🇰🇿 Елгейо тілі – Кениядағы халықтардың біріккен тілі. Календжин тобына жатады, 18% халық сөйлейді. Лингвистикалық ерекшеліктері, даму тарихы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эльгейо тілі, немесе нағыз Каленжин тілі – нилоттық тілдер отбасының Каленжин тармағына жататын диалекттер жиынтығы. Кенияда, онда тілдесетін халықтың құрамы 18% құрайды, "Мен саған айтамын" деген мағына беретін Эльгейо тіліндегі сөзден шыққан Календжин атауы, 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында бірнеше Календжин тілінде сөйлейтін халықтар біріккен кезде кеңінен танымал болды. Бұл этникалық бірігу Кенияда ірі этникалық топты құрып қана қоймай, кениялық Календжин диалекттерін стандарттауға да әкелді. Дегенмен, Кениядан тыс жерлерде Календжин атауы Танзанияның Окиектік және Уганданың Эльгон тілдері сияқты туысқан тілдерге де қолданылғандықтан, лингвистикалық әдебиетте кениялық Календжин халықтарының тілдерін, басты диалектінің атымен, Эльгейо деп атау қалыптасқан.
The Elgeyo language, or Kalenjin proper, are a dialect cluster of the Kalenjin branch of the Nilotic language family. In Kenya, where speakers make up 18% of the population, the name Kalenjin, a Elgeyo expression meaning "I say (to you)", gained prominence in the late 1940s and early 1950s, when several Kalenjin speaking peoples united under it. This ethnic consolidation created a major ethnic group in Kenya, and also involved a standardization of the Kenyan Kalenjin dialects. However, since outside Kenya the name Kalenjin has been extended to related languages such as Okiek of Tanzania and Elgon languages of Uganda, it is common in linguistic literature to refer to the languages of the Kenyan Kalenjin peoples as Elgeyo, after the principal variety.
Әуелі дауыстылар
Каленжиннің қарапайым бес дауыстылар тізімі бар {a, e, i, o, u}, содан кейін контрастивті [+/ ATR белгісінің] болуымен, сондай-ақ фонемиялық дауыстылар ұзындығымен кеңейтіледі. (Кемінде) Кипсигис (Тойетт 1979) және Нанди (Крейдер 1989) тілдерінде барлық бес дауыстыда [+ATR] және [ATR] әріптері бар, бірақ контраст Туген тіліндегі [а] дауыстысында бейтараптандырылады (Jerono 2012). Бұл дауыстының [+/ ATR] контрастын бейтараптандыруы аймақтың басқа нилот тілдерінде, мысалы Кенияның масай және Оңтүстік Суданның дидинга тілдерінде жиі кездеседі. Каленжин, көптеген басқа африкалық тілдер сияқты, Advanced Tongue Root гармониясын көрсетеді. Нәтижесінде, сөз ішіндегі барлық дауыстылар бірдей [ATR] мәніне ие болады. Бұл мақаланың қалған бөлігінде [ATR] белгісі бар Каленжин сөздері курсивпен жазылады. Тілде грамматикалық функцияларды көрсету үшін [ATR] айырмашылығын қолдану кең таралған. Мысалы, Кипсигис тілінде «құс» деген мағынадағы tàríit сөзіндегі дауыстылардағы [ATR] белгісі, оның көпше түрін жасау үшін барлық дауыстылары үшін [ATR] белгісінің мәнін [+ATR] деп өзгерту арқылы құрылады. Сол сияқты, дауыстылардың ұзындығы белгілі бір грамматикалық айырмашылықтар үшін маңызды. Мысалы, өткен шақтағы толық сипат, тақырыптық келісім префиксінің дауыстысын ұзарту арқылы білдіріледі. Сондықтан, өткен шақтағы қарапайым және толық сипат арасындағы жалғыз айырмашылық – тақырыптық келісім префиксі біріншісінде қысқа, ал екіншісінде ұзақ болады.
Kalenjin has a simple five vowel inventory {a, e, i, o, u}, which is then expanded by the presence of a contrastive [+/ ATR feature], as well as a phonemic vowel length distinction. In (at least) Kipsigis (Toweett 1979) and Nandi (Creider 1989), all five vowels have both [+ATR], and [ ATR] counterparts, but the contrast is neutralized for the vowel [a] in Tugen (Jerono 2012). The neutralization of the [+/ ATR] contrast for this specific vowel is common in other Nilotic languages of the region, such as Maasai of Kenya and Didinga of South Sudan. Kalenjin, like many other African languages, exhibits Advanced Tongue Root harmony. As a result, all vowels in a word have the same [ATR] value. In the rest of the article, Kalenjin words with [ ATR] will be spelled in italics. It is common in the language to use [ATR] distinctions to signal grammatical functions. For example, in Kipsigis, the word for ‘bird’ tàríit with a [ ATR] feature on the vowels forms its plural by changing the value of the [ATR] feature to [+ATR] for all its vowels. Similarly, vowel length is important for certain grammatical distinctions. For example, perfect aspect in the past is signaled through lengthening of the vowel of the subject agreement prefix. Therefore, the only difference between simple and perfect aspect in the past is that the subject agreement prefix is short in the former, but long in the latter.
