Кіріспе

2014 жылғы «Хаужа» фильмінде, Лима жаңа астана болып құрылғанға дейін, қысқа ғана уақыт бойы гүлденген испан Перуінің астанасы болған.

Тарих

Инка дәуірінен бұрын, бұл аймақ Xauxa Wanka конфедерациясының құрамына кірген. Инкалар келгенге дейін, осы жерде Xauxa халқы қоныстанған. Xauxa халқы ақырында Инка билігін қабылдады, және шебер жауынгерлер ретінде саяси және әскери кеңею науқандарына әскерлермен үлес қосты. Инка цивилизациясының алғашқы кеңею кезеңінде, Инкалар Xauxa провинциясының әкімшілік орталығын – "Hatun Xauxa" құрды. Xauxa қаласы, Куско мен Китоны байланыстырған Капак Ñам тас жолының басты бөлігі арқылы империяның қалған бөлігімен байланысты болды. Инка императоры Wayna Qhapaq Китода қайтыс болғаннан кейін, оның денесі Кускоға жолда, қала мен оның халқына құрмет көрсету үшін Xauxa-да тоқтатылды, себебі олар солтүстік провинцияларды, қазіргі Эквадорды бейбіттендіруге ең адал болған. Инка азаматтық соғысы басталғанда, Xauxa халқы Waskar бастаған топты қолдады. Xauxa, Atawallpa-ға қарсы оңтүстік топтың әскери штабына айналды, Xauxa әскерлермен, жабдықтармен, қоймалармен және т.б. қамтамасыз етті. Waskar-дың бірнеше генералдарына, мысалы, Atoc "Түлкі", Hango, немесе Wayna Qhapaq-тың әйелінен туған ұлы Guanca Auqui-ге көмектесті. Соңында, Waskar әскерлері Inca генералы Challco Chima-ға қаланы жеңіліп берді, ал Atawallpa әскері оңтүстікке қарай Кускоға қарай жылжуын жалғастырды. Кусконы басып алғаннан кейін, Atawallpa генералы Quiz Quiz, Waskar-ды тұтқынға алып, Xauxa бекінісіне қамады, кейін жақын маңдағы Andamarca өзенінде суға батырып өлтірді. Cajamarca шайқасынан кейін бірнеше ай өткен соң, Atawallpa-ның құнының толық төленуін күтіп, Cajamarca-да күтіп отырған Francisco Pizarro, өзінің інісі Hernando Pizarro-ны Pachacamac және Cusco-ға құнның бір бөлігін қайтару үшін жіберді. Cajamarca-ға оралғаннан кейін, Hernando, 35 000 әскерімен Xauxa аңғарында орналасқан Challco Chima-мен кездеседі. Hernando, Challco Chima-ны алдап, Atawallpa-ның өзі оның Cajamarca-ға дереу келуін сұрағанын айтады. Hernando Pizarro Xauxa-ға келгенге дейін, Waskar-ды қолдаған тұрғындар Atawallpa әскеріне қарсы көтерілді, ал Challco Chima көтеріліс басшыларын басып, олардың бастарын тіктеп қойды. Олардың жақтастары үшін ол ерлер мен әйелдердің қолдарын және тілдерін кесуге бұйрық берді, бұл оқиға қазіргі Jauja-дан оңтүстікке қарай 5 миль (8.0 км) жерде, Pampa de Maquinwayo-да болды. Испандық сүйемелдеуші, Cusquenian аристократы Antamareca Mayta, азаматтық соғыста Waskar-дың жақтасы болған ол, Challco Chima-ға жасалған қырқындарды айыптады. Challco Chima дереу аристократқа, немесе "orejon"-ға (Испандықтар Инка аристократтарын олардың құлақтарындағы салтанатты бітеуіштерге байланысты осылай атаған) шабуыл жасады, бірақ олар айырылды. "Чалко Чима, сенің қатыгездігің қашан аяқталады? Сен және сенің капитаның Quizquiz адам қандарынан қашан тойып қаласыңдар? Айтшы, азулы пума (puma ranra)." Бүгін осы қоныстың қираған қалдықтарын қаладан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 шақырым жердегі төбеде көруге болады. 1533 жылы Кусконы басып алып, Перуді жаулап алғаннан кейін, испан конкистадоры Francisco Pizarro, 1534 жылдың сәуір айында Xauxa-ны Перудің алғашқы астанасы етіп белгіледі. Ол Quechua атауымен сәйкес келіп, "Santa Fe de Hatun Xauxa" деп аталды. Jauja-ның алғашқы мэрі Don Arias Villalobos болды. Қаланың батысында, Chocon ауылының жанында Laguna Tragadera орналасқан. Jauja-ға жақын орналасқан ауылдарға Huerta, Viscap, Huaripampa, Julcán, Ataura, Masma, Mantaro, Huamali, Muquiyauyo, Chocon және San Pedro de Chulan және Yauli кіреді, сондай-ақ Laguna de Paca-дан солтүстікке қарай орналасқан. Mantaro өзені аңғарынан бастау алатын өзен, Jauja қаласының жанынан өтіп, үлкен аллювиалды жазыққа құяды. Montaro өзені аңғары Перудің орталық таулы аймағын құрайды, үш қосалқы аңғармен – Masma, Paca және Yanamarca-мен шектеседі. Бұл аймақтың қалыптасуы әртүрлі шөгінділік, мұздық және тектоникалық белсенділікке байланысты. Аңғардың қалыптасуы Плиоценнің соңғы және Плейстоценнің алғашқы кезеңдерінде болған. Оның орналасқан жері La Oroya қаласынан (кен өнеркәсібінің балқыту орталығы) оңтүстік-шығысқа қарай, Tarma-дан оңтүстікке және Huancayo-дан солтүстікке қарай орналасқан.

