағы зиялы элиталардың арасында таралымда болды. 1755 жылы Лиссабонда болған жер сілкінісі мен цунами Португалия астанасының көп бөлігін қиратты және Пиреней түбегінің барлық аймақтарында, тіпті одан да алыс жерлерде сезілді. Зиялылар және басқалар бұл жер сілкінісі құдайдың жазасы ма, әлде табиғи құбылыс па деген мәселе бойынша пікір таласты.

Ғылыми экспедициялар мен ғылыми мекемелер

Патша өзінің бірқатар ғылыми экспедицияларын қаржыландырып, Ла Кондамин мен Александр фон Гумбольдт сияқты шетелдік ғалымдарға, әдетте шетелдіктерге жабық болатын теңіз арқылы жатқан империясына рұқсат берді. Чили мен Перу (1777–88), Жаңа Гранада (1783–1816) және Жаңа Испания (1787–1803) елдеріне Корольдік ботаникалық экспедициялар ұйымдастырылды, оларды ғалымдар қазір қайта зерттеп жатыр. Бұл экспедициялар Мадридтегі Корольдік ботаникалық бақ пен Корольдік табиғи тарих кабинетіне жетуі тиіс көптеген егжей-тегжейлі ботаникалық суреттер мен үлгілерді жасады. Маласпина экспедициясы – испан теңіз командирі Алехандро Маласпина басқарған, бес жылға созылған (1789–94) маңызды ғылыми экспедиция болды. Экспедицияға испан патшасы үшін ақпарат жинаған натуралистер мен ботаникалық суретшілер қатысты. Саяхатта Хосе де Позо да болды, ол Мадридтегі Корольдік көркемсурет академиясында оқыған. Ол және саяхаттағы басқа суретшілер ботаникалық суреттермен қатар жағалау көріністерін, этнографиялық суреттерді, «Дескубиерта» мен «Атревида» кемелерінің суреттерін, сондай-ақ Патагониядағы автопортретті жасады. Мексикада Маласпина экспедициясы Мехикодағы ботаникалық бақ пен Табиғат тарихы мұражайының құрылуына көмектесті. Патша 1804 жылы отарлық халықты шешекке қарсы вакцинациялау үшін Балмис экспедициясын қаржыландырды. Испан үкіметінің қолдауымен жүргізілген ғылыми зерттеулердің көп бөлігі он сегізінші ғасырда жарияланбады немесе таратылмады, себебі патшалық бюджет шектеулі болды. ХХ ғасырдың соңынан бастап Испания мен испан империясының ғылым тарихы бойынша зерттеулер өркендеді, ал бастапқы дереккөздер ғылыми басылымдарда жарияланды немесе қайта басылды, сондай-ақ көптеген маңызды ғылыми еңбектер жарық көрді. Александр фон Гумбольдт – ерекше жағдай, ол 1799–1804 жылдары Испанияға жасаған экспедициясы кезіндегі ғылыми тұжырымдамалары мен байқауларын өз қаражаты есебінен жариялады.

The crown sponsored a series of scientific expeditions of its own and authorized foreign scientists, such as La Condamine and Alexander von Humboldt, to its overseas empire, usually closed to foreigners. There were extended Royal Botanical Expeditions to Chile and Peru (1777–88), New Granada (1783–1816), and New Spain (1787–1803), which scholars are now examining afresh. which produced a huge number of detailed botanical drawings and specimens destined for the Royal Botanical Garden and the Royal Natural History Cabinet in Madrid. The Malaspina Expedition was an important scientific expedition headed by Spanish naval commander Alejandro Malaspina over five years (1789–94), with naturalists and botanical illustrators gathering information for the Spanish crown. The illustrators on the voyage included José de Pozo, trained at the Royal Academy of Fine Arts in Madrid, and, with other artists on the voyage, produced a plethora of botanical images as well as coastal views, ethnographic images, views of the expedition's ships, Descubierta and Atrevida, and a self portrait in Patagonia. In Mexico, the Malaspina Expedition helped spur the founding of a botanical garden in Mexico City, as well as the Museo de Historia Natural. The crown also funded the Balmis Expedition in 1804 to vaccinate colonial populations against smallpox. Much of the scientific research done under the auspices of the Spanish government in the eighteenth century was never published or otherwise disseminated, in part due to budgetary constraints on the crown. Starting in the late twentieth century, research on the history of science in Spain and the Spanish empire has blossomed, with primary sources being published in scholarly editions or reissued, as well the publication of a considerable number of important scholarly studies. An exception was Alexander von Humboldt, who published at his own expense his scientific findings and observations during his self funded expedition to Spanish America 1799–1804.

