1915 жылғы Чилимбе көтерілісі: Британ үстемдігіне қарсы күрес
Chilembwe uprising
1915 ж. Малавиде (бұрынғы Ньясаленд) британдық үстемдікке қарсы көтеріліс болды. Джон Чилембве бастаған бүлік, мәдени және саяси наразылықтардың нәтижесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1915 жылы британдық үкімге қарсы көтеріліс
1915 rebellion against British rule
Чилембве көтерілісі – 1915 жылғы қаңтарда Ниасалендте (қазіргі Малави) британдық отаршылдық үкімге қарсы болған көтеріліс. Оны американдық білім алған баптист пасторы Джон Чилембве жетекшілік етті. Колонияның оңтүстік-шығысындағы Мбомбве ауылындағы шіркеуінің төңірегінде көтерілісшілердің басшылары көбінесе жаңадан пайда болған қара нәсілді орта таптан шыққан. Оларды британдық отаршылдық жүйесіне деген наразылықтар, соның ішінде мәжбүрлі еңбек, нәсілдік дискриминация және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін африкалық халқына қойылған жаңа талаптар жетеледі. Көтеріліс 1915 жылғы 23 қаңтарда кешке басталды, Чилембве ықпалымен көтерілісшілер Магомеродағы А. Л. Брюс иеліктерінің штаб-пәтеріне шабуыл жасап, үш ақшаны өлтірді. Түнде Блантайрдағы қару-жарақ қоймасына жасалған, бірақ сәтсіз аяқталған шабуыл болды. 24 қаңтар таңында отарлық билік Ниасаленд ерікті резервін (NVR) жұмылдырып, Корольдің Африкалық атқыштарынан (KAR) тұрақты әскерлерді шақырды. 25 қаңтарда Мбомбвеге KAR әскерлерінің шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін, көтерілісшілер Нгулудидегі христиандық миссияға шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. KAR және NVR 26 қаңтарда Мбомбвені ешқандай қарсылықсыз басып алды. Көтерілісшілердің көп бөлігі, соның ішінде Чилембве өзі де, португалдық Мозамбиқке қашып кетті, қауіпсіздікке жетеді деп үміттенді, бірақ көптегендері қолға түсті. Көтерілістен кейін 40-қа жуық көтерілісші атылып өлтірілді, 300-і түрмеге қамалды; Чилембве 3 ақпанда шекараға жақын жерде полиция патрулі тарапынан атып өлтірді. Көтеріліс өзі сәттілікке жетпесе де, ол Малави тарихындағы шешуші сәт ретінде жиі айтылады. Көтеріліс Ниасалендтегі британдық әкімшілік жүйесіне ұзақ мерзімді әсер етті және оның нәтижесінде бірқатар реформалар жүзеге асырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Малавидің ұлтшылдық қозғалысы Чилембве көтерілісіне деген қызығушылықты қайта жақтандырды, ал 1964 жылы Малави тәуелсіздік алғаннан кейін ол ел тарихындағы маңызды оқиға ретінде тойланды. Чилембве естелігі ұлттық санада маңызды болып қала береді және Малави саясаткерлері оны жиі символизм мен риторикада пайдаланады. Бүгінде көтеріліс жыл сайын тойланады және Чилембве ұлттық батыр ретінде есептеледі.
The Chilembwe uprising was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. The revolt broke out in the evening of 23 January 1915 when rebels, incited by Chilembwe, attacked the headquarters of the A. L. Bruce Estates at Magomero and killed three white settlers. A largely unsuccessful attack on a weapons store in Blantyre followed during the night. By the morning of 24 January, the colonial authorities had mobilised the Nyasaland Volunteer Reserve (NVR) and called in regular troops from the King's African Rifles (KAR). After a failed attack by KAR troops on Mbombwe on 25 January, the rebels attacked a Christian mission at Nguludi and burned it down. The KAR and NVR captured Mbombwe without encountering any resistance on 26 January. Many of the rebels, including Chilembwe himself, fled towards Portuguese Mozambique, hoping to reach safety there, but many were captured. About 40 rebels were executed in the revolt's aftermath, and 300 were imprisoned; Chilembwe was shot dead by a police patrol near the border on 3 February. Although the rebellion did not itself achieve success, it is commonly cited as a watershed moment in Malawian history. The rebellion had lasting effects on the British system of administration in Nyasaland, and some reforms were enacted in its aftermath. After World War II, the growing Malawian nationalist movement reignited interest in the Chilembwe revolt, and after the independence of Malawi in 1964 it became celebrated as a key moment in the nation's history. Chilembwe's memory, which remains prominent in the collective national consciousness, has often been invoked in symbolism and rhetoric by Malawian politicians. Today, the uprising is celebrated annually and Chilembwe himself is considered a national hero.
