Кіріспе

Чарльз Дарвиннің 1872 жылғы «Адам және жануарлардағы эмоциялардың білінуі» кітабы – Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» (1859) және «Адамның түп-тегі» (1871) еңбектерінен кейін эволюциялық теорияның үшінші маңызды туындысы. Бастапқыда «Адамның түп-тегі» кітабының бір бөлімі ретінде жоспарланған «Біліну» көлемі ұлғайып, 1872 жылы жеке басылым ретінде жарық көрді. Бұл кітап эмоциялық мінез-құлықтың биологиялық аспектілерін зерттейді, Дарвин күлімсіреу мен жирену, иықтың қысқаруы, таңғалу кезінде қабау көтеру, және ашумен тістің көрсетілуі сияқты адамның ерекшеліктерінің жануарларға қатысты тегін қарастырады. «Білінудің» неміс тіліндегі аудармасы 1872 жылы, ал голланд және француз тілдеріндегі нұсқалары 1873 және 1874 жылдары жарық көрді. Алғашқы басылымынан бері «Біліну» басылымнан таусылған емес, бірақ Дарвиннің «ұмытылған шедеврi» деп сипатталды; психолог Пол Экман «Білінудің» қазіргі заманғы ғылыми психологияның негізгі мәтіні екенін айтады. Дарвинге дейін адамның эмоциялық өмірі сана мен дене туралы дәстүрлі философиялық категорияларға қиындық туғызды. Дарвиннің қызығушылығы Эдинбург медициналық студент кезінде және 1824 жылғы сэр Чарльз Беллдің «Анатомия және біліну философиясы» басылымына дейін жетеді, онда тақырыптың рухани өлшемі туралы сөз болған. Керісінше, Дарвиннің биологиялық тәсілі эмоцияларды жануарлардың мінез-құлқындағы бастауларымен байланыстырады және мәдени факторларға білінуді қалыптастыруда тек қосымша рөл береді. Бұл биологиялық басымдық алты эмоциялық күйге назар аударуға әкеледі: бақыт, қайғы, қорқыныш, ашу, таңғалу және жирену. Сондай-ақ, бұл білінудің жалпылама табиғатын бағалауға мүмкіндік береді, оның бүкіл адамзаттың бір ғана тегі бар екенін көрсетеді; Дарвин балалардың психологиялық дамуы үшін эмоциялық қарым-қатынастың маңыздылығын атап көрсетеді. Дарвин кітапты дайындағанда белгілі психиатрлардың, әсіресе Джеймс Крихтон Браунның пікірін сұрады, бұл психологияға оның негізгі үлесі болып табылады. Кітаптағы жаңалықтардың қатарында Дарвиннің дайындық жұмысы кезінде сауалнама таратуы (мүмкін, туысы Фрэнсис Гальтоннан шабыттанған); достары мен отбасы мүшелерімен эмоцияларды тану бойынша қарапайым психологиялық тәжірибелер; және (Сальпетриердегі дәрігер Дюшен де Булоньнен алған) ғылыми ақпаратты ұсынуда фотосуретті пайдалану. Басшы Джон Мюррей Дарвинге фотосуреттерді қосу кітаптың «кірісін кемітетінін» ескертті және мәтінде талқыланған кейбір суреттерді жариялаудан бас тартты. Дегенмен, «Эмоциялардың білінуі» кітап иллюстрациясының тарихындағы маңызды кезең болып табылады.