Түсі
Каленжин тілі – тоналды тіл. Тон лексикалық мағыналарды ажырату үшін де, грамматикалық функцияларды көрсету үшін де қолданылады. Мысалы, жай сөйлемдегі есімнің тоналды үлгісі арнайы түрде белгіленеді, ал есімдер мен сын есімдердегі жекеше және көпше түрлерінің кейбір айырмашылықтары тек тон арқылы білдіріледі.
Kalenjin is a tonal language. Tone is used both for lexical distinctions and to signal grammatical functions. For example, nominative case is marked with a special tonal pattern on the noun, while certain singular plural distinctions in nouns and adjectives are signaled exclusively through tone.
Есімдіктер
Зат есімдер кейс (номинативке қарсы номинатив емес) және сан (жекеше, көпше) бойынша өзгеріске түседі. Кейс тоналды және өте тұрақты, ал санның жасалуы өте ретсіз, көпше сан әртүрлі тәсілдермен белгіленеді, соның ішінде әртүрлі көпше жұрнақтар, түбірдің дауыстыларының [ATR] белгісіндегі өзгерістер немесе түбірдің тоналды үлгісіндегі өзгерістер арқылы. Сонымен қатар, тілдегі әр зат есімнің әдебиетте «негізгі» және «екіншілік» деп аталатын екі түрі бар. Мысалы, кипсигис тілінде «құс» сөзінің негізгі түрі – tàríit, ал екіншілік түрі – tàrìityét. Зат есімдер жекеше және көпше санда негізгі және екіншілік түрлерге ие. Бұл екі түрдің семантикалық айырмашылығы қазірге дейін толыққанды түсініксіз. Холлис (1909) негізгі және екіншілік түрлерді сәйкесінше нақтыланбаған және нақтыланған зат есім түрлері деп сипаттаған, бірақ Тоуэтт (1979) және Крейдер (1989) бұл формаларды осылай қарастырудың дұрыс емес екенін айтады. Алғашқы автор негізгі түрді «қосатын» форма деп, ал екіншілік түрді «шығаратын» форма деп атайды, соңғы автор болса бұл формалардың дұрыс сипаттамасы әлі анық емес екенін түсіндіреді. Тілде жекеше артикльдер жоқ және бұл екі түрдің нақтылық және/немесе ерекшелікпен байланысты болуы мүмкін. Зат есімдерге қатысты туынды және жалғаулы жұрнақтар әрқашан жұрнақтар түрінде болады, тек еркек және әйел жынысын білдіретін kip – және che:p – префикстерін қоспағанда. Жыныс барлық зат есімдерде де көрсетілмейді және сөздердің үйлесім қағидаларына қатыспайды.
Nouns inflect for case (nominative vs. non nominative) and number (singular plural). Case is tonal and is very regular, while number formation is quite irregular, with plural being signaled in a variety of different ways, including various plural suffixes, changes in the [ATR] specification of the vowels of the stem, or changes in the tonal pattern of the stem. Moreover, each noun in the language has two different forms, called “primary” and “secondary” forms in the literature. For example, the primary form of the word for ‘bird’ in Kipsigis is tàríit, while its secondary form is tàrìityét. Nouns have primary and secondary forms in both the singular and plural number. The semantic difference between these two forms is currently not well understood. Hollis (1909) characterized the primary and secondary forms as indefinite and definite forms of the noun respectively, but this is not the correct treatment of these forms according to Toweett (1979) and Creider (1989). The former author refers to the primary form as an ‘inclusive’ form, and to the secondary one as an ‘exclusive’ form, while the latter author simply explains that it is not clear what the correct characterization of these forms is. The language has no overt articles and it seems like these two forms are related to definiteness and/or specificity in some way. Derivational and inflectional affixes associated with nouns are always suffixes, with the exception of the prefixes kip – and che:p , which denote male and female gender respectively. Gender is not expressed in all nouns, and does not participate in agreement.