Өмірбаян
Қазіргі Малави аймағындағы британдық отаршылдық үстемдік 1899-1900 жылдар аралығында басталды, осы кезде британдықтар португалдық немесе неміс отаршылдық империяларының ықпалына жол бермеу үшін аумаққа ресми бақылауын күшейтуге тырысты. Бұл аймақ 1891 жылы Британдық Орталық Африка протектораты ретінде британдық протекторатқа айналды және 1907 жылы Ньясаленд деп аталды. Африканың көптеген басқа бөліктерінен өзгеше, британдық билік жергілікті топтардың қолдауына тәуелді болған еді, ал Ньясалендте британдық үстемдік әскери басымдыққа негізделді. 1890 жылдары отаршылдық билік жергілікті яо, нгони және чева халықтарының көптеген көтерілістерін басып тастады. Британдықтардың Ньясалендтегі билігі жергілікті билік құрылымдарын түбірімен өзгертті. Алғашқы отаршылдық кезеңде ақ колонистердің көшіп келуі мен қоныстануы болды, олар жергілікті басшылардан үлкен аумақтарды сатып алды, көбінесе мұқабалармен немесе қарумен символдық төлем жасады. Ақ қоныстанушылар иеленген жерлердің көп бөлігі, әсіресе Шаир таулы аймағында, шай, кофе, мақта және темекі өсірілетін плантацияларға айналды. Салық сияқты отаршылдық институттардың күшіне енгізу көптеген жергілікті халықты ақылы жұмыс іздеуге мәжбүр етті, ал плантациялардың тудырған еңбек сұранысы оларды ірі жұмыс берушілерге айналдырды. Плантацияларда жұмыс істеген қара нәсілді жұмысшылар жиі ұрылып, нәсілдік кемсітушілікке ұшырағанын байқады. Уақыт өте келе плантациялар жергілікті жерлерде «тангата» деп белгілі бір жүйеге сүйенуге мәжбүр болды, ол ең жақсы жағдайда еңбектің үлкен көлемін түрлі төлемдер түрінде алуды білдірді және көбінесе мәжбүрлі еңбекке ұласты.
British colonial rule in the region of modern day Malawi, where the revolt occurred, began between 1899 and 1900, when the British sought to increase their formal control over the territory to preempt encroachment by the Portuguese or German colonial empires. The region became a British protectorate in 1891 as the British Central Africa Protectorate and in 1907 was named Nyasaland. Unlike many other parts of Africa, where British rule was dependent on the support of local factions, in Nyasaland British control rested on military superiority. During the 1890s the colonial authorities suppressed numerous rebellions by the local Yao, Ngoni and Chewa peoples. British rule in Nyasaland radically altered the local indigenous power structures. The early colonial period saw some immigration and settlement by white colonists, who bought large swathes of territory from local chiefs, often for token payments in beads or guns. Most of the land acquired by white settlers, particularly in the Shire Highlands, was converted into plantations where tea, coffee, cotton and tobacco were grown. The enforcement of colonial institutions, such as the Hut Tax, compelled many indigenous people to find paid work and the demand for labour created by the plantations led to their becoming a major employer. Once employed on the plantations, black workers found that they were frequently beaten and subject to racial discrimination. Increasingly, the plantations were also forced to rely on a system, known locally as thangata, which at best involved exacting considerable labour as rent in kind and frequently degenerated into forced labour.