Кітаптың дамуы: өмірбаяндық аспектілер

1838 жылы Виктория патшайымының таққа отыруына бірнеше апта қалғанда Чарльз Дарвин өзінің түсініксіз физикалық белгілері туралы медициналық кеңес алды, содан кейін Шотландияға демалысқа және «геологиялық экспедицияға» барды, бірақ студенттік жылдарындағы таныс жерлерді қайта зерттеуге де уақыт бөлді. Таққа отыру күні, 1838 жылғы 28 маусымда Дарвин Эдинбургте болды. Екі аптадан кейін (1838 жылғы 15 шілдеде) ол философиялық және психологиялық ойларға арналған жеке жазба кітабын – М (метафизика) жазба кітабын ашты және келесі үш айда оны мұрагерлік факторлардың өмірдің психологиялық аспектілерімен қалай өзара әрекеттесуі мүмкін екені туралы ойларымен толтырды. Сондай-ақ, Дарвиннің 1838 жылдың тамызында алғаш рет автобиографияға тырысқанын атап өткен жөн. М жазба кітабының маңыздылығы Дарвиннің «табиғи іріктеу» тұжырымын қалыптастыруымен байланысты уақытында жатыр, ол Томас Мальтустың «Халық саны туралы эссесінің» (1826) алтыншы басылымын кездестіргенде 1838 жылдың қыркүйек айының соңында толық түсінді. М жазба кітабы (Мальтус пен оның «Халық саны туралы эссесі» туралы еш айтылмаған, бұл мәселелер D және N жазба кітаптарында талқыланады) күмәнді және фрагментті сипатқа ие, әсіресе Дарвиннің әкесімен болған әңгімелерін сипаттағанда. Әкесі – сәтті дәрігер және психиатриялық мәселелерге ерекше қызығушылық танытқан адам. Дарвин ойлауындағы материализмнің күшеюінен және бұл Англияда Виктория дәуірінің басында қандай күдіктер тудыруы мүмкін екенінен алаңдады. Сол кезде ол кузені Эмма Веджвудқа үйленуге дайындалып жатқан, ол берік христиандық сенімдерді ұстанды. 1838 жылғы 21 қыркүйекте М жазба кітабында Дарвиннің өзінің қоғамдық орында өлім жазасын орындауға қатысқан, мүрде тіріліп, қашпау және батырларша өлімге қарасу туралы әзіл айтқан түсі туралы баяндамасы жазылған. Қорыта айтқанда: Дарвин өзінің эволюциялық теориясының негізгі ерекшеліктерін адам мінез-құлқы мен отбасылық өмірді бағалауды дамыта бастаған кезде жинады және эмоционалдық жағдайы тұрақсыз болды. М жазба кітабының маңыздылығы туралы егжей-тегжейлі талқылауды Пол Х. Барреттің «Метафизика, материализм және ақыл-ойының эволюциясы. Чарльз Дарвиннің ерте жазбалары» (1980) кітабынан табуға болады. Эволюциялық теориясын жариялауда Дарвин оның адамның эмоционалдық өміріне қатысы жаулық реакция тудыруы мүмкін екенін түсінді. Дегенмен, Дарвин «Адамдардың ата-бабалары, жыныстық таңдау және эмоционалдық өмір» кітабын жариялау туралы шешім қабылдады. Психиатр Джеймс Крихтон Браунмен алғашқы хат алмасудан кейін Дарвин «Адамның шығу тегі» еңбегін аяқтау үшін эмоциялық көрініске қатысты материалдарын жинап қойды, ол адамның ата-бабалары мен жыныстық таңдауды қамтиды. Ол «Адамның шығу тегі» еңбегін 1871 жылғы 15 қаңтарда аяқтады. Екі күннен кейін ол «Эмоциялардың көрінісі» еңбегін бастады және тез жұмыс істеп, мәтіннің көп бөлігін төрт ай ішінде аяқтады; одан кейін «Жануарлар түрлерінің шығу тегі» кітабының алтыншы (және соңғы) басылымын дайындау және Санкт-Джордж Джексон Миварттың шабуылынан кейін жұмыс баяулады. Алайда, 1872 жылғы 22 тамызда ол түзетулерді аяқтады. Бұл кітапта Дарвин өзінің эволюциялық теориясын мінез-құлық ғылымымен тығыз байланыстырады, бірақ көптеген зерттеушілер «Эмоциялардың көрінісі» мәтінін қоршап тұрған спектрлік ламаркизм туралы айтады. Эмоциялардың жалпы табиғаты: Дарвин кітапта эмоциялардың жалпы табиғаты туралы былай деп жазды: «Адамдар мен жануарлар арасындағы әртүрлі нәсілдердің жас және егде жастағы адамдары бірдей қимыл-қозғалыспен бірдей ақыл-ой күйін білдіреді». Психикалық күйлердің қозғалыстың неврологиялық ұйымымен байланысы (мотив және эмоция сөздері көрсеткендей) Дарвиннің эмоцияны түсінуінің негізгі бөлігі болып табылады. Дарвиннің өзі өзінің психологиялық өмірі мен қозғалыс арасындағы көптеген байланыстарды көрсетті, 1817 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Шрусберидің