Сөз реті
Тілдегі сөздердің басым реті - Етіс – Тұлға – Объект (VSO), бұл Нилот тілдерінде кең таралған рет. Нанди тіліндегі қарапайым VSO сөйлемнің мысалын (1) мысалында көруге болады. Атау немесе сын есімдік болған жағдайда, сөйлемдердің реті - Предикат – Тұлға, (2) және (3) мысалында көрсетілгендей. Орналасқан жерді білдіретін предикаттар үшін арнайы байланыс сөз қолданылады, онда рет Етіс – Тұлға – Орналасқан жері болады. Еңбек етістігі болған жағдайда, рет Етіс – Тұлға – Еңбек етістігі – Объект болады. VP-ға қатысты сөздер, мысалы, әрқашан, Календжин тілінде әдетте объектіден кейін орналасады. Соңында, Календжин тілі – етістікпен басталатын тілдердің арасында ерекше, себебі ол иеленуді транзитивті етістікпен білдіреді. Нилот тілдер тобындағы басқа етістікпен басталатын тілдер, мысалы, Масаи, сондай-ақ транзитивті етістік арқылы иеленуді білдіреді.
The predominant word order in the language is Verb – Subject – Object (VSO), a common word order in Nilotic. An example of a simple VSO sentence in Nandi can be seen in (1). The order in sentences with nominal or adjectival predicates is Predicate – Subject, as can be seen in (2) and (3). For locative predicates, a special locative copula is used, in which case the order is Verb Subject Locative predicate. In the presence of an indirect object, the order is Verb – Subject – Indirect Object – Direct Object. VP adverbs, such as always, are usually placed after the direct object in Kalenjin. Finally, Kalenjin is unusual among verb initial languages, in expressing possession with a transitive verb HAVE. Other verb initial languages of the Nilotic language family, such as Maasai, also express possession with the use of a transitive verb HAVE.
Іс
Каленжин тілі - белгілі атау тілі: тілде тек атау септігі ғана белгіленеді, ал өзге септіктер (керім, меншік, табыс және т.б.) белгісіз болып қалады. Атау септігі тек әуен арқылы белгіленеді.
Kalenjin is a marked nominative language: nominative case is the only case that is marked in the language, while all other cases (accusative, genitive, dative etc.) are left unmarked. Nominative case is marked through tone only.
Жоқ ету
Жоқ түрі етістікке қосылатын ma / maa префиксі арқылы білдіріледі. Ол жаттық сәйкестік префиксінің алдында, бірақ уақыт префикстерінен кейін келеді.
Negation is expressed with the prefix ma /maa , which attaches to the verb. It precedes the subject agreement prefix, but it follows the tense prefixes.
Топикализация
Крейдердің (1989) пікірінше, тілде өзектілендірудің екі стратегиясы бар. Белгісіз жағдайда өзектіленген грамматикалық субъект сөйлем соңында орналасып, атау септігін сақтайды. Белгіленген жағдайда өзектіленген элемент сөйлемнің басында келіп, одан кейін «kò» тақырып белгісі тұрады. Мұндай жағдайда, егер өзектіленген элемент грамматикалық субъект болса, ол атау септігін жоғалтады.
There are two strategies for topicalization in the language, according to Creider (1989). In the unmarked case, a topicalized subject appears at the end of the sentence, retaining its nominative case marking. In the marked case, the topicalized element appears at the beginning of the sentence and is followed by the topic marker kò. In this case, if the topicalized element is a subject, it loses its nominative case.
Сұрау салған сөйлемдер
Иә-жоқ сұрақтары сөйлемнің соңғы сөзіне –і сұрақ жұрнағын қосу арқылы жасалады. Календжин тілінде сұрақ сөздерімен (wh) сұрақтарды құрудың үш тәсілі бар. Біріншісінде, сұрақ сөзі өз орнында қалады (in situ) және бар болған жағдай белгісін сақтайды. Екіншісінде, сұрақ сөзі тақырыптық позицияға өтеді (одан кейін kó тақырыптық көрсеткіші келеді және ол бағыс болса, жағдай белгісін жоғалтады). Үшінші стратегия тек баяндамалы сөйлемдерде қолданылады, онда баяндама тақырыптық позицияға өтеді, ал сұрақ сөзі өз орнында қалады. Нади тіліндегі баяндамалы сөйлем үшін үш стратегия (7 9) төменде көрсетілген (Creider 1989: 143).
Yes–no questions are formed by attaching the question particle –í to the last word of a sentence. There are three ways of forming wh questions in Kalenjin. In the first one, the wh word remains in situ (and retains any case marking it has). In the second one, the wh word appears in topic position (it is followed by the topic marker kó and it loses its nominative case marking if it is a subject). The third strategy is only possible with predicative sentences, in which case the predicate appears in topic position, with the wh word remaining in situ. The three strategies for a predicative sentence are illustrated in (7 9) below for Nandi (Creider 1989: 143).