Кіріспе

Канаан жазуларында кездесетін жазу жүйесі – Палео-иврит жазуы, сондай-ақ палео-иврит, прото-иврит немесе көне еврей жазуы. Бұл жазу жүйесі Каanaan тілдерінің (соның ішінде Библияға дейінгі және Библиялық еврей тілі) Оңтүстік Каanaan аймағындағы, сондай-ақ библиялық Израиль және Яһудадағы жазуларында кездеседі. Ол еврей Библиясының түпнұсқа мәтіндерін жазу үшін қолданылған деп саналады, себебі ол самариялық жазумен ұқсас, ал Талмудта еврейдің ежелгі жазуын самариялықтар әлі де қолданғаны айтылған. Талмудта бұл жазу "Либона'а жазуы" деп аталған, кейбіреулер оны "Ливан жазуы" деп аударады. "Палео-иврит әліпбиі" термині 1954 жылы Соломон Бирнбаумның ұсынысымен қолданыла бастады, ол "[Солтүстік Каanaanнан, қазіргі Ливаннан шыққан] финикиялық терминін [Оңтүстік Каanaanнан, қазіргі Израиль-Палестинадан шыққан] еврейлердің жазуына қолдану дұрыс емес" деген пікір білдірді. Палео-иврит және финикия әліпбилері – бір жазудың екі шағын аймақтық түрі. Қазіргі заманда анықталған ең алғашқы Палео-иврит жазуы 1870 жылы табылған Шебна жазуы. Бүгінгі күні 2000-нан аз жазу белгілі, олардың көп бөлігі бір әріп немесе сөзден тұрады. Палео-иврит жазуының ең ерте мысалдары б.з.д. 10 ғасырға жатады. Финикия әліпбиі сияқты, ол да аймақтық ерекшеліктері бар және соңғы қола дәуірінде Каanaan аймағында қолданылған прото-Каanaan жазуының тікелей жалғасы. Финикия, еврей және олардың барлық туысқан Каanaan тілдері сол уақытқа дейін бір-бірінен айырылмаған диалектілер болған. Палео-иврит жазуы – 22 дауыссыз әріптен тұратын абджад, дәл сол кезеңдегі басқа Каanaan жазулары сияқты. Б.з.д. 5 ғасырға қарай, Иудея халқы арасында бұл әліпби Ахеменид империясында ресми түрде қолданылған арамей әліпбиімен ауыстырылды. Қазіргі еврей әліпбиі деп аталатын "еврей квадратты жазуы" б.з.д. 3 ғасырға қарай арамей жазуынан тікелей дамыды (дегенмен кейбір әріп пішіндері 1 ғасырға дейін қалыптаспады). Керісінше, самариялықтар қолданатын самариялық әліпбиі – еврей жазуының тікелей жалғасы, аралық Израиль емес эволюциялық кезеңдерден өтпеген. Б.з.д. 1 ғасырға дейін еврей діни контекстінде ескі еврей жазуының қолданылуы да болды, әсіресе Өлі теңізден табылған шиыршықтардағы Палео-Левиттік мәтінінде.

Шығу тегі

Палео-иврит және финики алфавиттері қола дәуірінің құлдырауынан кейін, б.з.д. 13-12 ғасырларда олардың тікелей алдыңғы жазуы – Proto Canaanite (Late Proto Sinaitic) және одан бұрынғы Proto Sinaitic жазуларынан пайда болды. Палео-иврит жазуының ең ерте белгілі жазуы – 2005 жылы Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы ежелгі Яһудеяның жазықтығындағы Бет-Гуврин аңғарындағы Тель-Зайит қабырғасында табылған Зайит тасы. Тастың бір жағына 22 әріп, екінші жағына ыдыс бейнесі салынған. Бұл жазба б.з.д. 10 ғасырдың ортасына жатады. «Офель жазуы» деп аталатын жазба да шамамен осы кезеңге жатады, бірақ оны түсіндіру қиын, оны Proto Canaanite немесе Палео-иврит деп жіктеуге болады. Гезер күнтізбесінің мерзімі нақты белгісіз, бірақ ол да б.з.д. 10 ғасырға жатуы мүмкін. Зайит тасы мен Гезер күнтізбесіндегі жазу 8 ғасыр мен одан кейінгі классикалық Палео-ивритке қарағанда ертерек; бұл ерте жазу 9 ғасырғы Ахирам саркофагындағы ерте финикия жазуымен дерлік бірдей. 8 ғасырға қарай бірқатар аймақтық ерекшеліктер жазуды бірнеше ұлттық алфавиттерге бөліп шығарды, оның ішінде израильдік (Израиль мен Яһуда), моавтық (Моаб және Аммон), эдомдық, финикиялық және көне арамей жазулары. Моаб тілінің тілдік ерекшеліктері (жалпы Солтүстік-Батыс семит тілінен гөрі) б.з.д. 840 жыл шамасында Моаб патшасы Мешаның тапсырысымен жасалған Меша стеласының жазуында көрінеді. Сол сияқты, б.з.д. 810 жылға жатқызылатын Тель-Дан стеласы көне арамей тілінде жазылған, бұл кезеңде Дан Дамасктың ықпалына өткен кезді көрсетеді. Ең ертедегі Библиялық иврит жазулары б.з.д. 8 ғасырға дейін шектеліп келді. Алайда, 2008 жылы Хирбет Кеиафада жазуы бар құмыра сынығы (остракон) қазылып алынды, ол б.з.д. 10 ғасырға дейін сонаулы иврит жазуын көрсетеді деп жорытты. Мәтіннің иврит екенін дәлелдеу сөздік қолданысына негізделген. 8 ғасырдан бастап иврит эпиграфиясы кеңіне тарады, бұл Израиль және Яһуда патшалықтарының халқы арасында сауаттылықтың біртіндеп таралуын көрсетеді; Еврей Библиясының ең көне бөліктері, Екінші ғибадатхана кезеңінің редакциясы арқылы жеткізілсе де, б.з.д. 8 ғасырға жатады.

