Кіріспе

Эльгейо тілі, немесе нағыз Каленжин тілі – нилоттық тілдер отбасының Каленжин тармағына жататын диалекттер жиынтығы. Кенияда, онда тілдесетін халықтың құрамы 18% құрайды, "Мен саған айтамын" деген мағына беретін Эльгейо тіліндегі сөзден шыққан Календжин атауы, 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында бірнеше Календжин тілінде сөйлейтін халықтар біріккен кезде кеңінен танымал болды. Бұл этникалық бірігу Кенияда ірі этникалық топты құрып қана қоймай, кениялық Календжин диалекттерін стандарттауға да әкелді. Дегенмен, Кениядан тыс жерлерде Календжин атауы Танзанияның Окиектік және Уганданың Эльгон тілдері сияқты туысқан тілдерге де қолданылғандықтан, лингвистикалық әдебиетте кениялық Календжин халықтарының тілдерін, басты диалектінің атымен, Эльгейо деп атау қалыптасқан.

Әуелі дауыстылар

Каленжиннің қарапайым бес дауыстылар тізімі бар {a, e, i, o, u}, содан кейін контрастивті [+/ ATR белгісінің] болуымен, сондай-ақ фонемиялық дауыстылар ұзындығымен кеңейтіледі. (Кемінде) Кипсигис (Тойетт 1979) және Нанди (Крейдер 1989) тілдерінде барлық бес дауыстыда [+ATR] және [ATR] әріптері бар, бірақ контраст Туген тіліндегі [а] дауыстысында бейтараптандырылады (Jerono 2012). Бұл дауыстының [+/ ATR] контрастын бейтараптандыруы аймақтың басқа нилот тілдерінде, мысалы Кенияның масай және Оңтүстік Суданның дидинга тілдерінде жиі кездеседі. Каленжин, көптеген басқа африкалық тілдер сияқты, Advanced Tongue Root гармониясын көрсетеді. Нәтижесінде, сөз ішіндегі барлық дауыстылар бірдей [ATR] мәніне ие болады. Бұл мақаланың қалған бөлігінде [ATR] белгісі бар Каленжин сөздері курсивпен жазылады. Тілде грамматикалық функцияларды көрсету үшін [ATR] айырмашылығын қолдану кең таралған. Мысалы, Кипсигис тілінде «құс» деген мағынадағы tàríit сөзіндегі дауыстылардағы [ATR] белгісі, оның көпше түрін жасау үшін барлық дауыстылары үшін [ATR] белгісінің мәнін [+ATR] деп өзгерту арқылы құрылады. Сол сияқты, дауыстылардың ұзындығы белгілі бір грамматикалық айырмашылықтар үшін маңызды. Мысалы, өткен шақтағы толық сипат, тақырыптық келісім префиксінің дауыстысын ұзарту арқылы білдіріледі. Сондықтан, өткен шақтағы қарапайым және толық сипат арасындағы жалғыз айырмашылық – тақырыптық келісім префиксі біріншісінде қысқа, ал екіншісінде ұзақ болады.

Түсі

Каленжин тілі – тоналды тіл. Тон лексикалық мағыналарды ажырату үшін де, грамматикалық функцияларды көрсету үшін де қолданылады. Мысалы, жай сөйлемдегі есімнің тоналды үлгісі арнайы түрде белгіленеді, ал есімдер мен сын есімдердегі жекеше және көпше түрлерінің кейбір айырмашылықтары тек тон арқылы білдіріледі.