Чилембве және оның шіркеуі
Джон Чилембве, шамамен 1871 жылы жергілікті жерде дүниеге келген, алғашқы білімін Шотландия шіркеуінің миссионерлік мектебінде алып, кейіннен Замбези индустриалды миссиясын басқарған радикалды баптист миссионері Джозеф Бутпен танысты. Бут теңдік туралы уағыз айтты және оның нәсілге деген прогрессивті көзқарасы Чилембвенің назарын аударды. Буттың қолдауымен Чилембве Вирджиниядағы теологиялық колледжде оқу үшін АҚШ-қа сапар шекті. Ол жерде афроамерикалықтармен араласып, аболиционист Джон Браун мен теңгерімшіл Букер Т. Вашингтонның әңгімелерінен әсер алды. Христиандық бейбітшілдік пен көрегендік мінезіне қарамастан, Бут колониялық үкімет пен Ньясалендтегі протестант шіркеулері сияқты орнықты институттарды қатаң сынады. Ол Блантайрдағы Шотландия шіркеуінің миссионерлеріне ерекше қарсылық білдірді, олардың жергілікті шаруалардың кедейлігімен салыстырғанда зәулім өмір салтын сынады. Колониялық үкімет пен пресвитериандық миссионерлер Буттың "қауіпті теңдік рухына" және "расалық теңдікті қатаң жақтауына, сондай-ақ колониялық мемлекетке түбегейлі қарсы болуына" алаңдады. Бут діни жұмыстан бөлек, өзінің жеке индустриалды миссиясын құруды да ынталы түрде қолдады және Гарри Джонстонның көмегімен Мицидиде 26 537 акр жер сатып алды. Бут колонияға қарсы болса да, Джонстон колониялық жақтас болғанмен, екеуін де Шотландия шіркеуіне деген жек көрушілік біріктірді, ал Джонстон шотланд миссионерлерінің күш-жігерін әлсірету үшін Бутқа көмектесуге құштар болды. Ол өзінің ізбасарларын еуропалық киім мен әдет-ғұрыптарды қабылдауға шақырды. Оның қызметіне бастапқыда ақ протестант миссионерлері қолдау көрсетті. Миссия мектептері христиандық ілім мен отаршылдыққа қарсы тұру негізінде нәсілдік теңдікті үйрете бастады. Оның жетекші ізбасарларының көптегені, олардың бірнешеуі көтеріліске қатысқан, жергілікті орта таптан шыққан, олар да еуропалық әдет-ғұрыптарды қабылдаған. Чилембведің еуропалық мәдениетті қабылдауы, отарлауға дейінгі әлеуметтік тәртіпті қалпына келтіру емес, ұлтшылдыққа негізделген антиколониалды идеологияны қалыптастырды. Буттың үлгісімен Чилембве білім беру және уағыз айтумен ғана шектеліп қоймай, өзінің жеке ауыл шаруашылығын құруға да тырысты. Ол жергілікті Ломве жұмысшыларын кофе, каучук, бұрыш және мақта алқаптарында жұмысқа алды. Ол африкалықтардың да, еуропалық жер иелерінің де құрметіне ие болды және 1914 жылға дейін "үкімет шенеуніктері де, еуропалық миссионерлер де Чилембвені жақсы көретін". Ол жаңадан пайда болған африкалық плантаторлар мен кәсіпкерлердің жергілікті басшысы болды, әсіресе өзінің протестант шіркеу қауымына тартылған. Осы кезеңде Чилембве өзінің жұмыс істейтін Ломве иммигранттарымен және жаңадан пайда болған африкалық кәсіпкерлермен африкалық таптардың наразылығын білдіре бастады. Африкалық плантаторлар еуропалық өмір салтын қабылдағанына қарамастан, олар көтеруге мәжбүр болған экономикалық шектеулер мен әлеуметтік кемсітушіліктерге наразы болды. Олар жерді немесе несиелерді ала алмады және өз қызметкерлерінің еңбек салық сертификатына қол қою құқығына ие болмады, бұл олардың жұмысшыларды тарту мүмкіндіктерін төмендетті. Сонымен қатар, колониялық үкімет ақ түсті жер иелерін ашық қолдады, олар өздерінің жерлерінде "феодалдардай" әрекет етті. Кез келген африкалық плантатор "егер үкімет шенеунігі немесе басқасы болса, кез келген еуропалықпен кездескенде шапанын шешуге міндетті болды", және бұны орындамаса, физикалық және сөздік зорлық-зомбылыққа ұшырады. Ақ колонистер, тіпті протестант пасторлары да теңдік туралы уағыз айтса да, білімді африкалықтардың еуропалық моданы қабылдауы және олармен тең қарауды күтуі "олардың орнынан жоғары" деп есептелді. Уильям Джервис Ливингстон білімді және жер иелері африкалықтарға қатысты кемсітуші сөздерді қолданумен танымал болды, "кімнің құлы екендерін" сұрады. Моррис бұл кемсітуді бүлікке себеп болған басты факторлардың бірі деп санайды. және басқа да бірқатар тәуелсіз африкалық шіркеулермен байланысын нығайта бастады. 1914 жылдан бастап ол көбірек жауынгерлік уағыздар айтты, көбінесе Ескі Келісімнің тақырыптарына сілтеме жасап, мысалы, израильдіктердің Мысырдан құлдықтан босауы сияқты мәселелерге назар аударды.