айналасында ұзақ, жалғыз серуендеуді, 1826/1827 жылдары Ламарк эволюционисі Роберт Эдмонд Грантпен бірге Эдинбург маңындағы теңіз жағалауында серуендеуді және 1846 жылы Кенттегі Даун Хауста оның «ойлау жолы» – құмдық жолды салуды жүргізді. Дарвиннің жеке өмірінің осы аспектілері Джон Боулбидің (1990) Дарвиннің психоаналитикалық биографиясында талқыланады. Дарвин Чарльз Беллдің «Анатомия және сөз философиясы» (1824) еңбегінде келтірілген дәлелдерге қарама-қайшы, ортақ адам мен жануарлардың ата-бабасын атап көрсетеді. Беллдің кітабы табиғат теологиясының қағидаттары үшін бір түгелірлік манифест болды, онда Белл бет әлделері тек қана адамның сезімін білдіру үшін жасалғанын мәлімдеді. Адам және жануарлардың қарым-қатынасы арасындағы айырмашылықтарды баса көрсетуге құштар Белл былай деп жазды: «Эмоциялар – ойға тілдің қатынасындай». Дарвин «Эмоциялардың көрінісінде» мәселені қайта қарастырып, былай деп жазды: «Тілдің күші бет және дене қимылдарымен күшейтіледі» – бұл тіл мен психомоторлық функцияның (дене тілі) неврологиялық жақындығын көрсетеді және эмоциялардың әлеуметтік құндылығын баса көрсетеді. Дарвиннің эмоциялық көрініс туралы көздері: Дарвин 1826 жылғы желтоқсан және 1827 жылғы наурызда Эдинбург университетінде медициналық студент болған кезде Планиан қоғамында эмоциялық көрініс туралы пікірталасқа қатысты. Бұл серпіліс сэр Чарльз Беллдің «Анатомия және сөз философиясының» жаңа басылымы жарық көргеннен кейін туды. Оның баяндамаларында, френолог Уильям А. Ф. Браун (Роберт Гранттың ламаркшы эволюциясы туралы құлшыныспен айтқанда) Беллдің теологиялық түсіндірмелерін сынап, адам және жануарлар биологиясының айқын ұқсастығына назар аударды. Кездесулер наразылықпен аяқталды. Қырық бес жылдан кейін Дарвин осы пікірталастарды қайта қарастырып, Дюшеннің (1862) бет әлделерінің құпиясын ашты, пікірталасты философиялық болжамдардан ғылыми дискурска ауыстырып, бет әлделерінің әлеуметтік құндылығын дауыс беруге, көз жастарына және дене күйіне басымдық берді. Дарвиннің Беллдің табиғат теологиясына жауабы Люси Хартли (2001) зерттеген. Кітапты жазу барысында Дарвин 1867 жылдың басында таратылған эмоциялық көрініс туралы сұрақнамаға әртүрлі этникалық топтардың жауаптарына, өзінің уақытындағы антропологиялық естеліктерге, мал өсірушілермен және мысықтарды ұнататын адамдармен болған әңгімелерге, баласы Уильям Эразмус Дарвиннің («Баланың өмірбаяны» – 1877 жылы философиялық журнал Mind-де жарияланған) байқауларына, отбасының итттері мен мысықтарына және Лондон зообағындағы орангутандарға, отбасы мүшелерімен эмоциялық көріністі тану бойынша қарапайым психологиялық тәжірибелерге, париждік Салпетриер ауруханасының дәрігері Дюшен де Булоньнің неврологиялық түсініктеріне, актерлердің, сәбилердің және балалардың жүздеген суреттеріне және Уэст-Йоркширдегі Уэйкфилдтегі Паупер Лунатик Аруханасындағы психиатриялық пациенттердің сипаттамаларына сүйенді. Дарвин Уильям А. Ф. Браунның френологының ұлы және қазір Уэйкфилд ауруханасының бас дәрігері Джеймс Крихтон Браунмен қарқынды хат алмасты. Сол кезде Крихтон Браун өте ықпалды Уэст-Райдинг Лунатик Аруханасының медициналық есептерін жариялап жатқан, және Дарвин оған «Эмоциялардың көрінісі» «Дарвин және Браун деп аталуы керек пе?» деп сұрады. Дарвин сонымен қатар қайтыс болғандардың белгілері туралы жеке тәжірибесіне және Генри Модслидің 1870 жылғы Дененің және Ақылдың ғылымы туралы Гулстон лекцияларының мәтінін зерттеді. Дарвин эмоцияларды зерттеудің басқа да тәсілдерін қарастырды, оның ішінде оларды өнерде бейнелеуді – актер Генри Сиддонс өзінің Риторикалық Жестің және Әрекеттің Практикалық Мысалдарында (1807) және анатомиялық Роберт Нокс өзінің Көркем Анатомиялық Нұсқаулығында (1852) талқылаған. Олар сенімсіз деп есептелгендіктен олардан бас тартты, бірақ Шекспирдің цитаталары мәтінге шашырап жатыр. Дарвиннің ... екенін атап өту керек.