Есімдіктер

Зат есімдер кейс (номинативке қарсы номинатив емес) және сан (жекеше, көпше) бойынша өзгеріске түседі. Кейс тоналды және өте тұрақты, ал санның жасалуы өте ретсіз, көпше сан әртүрлі тәсілдермен белгіленеді, соның ішінде әртүрлі көпше жұрнақтар, түбірдің дауыстыларының [ATR] белгісіндегі өзгерістер немесе түбірдің тоналды үлгісіндегі өзгерістер арқылы. Сонымен қатар, тілдегі әр зат есімнің әдебиетте «негізгі» және «екіншілік» деп аталатын екі түрі бар. Мысалы, кипсигис тілінде «құс» сөзінің негізгі түрі – tàríit, ал екіншілік түрі – tàrìityét. Зат есімдер жекеше және көпше санда негізгі және екіншілік түрлерге ие. Бұл екі түрдің семантикалық айырмашылығы қазірге дейін толыққанды түсініксіз. Холлис (1909) негізгі және екіншілік түрлерді сәйкесінше нақтыланбаған және нақтыланған зат есім түрлері деп сипаттаған, бірақ Тоуэтт (1979) және Крейдер (1989) бұл формаларды осылай қарастырудың дұрыс емес екенін айтады. Алғашқы автор негізгі түрді «қосатын» форма деп, ал екіншілік түрді «шығаратын» форма деп атайды, соңғы автор болса бұл формалардың дұрыс сипаттамасы әлі анық емес екенін түсіндіреді. Тілде жекеше артикльдер жоқ және бұл екі түрдің нақтылық және/немесе ерекшелікпен байланысты болуы мүмкін. Зат есімдерге қатысты туынды және жалғаулы жұрнақтар әрқашан жұрнақтар түрінде болады, тек еркек және әйел жынысын білдіретін kip – және che:p – префикстерін қоспағанда. Жыныс барлық зат есімдерде де көрсетілмейді және сөздердің үйлесім қағидаларына қатыспайды.

Сөз реті

Тілдегі сөздердің басым реті - Етіс – Тұлға – Объект (VSO), бұл Нилот тілдерінде кең таралған рет. Нанди тіліндегі қарапайым VSO сөйлемнің мысалын (1) мысалында көруге болады. Атау немесе сын есімдік болған жағдайда, сөйлемдердің реті - Предикат – Тұлға, (2) және (3) мысалында көрсетілгендей. Орналасқан жерді білдіретін предикаттар үшін арнайы байланыс сөз қолданылады, онда рет Етіс – Тұлға – Орналасқан жері болады. Еңбек етістігі болған жағдайда, рет Етіс – Тұлға – Еңбек етістігі – Объект болады. VP-ға қатысты сөздер, мысалы, әрқашан, Календжин тілінде әдетте объектіден кейін орналасады. Соңында, Календжин тілі – етістікпен басталатын тілдердің арасында ерекше, себебі ол иеленуді транзитивті етістікпен білдіреді. Нилот тілдер тобындағы басқа етістікпен басталатын тілдер, мысалы, Масаи, сондай-ақ транзитивті етістік арқылы иеленуді білдіреді.

Іс

Каленжин тілі - белгілі атау тілі: тілде тек атау септігі ғана белгіленеді, ал өзге септіктер (керім, меншік, табыс және т.б.) белгісіз болып қалады. Атау септігі тек әуен арқылы белгіленеді.

Жоқ ету

Жоқ түрі етістікке қосылатын ma / maa префиксі арқылы білдіріледі. Ол жаттық сәйкестік префиксінің алдында, бірақ уақыт префикстерінен кейін келеді.

Топикализация

Крейдердің (1989) пікірінше, тілде өзектілендірудің екі стратегиясы бар. Белгісіз жағдайда өзектіленген грамматикалық субъект сөйлем соңында орналасып, атау септігін сақтайды. Белгіленген жағдайда өзектіленген элемент сөйлемнің басында келіп, одан кейін «kò» тақырып белгісі тұрады. Мұндай жағдайда, егер өзектіленген элемент грамматикалық субъект болса, ол атау септігін жоғалтады.

Сұрау салған сөйлемдер

Иә-жоқ сұрақтары сөйлемнің соңғы сөзіне –і сұрақ жұрнағын қосу арқылы жасалады. Календжин тілінде сұрақ сөздерімен (wh) сұрақтарды құрудың үш тәсілі бар. Біріншісінде, сұрақ сөзі өз орнында қалады (in situ) және бар болған жағдай белгісін сақтайды. Екіншісінде, сұрақ сөзі тақырыптық позицияға өтеді (одан кейін kó тақырыптық көрсеткіші келеді және ол бағыс болса, жағдай белгісін жоғалтады). Үшінші стратегия тек баяндамалы сөйлемдерде қолданылады, онда баяндама тақырыптық позицияға өтеді, ал сұрақ сөзі өз орнында қалады. Нади тіліндегі баяндамалы сөйлем үшін үш стратегия (7 9) төменде көрсетілген (Creider 1989: 143).