Кіріспе

Адамның мінез-құлқының бір түрі, онда қатысушы күшейе түсетін тәуекелге барады. Міндеттемелердің күшеюі – бұл адамның мінез-құлқының бір түрі, онда жеке адам немесе топ шешім, әрекет немесе инвестициялардан үнемі теріс нәтижелерге қарамастан, бағытты өзгертудің орнына осы мінез-құлқын жалғастыра береді. Бұл жағдайда адам ақылға сыймас әрекеттер жасайды, бірақ олар бұрынғы шешімдерімен және іс-әрекеттерімен үйлеседі. Экономистер мен мінез-құлық ғалымдары осыған ұқсас "батып кеткен шығынға қатысу" терминін қолданады, ол шешімді ақшаның немесе күш-жігердің артуымен негіздеуді, жинақталған бұрынғы инвестицияға ("батып кеткен шығын") сүйенуді, жаңа деректер болашақта мінез-құлқын жалғастырудың болашақ шығындары күтілетін пайдадан асып түсетінін көрсетсе де сипаттайды. Әлеуметтануда міндеттемелердің иррационалды күшеюі немесе міндеттемеге бейімділік ұқсас мінез-құлқымен сипатталады. Осы құбылыс және оған жатқан сезімдер "жақсы ақшаны жаманға тастау", "бір тиынға бір фунт", "дұрыс шешімді қабылдау үшін ешқашан кеш емес" немесе "егер өзіңді шұңқырда тапсаң, қазуды тоқтату керек" сияқты мақалдарда көрінеді.

Ерте пайдаланған

Бағытталудың күшеюін алғаш рет Барри М. Стау 1976 жылғы "Терең саздың ішінде: таңдалған әрекеттерге бағытталудың күшеюін зерттеу" атты мақаласында сипаттады. Стаудың еңбегінен шабыт алған зерттеушілер бағытталудың күшеюіне әсер ететін факторлар, жағдайлар мен себептерін зерттейтін зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер жағдайларды талдаудың және адамдардың проблемаларды қалай шешетінін, қалай шешім қабылдайтынын көрсетті. Алғашқы жұмыстардың бір бөлігі осы құбылыстың әсерін тигізген оқиғалардан туындады және осы құбылысты түсіндіруге көмектесті. Зерттеушілер бағытталудың күшеюін екі түрлі санатта қарастыратын аргументтерді дамытты. Көптеген зерттеушілер ресурстарды арттыру қажеттілігін күту теориясымен байланыстырады. "Осындай көзқарас бойынша, шешім қабылдаушылар қосымша ресурстарды бөлудің мақсатқа жету мүмкіндігін, сондай-ақ мақсатқа жетудің құнын (яғни, сыйлықтар мен шығындар арасындағы айырмашылықты) бағалайды, соның нәтижесінде қосымша ресурстарды бөлу туралы шешіммен байланысты субъективті күтілетін пайдалылықты анықтайды."

Вьетнам соғысы

Адалдықтың артуы көбінесе ресурстарды толық бекіту арқылы мінез-құлықтың өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Адалдықтың артуының алғашқы мысалы Джордж Боллдың президент Линдон Джонсонға соғыстың барысы жөніндегі болжамдарын түсіндіре отырып жазған хатында келтірілген:

Өзін-өзі ақтау теориясы

Өзін-өзі ақтау ойлау процесі – топ басшылары мен менеджерлердің міндеттемелерді қабылдау шешімдерінің бір бөлігі болып табылады және осылайша міндеттеме деңгейінің өсуіне себеп болуы мүмкін. Бұл көзқарас "адамдардың өткен инвестицияларына берілгендігін арттыру себептерінің бірі" болып табылады. Менеджерлер бұрынғы тәртібін көрсететін шешімдер қабылдайды. Менеджерлер ағымдағы және болашақ шешімдерімен үйлесетін ақпаратты есте сақтап, оған сүйенеді. Егер топ мүшесі немесе сырттан қараушы шешімдердің дәйді еместігін байқаса, бұл менеджердің басшылық рөліне әсер ете алады. Менеджерлерге қоғамның, әріптестердің және жоғары жақтардың сыртқы ықпалы бар, ол шешім қабылдау кезінде шынайы маңызды факторлар туралы менеджердің пікірін өзгертуі мүмкін.

Перспективалық теория

Перспектива теориясы тәуекелдік жағдайда шешім қабылдау кезіндегі табиғи реакциялар мен процестерді сипаттауға көмектеседі. Бұл теория байлықтың – адамдардың, ақшаның немесе уақыттың – деңгейінің шешім қабылдауға қалай әсер ететінін түсіндіреді. Зерттеушілерді ең қызықтырған мәселе – жағдайды шығындар мен пайдалар тұрғысынан қабылдау.

Эскалацияның уақыттық моделі

Топтар уақыт бойынша салыстырулар жасайды, яғни іс-әрекеттер мен мінез-құлықты "уақыттың әртүрлі сәттерінде" салыстырады.

Жобалық

Жобаны анықтайтын факторлар – жобаның басындағы бастапқы міндеттемелер мен қабылданған шешімдерге қатысты жағдайлар. Бұл жобаның жалпы ерекшеліктері мен бастапқы қаржылық шығындарын қамтиды. Зерттеулер көрсеткендей, шешім қабылдау тәуекелі, мүмкіндік шығыны туралы ақпарат және ақпаратты жинау, міндеттемелердің күшеюімен кері байланыста болады. Ал шешімнің белгісіздігі, оң нәтижелер туралы ақпарат және бастапқы шешімге басымдық беру, міндеттемелердің күшеюімен тура байланыста болады. Мұндай жағдайларда, жобаның ортасы көріне бастаған кезге қарағанда тәуекелге бару ықтималдығы жоғары.

Әлеуметтік

Әлеуметтік детерминанттар – жобалық іс-қимылдарға қатысты басқа адамдардың немесе топтардың күтулері мен ықпалы. Олардың ішінде топтық идентичность немесе топтың біртұтастығы міндеттемелердің күшеюіне ең көп әсер ететіні анықталды, ал шешімді қоғамдық бағалау және басқалардың шешімге қарсылығы оған қарағанда аз маңызды. Міндеттемелердің күшеюі осы жағдайлардың кез келгенінде болуы мүмкін. Сыртқы топтар, егер олардың күші іс-қимыл жасайтын топтың күшінен артық болса және олар осы күшті тікелей басқару мен ықпал ету үшін пайдаланса, міндеттемелерді күшейтуде одан да үлкен рөл атқара алады. Егер топ мүшелері процестің басында дұрыс шешімге келсе және бағытты күрт өзгерту қажеттілігінен аулақ болса, олар эскалация әлеуетін азайта алады. Алайда, олар бастапқы іс-қимылдарына үлкен қолдау базасын сақтап, эскалация әлеуетін арттыруы мүмкін. Мұндай жағдайда, топтық ойлау бастапқы шешімге адалуға және топты басқа нұсқалармен бөлудің орнына бірігуге көмектеседі. Сонымен қатар, мүшелері біртұтас емес топта туындайтын жанжалдар мен процеске қатысудың әртүрлі деңгейлері эскалация әлеуетін төмендетуі мүмкін. Бизнес репутациясы, клиенттер мен үлестердің жоғалтылуы, қаржылық шығын – бәрі тәуекелге айналады.