Жаңа институттар

Бурбон дәуірінің басында-ақ Испания 18-шы ғасырдың басында интеллектуалды зерттеулерді жүйелеу және дамыту үшін мекемелер құрды, оның ішінде Ұлттық кітапхана (1711), Корольдік испан академиясы (1713) және Корольдік тарих академиясы (1738) құрылды. 18-шы ғасырдың соңында құрылған мекемелер ғылыми білімді кеңейтуге бағытталған, мысалы, Мадридтегі Корольдік ботаникалық бақ (1755), онда Маласпина экспедициясынан әкелінген үлгілер коллекцияны толықтырды. Мексикада король, Испанияның ең бағалы тауары – күміс өндіру саласындағы ғылыми білімді арттыру мақсатында, ғалым Фаусто Эльхуяр басқаратын Вергарадағы Баск институтының үлгісінде Тау-кен мектебін (1792) құрды. Испания тарихын жаңарту және Карл III-нің жалпы орталықтандыру саясатының аясында 1785 жылы Севильяда Испанияның теңізасты империясымен байланысты құжаттарды біріктіру үшін Үнді мұрағаты құрылды.

Сәулет

Мексика қаласындағы Palacio de Minería ғимаратын испан сәулетшісі Мануэль Толса неоклассикалық стильде жобалаған. Испания тәжі әміршілігі "жаңа салынатын барлық шіркеулер мен басқа да қоғамдық ғимараттар неоклассикалық стильде болуы керек, ал олардың жобалары алдымен Сан-Фернандо академиясынан бекітілуге тиіс" деген талап қойған. Мадридте неоклассикалық стильде бірнеше ғимарат салынды; Карл III-нің сәулетшісі Хуан де Вильянуэва 1785 жылы Табиғат тарихы кабинетін орналастыру үшін неоклассикалық ғимарат жобалады, бірақ ол кейін картиналар мен мүсіндерді көрсететін Прадо мұражайына айналды.

Ағылшын тілінде

Адди, Джордж М. Ағартушылық Саламанка университетінде. Дурхам, Н. К.: Дьюк университетінің баспасы, 1966. Блейхмар, Даниэла. Көрінетін империя: Испандық ағартушылық дәуіріндегі ботаникалық экспедициялар және бейнелік мәдениет. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2001. Канисарес Эскера, Хорхе. Жаңа әлем тарихын қалай жазу керек: XVIII ғасырдағы Атлантика әлеміндегі тарихтар, эпистемологиялар және ұлттық ерекшеліктер. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2001. Эллиотт, Джон Х. Атлантика әлемінің империялары: Британия және Испания Америкада, 1492–1830 (2007). Энгстранд, Айрис Х. В. Жаңа әлемдегі испан ғалымдары: XVIII ғасыр экспедициялары. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1981. Герр, Ричард. Испаниядағы XVIII ғасырдағы революция. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1958. Герр, Ричард (1971). Қазіргі Испания тарихы бойынша эссе. 4-тарау: Ағартылған деспотизм және қазіргі Испанияның бастауы. Калифорния университетінің баспасы. Джаффе, Кэтрин М. және Элизабет Франклин Льюис, ред. Еваның ағартушылығы: Испания және испан Америкасындағы әйелдер тәжірибесі, 1726–1839 (2009). Камен, Генри (2001). Испанияның Филипп V: екі рет патша болған король. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. Ла Форс, Джеймс С. кіші. Испания тоқыма өнеркәсібінің дамуы, 1750–1800. Беркли және Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы, 1965. Лехнер, Ульрих Л. және О’Нилл Принти, Майкл (2010). Еуропадағы католик ағартушылығына серіктес. Brill’s Companions to the Christian Tradition, 20-том, Brill, 2010. Линч, Джон. Бурбон Испаниясы, 1700–1808 (1989). Ноэль, К. С. «Испаниядағы ағартушылық реформасына қарсылық: Кампоманес және дін қызметкерлері, 1765–1775». Societas 3, 1 (1973) 21–43 бб. Пакет, Габриэль Б. Испания және оның империясындағы ағартушылық, басқару және реформалар, 1759–1808 (2007). Смидт, Андреа Дж. «Бурбон корольдігі және галликанизмнің импорты: XVIII ғасырдағы Испаниядағы мемлекеттік діннің саяси жолы». Чиркі тарихының жылнамасы, 19 (2010): 25–53. Шафер, Р. Дж. Испан әлеміндегі экономикалық қоғамдар, 1763–1821. Сиракуза, 1958. Смит, Энгель. Испанияның тарихи сөздігі (2009). Удиас, Агустин. «17 және 18 ғасырлардағы Испаниядағы жер сілкінісі – Құдайдың жазасы». Геологиялық қоғам, Лондон, Арнайы басылымдар, 310.1 (2009): 41–48. Уокер, Джеффри Дж. Испан саясаты және империялық сауда, 1700–1789. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1979 ж.