Құрылымы

Дарвин кітапты «өрнектердің жалпы принциптері» туралы үш тараумен ашады, соның ішінде Ламаркшыл бағытталған «пайдалы дағдылар» деген сөз тіркесін енгізеді. Осы тіркес арқылы Дарвин эмоцияның күрделі өрнегін құрайтын бастапқыда ерікті әрекеттерді сипаттауға тырысады. Содан кейін ол қарама-қарсы күйлер тікелей қарама-қарсы қозғалыстарды тудыратын антитезис принципін қолданады. Әрі қарай, ол жүйке жүйесінің тікелей әрекетін талқылайды, онда эмоциялардың артылуы кеңінен таралып, эмоциялық өрнектің жалпылануына әкеледі. Бұдан кейін, адамды қоса, нақты түрлерге тән эмоциялық өрнектердің тәсілдері туралы бөлім (тағы үш тарау) келеді. Содан кейін Дарвин өзінің ерекше тәсілімен – таң қалдыратын кең және егжей-тегжейлі байқаулар арқылы – негізгі аргументіне көшеді. 7-тарауда «көңілдің түсуі», оның ішінде алаңдау, қайғы, күйзеліс және үмітсіздік талқыланады; ал 8-тарауда «көңілдің көтерілуі» – қуаныш, сүйіспеншілік, мейірімділік және берілгендік туралы айтылады. «Көңілдің түсуі» туралы жазғанда Дарвин былай дейді: «Ақыл қайғының күшті шарқына ұшырағаннан кейін, оның себебі жалғаса берсе, біз көңілдің түсуіне түсіп, тіпті толыққанды күйзеліске ұшыраймыз. Егер денеде ұзаққа созылған ауырсыну болса, азапқа жетпесе де, көбінесе сол күйге әкеледі. Егер біз азап күтетін болсақ, алаңдаймыз; егер жеңілдеуге үміт болмаса, үмітімізді үздік». Қуанышпен бейнеленген көңілдің көтерілуі балалардың қуанышты ойынының бір бөлігі – күлкіде ең таза көрінісін табады. Келесі тарауларда «ой-толғаныс және медитация» (жаман мінез, ренжіс және қаушаммен байланысты), 10-тарауда жек көрушілік және ашу-ыза, 11-тарауда «назарсыздану, жек көру, жирену, кінә, мақтаныш, әлсіздік, шыдамдылық және бекіту» және 12-тарауда «таңдау, таңғалу, қорқу және үрей» қарастырылады. Жеке көру сезімі туралы пікір білдіргенде Дарвин оның иіс сезімімен тығыз байланысын атап өтеді және экскреторлық өнімдермен байланысты болу мүмкіндігін болжайды. 13-тарауда Дарвин өзіне назар, ұялу, тартымдылық және қызару сияқты күрделі эмоциялық күйлерді талқылайды. Дарвин қызаруды «ең ерекше және ең адамгершілік өрнек» деп сипаттайды. Дарвин кітапты 14-тараумен аяқтайды, онда өзінің негізгі аргументін қайталайды: ол адам эмоцияларының психикалық күйлерді дене қозғалысымен қалай байланыстыратынын және олардың жануарлардың мақсатты әрекеттерінен туындайтын генетикалық тұрғыдан анықталатынын көрсетеді. Ол кітаптың салдарына түсініктеме береді: бүкіл адамзаттың жалғыз тегі, жалпы адамдық өрнектер; және ол ана мен бала арасындағы эмоционалдық қарым-қатынасты мысалға келтіре отырып, өрнектің әлеуметтік құндылығын атап көрсетеді. Тұқым қуалаудың биохимиялық табиғаты белгісіз болған кезде, адам этиологиясы сияқты күрделі фенотиптерді генетикалық негізге орналастыру – бұл заманнан бұрынғы ойлау.