Исраил патшалықтарында қолданылған

Палео-еврей әліпбиі б.з.д. 8 және 7 ғасырларда Израиль және Иудея патшалықтарында кеңінен қолданылды. Б.з.д. 6 ғасырда, Бабыл тұтқындығы кезінде, палео-еврей әліпбиі біртіндеп Императорлық арамей әліпбиімен алмастырылды. Императорлық арамейдің әріптері Екінші ғибадатхана кезеңінде еврей жазуына тән пішінге ие болды, осылайша еврей әліпбиінің «төртбұрышты пішіні» қалыптасты. Израиль жерінде қалған самариялықтар палео-еврей әліпбиінің өз нұсқасын, яғни самариялық жазуын қолдана берді. Парсы империясы құлағаннан кейін, яһудилер ассириялық формаға тоқтағанға дейін екі жазу түрін де пайдаланды. Палео-еврей жазуы көптеген ағын жазу белгілерін дамыту арқылы өзгерді, финикиялық әліпбидің лапидалық белгілері уақыт өте келе азайды. Лапидалық жазуға деген теріс көзқарас Израильде патшалардың стелалар орнатып, құдайға арнап жазулар жасау әдетінің кең таралмағанын көрсетеді. Тіпті 8 ғасылға жататын мүсінді жазуларда да қалам мен сиямен жазудың табиғи ерекшелігі болып табылатын көлеңкелеу сияқты ағын стиль элементтері кездеседі. Мұндай жазулардың мысалдары: Силоам жазуы, Иерусалимдегі көптеген қабір жазулары, Кетеф Хинном орамалары, (болжам бойынша Самариядан) Нимрудқа соғыс олжасы ретінде әкелінген піл сүйегіндегі еврей жазуының фрагменті, б.з.д. 6 ғасылға жататын Арад остракалары, түрлі орындардан табылған 8-6 ғасылдарға жататын жүздеген еврей мөрлері және Тель Қумранның жанынан табылған Палео-еврей Левит кітабының парқындысы. Ең дамыған ағын жазу 18 Лахиш остракасында кездеседі, бұл б.з.д. 586 жылы Бірінші ғибадатхананың қирауына дейін Лахиш губернаторына офицердің жіберген хаттары. Шамамен б.з.д. 620 жылға жататын, бірақ ұқсас жазу Месад Хашавияхуда қазба жұмыстары кезінде табылған остраконда кездеседі, онда шағымдарды қарау туралы өтініш жазылған (егіншінің қамал губернаторына оның плащын тәркілеу туралы шағымы, жазушы оны әділетсіз деп есептейді).

Самариялық әліпбиі

Самариялықтар ежелгі еврей әліпбиін қолдана берді және уақыт өте келе самариялық әліпбиі пайда болды. Самариялықтар осы күнге дейін еврей және арамей мәтіндерін жазу үшін осы жазуды пайдаланып келеді. Ең ерте самариялық жазбаларды ортағасырлық және қазіргі заманғы самариялық қолжазбалармен салыстыру, самариялық жазуының негізінен кітапқа қолмен жазылатын, өзгермейтін жазу екенін нақты көрсетеді.

Талмуд

Талмудтағы даналар палео-еврей тілі мәселесінде бірыңғай пікірде болған жоқ. Бір топ палео-гебраикалық жазудың ізраилдіктер Қиыр шығу кезінде қолданған, ал кейіннен Тораның кітаптарын жазу үшін пайдаланған бастапқы жазу екенін айтты. Ал енді бірі болса, палео-еврей жазуының ассириялық жазу (нақтырақ айтқанда, бастапқы жазу) жоғалған кезде уақытша шешім болғанын сендірді. Екі пікір бойынша да, Езра жазушы (б.з.д. 500 шамасында) еврей тілінің негізгі әліпбиі ретінде қолданылатын ассириялық жазуды енгізген немесе қайта енгізген. Ол, әріптердің, әсіресе "вав" әрпінің пішініне назар салады. Сонымен қатар, ол Тора кітабын бірден-бір көшіру туралы нұсқау болғандықтан, жазудың ешқандай жерінде өзгеріс жасау мүмкін емес деп санайды. Бірақ бұл пікірді кейбіреулер қабылдамады, себебі Тораны грек тілінде жазуға рұқсат етілген.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі Израильде ежетекті еврей тілінің қолданылуы көрінеу аз, бірақ ол кейде ностальгиялық немесе көнеленген сипаттағы мысалдарда кездеседі, мысалы, 1 шекел монетасында ("Иудея") және Израиль қаласы Нахарияның логотипінде (Екінші заңнама 33:24 "Ашер ұлдарымен нұрлансын").

Археология

2019 жылы Израиль ескіліктер басқармасы (IAA) Дәуіт қаласында қазба жұмыстарын жүргізу кезінде 2600 жылдық мөрдің ізбесін тапты. Онда ежелігі палео-иврит жазуы болды және бұл мөрдің Жосия патшаның сарайындағы Натан Мелек атты шенеунікке тиесілі болғаны болжанып отыр.

Юникод

Unicode блогының финикий (U+10900–U+1091F) финикий алфавитінен басқа, палео-иврит, архаикалық финикий, ерте арамей, кеш финикий жазуы, финикий папирустары, Силомдық еврей, еврей мөрлері, аммонит, моав және пуник тілдеріндегі мәтіндерді көрсету үшін жасалған.