Климат

Қаланың құрғақ климаты туберкулезбен ауыратын адамдардың Жаужаға көшіп келуіне себеп болды, себебі құрғақ ауа бүйректер мен өкпелерге пайдалы еді. Климаты және Лима астанасына салыстырмалы жақындығы Лима қаласының тұрғындары үшін осы аймаққа үнемі саяхаттауды қалыпты жағдайға айналдырды. Ауа райы үш ерекше маусымға бөлінеді: қарашадан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусым, мамырдан шілдеге дейінгі қыс және тамыздан қазанға дейінгі күшті желді, құрғақ және күннөлді маусым.

Мәдениет

Бүгінде Жаужа қаласының негізгі қызметі – Мантаро аңғарында өндірілген ауыл шаруашылығы өнімдерінің бөлшек саудасы. Оның көшелері тар, ал үйлер негізінен республикалық Анд стилінде, гипске жабынған саздан салынған, үлкен ағаш есіктермен немесе дәліздермен. Бұл таза қала сәрсенбі және жексенбі күндері өткізілетін базарларымен әйгілі. Баррио Ла Либертад – қаланың шығыс бөлігінде орналасқан ескі аудандардың бірі. Оның алаңында, сондай-ақ Ла Либертад деп аталатын алаңында, үстінде алтын бүркіт орнатылған ескерткіш бар.

Фестивальдар

Қаланың мәдени өмірі жанды, жыл бойы көптеген фестивальдар мен әлеуметтік және діни шаралар өтеді. Ең танымал фестиваль – 20 қаңтарда тойланатын Сан-Себастьян мен Сан-Фабиан мерекесі, онда Тунантада бір апта бойы аталып өтеді. Тунантада испан тіліндегі "Tunantes" сөзінен туындаған. Кейбір адамдар бұл бидің бастауы Перу вице-корольдігінің соңы мен Перу Республикасының басында деп санайды. Осы фестиваль биі арқылы жергілікті тұрғындар испандықтарды еліктейді, осылайша испандықтар мен жергілікті халық Жаужада бірге өмір сүрген жылдарды еске алады. Жергілікті тұрғындар сатиралық сым торлы маскалар, көздер, мұрттар және ақ бояумен боялған беттер киеді. Бишілердің кейбіреулері таяқша алып, таза испандықтардай болу үшін шалбарларын тізеге дейін киеді. Музыка бастапқыда скрипканың үнімен, содан кейін кларнет, анд арфасы, саксофон және т.б. дыбыстарымен басталады. Басқа маңызды фестивальдарға Карнавал (ақпан және наурыз), қаланың испандықтармен негізделуінің жылдығы (25 сәуір), Тәуелсіздік күні (шілде), Херранса (тамыз), Жаужаның қасиетті қамқоршысы Маманчик Розарио мерекесі (қазан) және Балаға құрмет көрсету (желтоқсан) жатады.