Addy, George M. The Enlightenment in the University of Salamanca. Durham, N. C.: Duke University Press 1966. Bleichmar, Daniela. Visible Empire: Botanical Expeditions & Visual Culture in the Hispanic Enlightenment. Chicago: University of Chicago Press 2001. Cañizares Esguerra, Jorge, How to Write the History of the New World: Histories, Epistemologies, and Identities in the Eighteenth Century Atlantic World. Stanford: Stanford University Press 2001. Elliott, John H. Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America 1492–1830 (2007)
Engstrand, Iris H. W. Spanish Scientists in the New World: The Eighteenth Century Expeditions. Seattle: University of Washington Press 1981. Herr, Richard. The Eighteenth Century Revolution in Spain. Princeton: Princeton University Press 1958. Herr, Richard (1971). An Historical Essay on Modern Spain. Chapter 4: Enlightened Despotism and the Origin of Contemporary Spain. University of California Press. Jaffe, Catherine M., and Elizabeth Franklin Lewis, eds. Eve's Enlightenment: Women's Experience in Spain and Spanish America, 1726–1839 (2009)
Kamen, Henry (2001). Philip V of Spain : the king who reigned twice. New Haven : Yale University Press. La Force, James C. Jr. The Development of the Spanish Textile Industry, 1750–1800. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 1965. Lehner, Ulrich L. and O'Neill Printy, Michael (2010). A Companion to the Catholic Enlightenment in Europe. Volume 20 of Brill's Companions to the Christian Tradition, Brill, 2010. Lynch, John. Bourbon Spain 1700–1808 (1989)
Noel, C. C. "Opposition to Enlightened Reform in Spain: Campomanes and the Clergy, 1765–1775." Societas 3, 1 (1973) pp. 21–43. Paquette, Gabriel B. Enlightenment, Governance, and Reform in Spain and Its Empire, 1759–1808 (2007)
Smidt, Andrea J. "Bourbon regalism and the importation of gallicanism: the political path for a state religion in Eighteenth Century Spain." Anuario de Historia de la Iglesia 19 (2010): 25–53. Shafer, R. J. The Economic Societies in the Spanish World, 1763–1821. Syracuse 1958. Smith, Angel. Historical dictionary of Spain (2009)
Udías, Agustín. "Earthquakes as God's punishment in 17th and 18th century Spain." Geological Society, London, Special Publications 310.1 (2009): 41–48. Walker, Geoffrey J. Spanish Politics and Imperial Trade, 1700 1789. Bloomington : Indiana University Press, c1979.

Испан тілінде

Анес Альварес, Гонсало. XVIII ғасырдағы Испания экономикасы және ағартушылық. Барселона 1969 жыл. Эгидо Мартинес, Теофанес (2001). Карлос IV. Мадрид: Arlanza Ediciones. Фернандес, Роберто (Фернандес Диас) (2001). Карлос III. Мадрид: Arlanza Ediciones. Гвимера, Агустин (1996). Борбон реформасы: пәнаралық көзқарас. Мадрид: Alianza : Consejo Superior de Investigaciones Científicas. Родригес Диас, Лора. XVIII ғасырдағы Испаниядағы реформа және ағартушылық. Педро Родригес де Кампоманес. Мадрид, 1975 жыл. Сантос, Хосе (2002). Мартин Сармиенто: XVIII ғасырдағы Испаниядағы ағартушылық, білім және утопия. Ла-Корунья: Fundación Barrié de la Maza. Sellés, Manuel, José Luis Peset және Antonio Lafuente, редакторлар. Карлос III және ағартушылық ғылымы. Мадрид: Alianza Editorial 1988 жыл. Убието Артета, Антонио (1997). Испанияның суреттелген тарихы, 5-том: Испан бароккосы және Борбон реформасы. Мадрид : Debate ; Валенсия : Circulo de Lectores. Убието Артета, Антонио (1997). Испанияның суреттелген тарихы, 6-том: Соғыс, революция және қалпына келтіру. 1808–1833 жылдар. Мадрид : Debate ; Валенсия : Circulo de Lectores.

Каталон тілінде

Наварро и Сориано, Ферран (2019). Төле, төле, төле! Тарихты қайта жаңғырту үшін музыка: Мұрагерлік соғысы (1714-1715). "ДЕНЕС" баспасы.