Қазіргі заманғы

1873 жылғы қаңтардағы "Quarterly Journal of Science" журналындағы мақала: «кейбір бөлімдері ұзақ созылғандықтан, көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтитындықтан, бірақ оның ішінде өткір байқаулар мен көңіл көтеретін әңгімелер соншалықты көптігіне байланысты, бұл еңбек Дарвин мырзаның бұрынғы жұмыстарынан гөрі жалпы оқырмандарға әлдеқайда тартымды болуы мүмкін» деген қорытынды жасалған.

Жарияланым

Дарвин кітапты аяқтағанда жеңілдеген сезімде болды. Оның қызы Генриетта ("Этти") мен ұлы Лео қараған түзетулер, Дарвинді "тақырыптан, өзінен және әлемнен шаршатып жіберді" деуге болады, сондықтан үлкен қайта қарау қажет болды. "Эмоциялар туралы" еңбегі Джон Мюррей баспасынан 1872 жылғы 26 қарашада жарық көрді. Ол тез арада 7000 дана сатылып, Дарвиннің эволюциялық теорияларына тартымды және түсінікті кіріспе ретінде жоғары бағаланды. Дарвиннің ұлы 1890 жылы түзетілген басылымын шығарды, бірақ Дарвин ұсынған бірнеше түзетулер енгізілмеді; олар 1999 жылғы басылымда ғана жарияланды (Пол Экман редакциялаған).

Ықпал

"Адамның шығу тегі" кітабының жалғасы ретінде жарық көрген "Экспрессия" Виктория дәуірінің ортасында Англияда кең оқырман қауымға қол жеткізді. Алайда Джордж Романның (1848-1894) ерте өлімі Дарвинді салыстырмалы психология саласындағы қуатты жақтас қалдырды және оның академиялық психологияға тигізген әсері Вильгельм Вундттың эмоцияларға қатысты өлшемдік көзқарасы мен ХХ ғасырда мінез-құлық мектебінің кең таралған ықпалының салдарынан әлсірегенімен шектелді. Биологиялық иллюстрацияның кең қолданылатын стилі фотограф Эдвард Муйбриджтің (1830-1904) жануарлардың қозғалысын зерттеу жұмысында (соның нәтижесінде кинематография пайда болды), шотландтық натуралист Джеймс Белл Петтигрюдің (1832-1908) еңбектерінде; эволюциялық биолог Эрнст Геккельдің кеңінен (және даулы) суреттелген еңбектерінде және Д'Арси Томпсонның "Өсу және пішін" (1917) атты еңбегінде де жалғасты. Дарвиннің идеялары Уильям Джеймстің "Эмоция деген не?" (1884) еңбегінде дамытылды; ал Джеймс-Ланге эмоциялар теориясында Джеймс Дарвиннің эмоцияның физикалық аспектілеріне, соның ішінде висцеральдық (автономдық жүйемен байланысты) компоненттеріне жасаған баса назарын жалғастырды. Уолтер Кэннонның "Ауырсыну, аштық, қорқыныш және ашудағы дене өзгерістері" (1915) атты еңбегінде Кэннон "күресу немесе қашу" фразасын енгізеді, эмоцияларды жеке тәртіптік мінез-құлық стратегиялары тұрғысынан қарастырады және олар топтарда немесе көпшілікте күшейеді (қоралық мінез-құлық). Эмоцияның жақындағы психологиялық теориялары Папез-Маклин гипотезасында, эмоцияның екі факторлы теориясында (Шахтер және Сингер) және құрылымдық эмоция теориясында баяндалған. 1895 жылғы 24 қаңтарда Джеймс Крихтон Браун Шотландияның Дамфристе "Эмоциялық экспрессия" тақырыбында маңызды лекция оқыды, онда Дарвиннің көзқарастарына қатысты бірқатар ескертулер жасады. Крихтон Браун эмоциялық реакцияны реттеуде жоғары кортикальдық орталықтардың үлкен рөлін қорғады және эмоционалдық экспрессиядағы жыныстық айырмашылықтар тақырыбына тоқталып, әлеуметтанушы Норберт Элиас еңбегіндегі "Мәдениеттену процесі" көзқарасын болжады. 1905 жылы Шотландиялық Ақымақтық комиссиясында Уильям А.Ф. Браунның орынбасары болған психиатр сэр Артур Митчелл Дарвиннің психоанализ саласындағы кейбір мәселелерін байланыстырып, "Түс көру, күлу және қызару туралы" еңбегін жариялады. Джордж Герберт адамның барлық симметриядан тұратынын айтқанда жаңылысты; бұл сөз әйелге қатысты еді. Эволюция әлі де жалғасуда, және ерлер мен әйелдердің бет-әлпеттері күн сайын жақсарып, өзгеруде. Эмоциялар бұрынғыдай күшті білдірілмейді – біздің бабаларымыз өз сезімдерін бізді ұялтатын тәсілмен білдіретін болса, ал олардың сезімдік диапазоны біраз шектелген сияқты. Жүздің тілі, тіл сияқты, күннің процесінде байыды. |Джеймс Крихтон Браун| "Эмоциялық экспрессия" тақырыбындағы Президенттік Жолдау, Дамфрисшир және Галлоуэй табиғи тарихы және антиквариат қоғамы (24 қаңтар 1895 ж.)