Шіркеулер

Инкалар бұл қалаға қоныстанғанға дейін, Xauxas тайпасы ең алғашқы қоныстанушылар болды. Бұл тарихи қала қазір тек қираған күйінде көрінеді, ал қалада кейін салынған заманауи саздан жасалған шіркеуде үш ерекше оюлы ағаш құрбандық алтарі орналасқан. 1564 жылы салынған Жаужа соборы (Iglesia Matriz de Jauja) барокко және рококо стилінде салынған. Ішкі безендірілісінде екі қабатты төбе плиткалары, мұқият ойылған ағаш алтарьлар, колониялық ретаблолар және Розарийдің Анасының бейнесі (Жаужаның қадірлі қамқоршысы) бар. 1836 жылғы наурыз айында Эстанильслао Маркес пастор болған кезде шіркеу құлап, қайта жаңарту қажет болды. 1914 жылы діни қызметкер Павел әкесі бастама көтеріп, жүйелі түрде қайта құру жұмыстары басталды. Фасады 1921 жылы діни ғимараттардың жетекші сәулетшісі Бариердің басшылығымен аяқталды. Ішкі жөндеу жұмыстары 1928 жылы басталды. Пресвитерияның арт жағында Сүлейменнің қосымша элементтері бар. Қоңырау мұнарасы заманауи, онда шақырымдап естілетін мыс қоңыраулар орналасқан. 1906 жылы пастор доктор Сиксто Г. Давиланың басшылығымен қоңыраулы сағат орнатылды. Готика стилінде салынған Капилла Кристо Побре шіркеуі ("Кедей Христиан шіркеуі") Жаужадағы ең танымал сәулеттік ескертулердің бірі. Ол Нотр-Дам соборының үлгісімен салынған. Франциядан әкелінген Via Crucis картиналары Капилла де Кристо Побреде көрсетілген. Шіркеуді Қайырымдылық әпкелері басқарады және ол Сан-Висенте-де-Пол жоғары мектебінің құрамына кіреді.

Аңыз

Испан тілінде Жаужа – "Мойлы тоғай" деп аталатын, адамдар еңбек етпестен өмір сүре алатын мақал-мәтелдегі жер. Уақыт өте келе, халық әндері мен аңыздарда Жаужа алқабы "Мойлы тоғаймен" байланысты болды. Дегенмен, осы миф испан жаулаушылары кезіндегі нағыз Жаужаның байлығынан туындады. Аңызларда Жаужа кейде арал, ал кейде мифтік елдегі қала ретінде бейнеленеді. Техас-Мексика шекарасында Ла-Сиудад-де-Жаужа – Жаужаның "Мойлы тоғай" туралы аңызына арналған әзілді халық әні ретінде танымал. Жаужа мен Мантаро алқабының мәдениет қайырмасы, доктор Деннис Л. Силуктің (2011) "Лагуна де Пака туралы аңызы". Сонымен қатар, Жаужа бельгиялық суретші Герже шығарған "Тинтиннің оқиғалары" комикс сериясының "Күн тұтқындары" кітабындағы бір эпизодтың оқиғасы орын алатын жер.

Көлік

Жаужа Лима және Ла-Ороя қалаларымен тас жол арқылы байланысты. Жаужа – елдің орталық бөлігінде орналасқан және Франсиско Карле әуежайына ие жалғыз қала. Жаужа әуежайы 1995 жылы ресми түрде мойындалды және қазіргі таңда күнделікті коммерциялық рейстерді қабылдайды. Қазіргі уақытта LATAM әуе компаниясы оған қызмет көрсетеді. Көптеген саяхатшылар ішкі және халықаралық бағыттарға Лимадағы Хорхе Чавес халықаралық әуежайы арқылы қатынасады.