Барлық бұл сезімдер мен иннервациялар "Эмоциялардың экспрессиясы" саласына жатады, ол Дарвиннің (1872) бізге үйреткеніндей, бастапқыда мағынасы бар және мақсатқа қызмет еткен әрекеттерден тұрады. Бұл әрекеттердің көпшілігі қазір әлсіреген, сондықтан оларды сөздермен сипаттау бізге тек бейнелі суреттейтіндей болып көрінеді, ал бұл сипаттама бұрын сөзбе-сөз мағынасында айтылған болуы мүмкін; ал истерия сөздердің бастапқы мағынасын қалпына келтіруде дұрыс. Йозеф Брюер мен Зигмунд Фрейдтің "Истерия туралы зерттеулер" (1895) еңбегінде Фрейдтің истерияның белгілері туралы алғашқы жарияланымдары (біртұтас эмоционалдық қақтығыстың ықпалды тұжырымдамасымен) Дарвиннің эмоциялық экспрессия туралы еңбегіне алғыс айтады және Дарвиннің психоанализге тигізген әсері Люсиль Ритвомен егжей-тегжейлі талқыланды. Джон Боулби өзінің байланыс теориясын баяндауда Дарвиннің идеяларына кеңінен сілтеме жасайды. Невролог Пол Шильдер (1886-1940) дене бейнесін, психиатр Эрнст Кречмер және (қазіргі кезде негізінен абыройсыз) В.Х. Шелдонның (1898-1977) соматотипологиясын пайдалана отырып, тұлғаның конституциялық (психосоматикалық) теорияларын әзірледі. Адам эмоцияларының биологиялық аспектілерін Десмонд Моррис өзінің (көптеген суреттермен толық) танымал ғылыми кітабында "Manwatching" зерттеді, ал соңғы зерттеулер мәдени факторлар ым-ишараны анықтауда маңызды болғанымен, генетикалық факторлар бет әлпетін қалыптастыруда маңызды екенін растады. 2003 жылы Нью-Йорк ғылым академиясы "Эмоциялар іштен: Дарвиннің "Адам және жануарлардағы эмоциялардың экспрессиясы" еңбегіне 130 жыл толуына арналған" атты 37 мақаладан тұратын жинақты (Пол Экман редакциясымен) жариялады.