John Chilembwe, born locally in around 1871, received his early education at a Church of Scotland mission and later met Joseph Booth, a radical Baptist missionary who ran the Zambezi Industrial Mission. Booth preached a form of egalitarianism and his progressive attitude towards race attracted Chilembwe's attention. Under Booth's patronage, Chilembwe travelled to the United States to study at a theological college in Virginia. There he mixed in African American circles and was influenced by stories of the abolitionist John Brown and the egalitarianist Booker T. Washington. Despite his Christian pacifist and visionary temperament, Booth was also highly critical of established institutions such as the colonial government and Protestant churches in Nyasaland. He was particularly hostile towards Church of Scotland missionaries in Blantyre, criticizing their affluent lifestyle in comparison to the poverty of local peasants. Both the colonial government and Presbyterian missionaries were concerned by Booth's "dangerous egalitarian spirit" and being "a determined advocate of racial equality, as well as being fundamentally opposed to the colonial state". Booth was also a staunch advocate of establishing his own industrial mission in addition to the religious one, and acquired 26,537 acres of land at Mitsidi with the help of Harry Johnston. Despite the fact that Booth was an avid anti colonialist and Johnston a colonial advocate, both men were united by their disdain for the Church of Scotland, and Johnston was eager to aid Booth in order to undermine the efforts of Scottish missionaries. and he encouraged his followers to adopt European style dress and habits. His activities were initially supported by white Protestant missionaries. The Mission's schools meanwhile began teaching racial equality, based on Christian teaching and anti colonialism. Many of his leading followers, several of whom participated in the uprising, came from the local middle class, who had similarly adopted European customs. Chilembwe's acceptance of European culture created an unorthodox anti colonial ideology based around a form of nationalism, rather than a desire to restore the pre colonial social order. Following Booth's example, Chilembwe engaged not only in educational work and evangelism, but also attempted to establish his own agricultural estate. He employed local Lomwe labourers on his plots of coffee, rubber, pepper ad cotton. He won the respect of both fellow Africans and European landowners, and until 1914 "government officials and European missionaries alike regarded Chilembwe with some favour". He became the local leader of emerging African planters and entrepreneurs, particularly attracted to his own Protestant church congregation. It was during this time that Chilembwe started identifying with the discontent of both African classes the Lomwe immigrants whom he employed, as well as emerging African entrepreneurs. Meanwhile, the African planters were frustrated by economic restrictions and social discrimination that they had to endure despite adopting the European way of life. They were unable to obtain freehold land or credit and didn't have the right to sign the labour tax certificates of their employees, which undermined their chances of attracting workers. Additionally, the colonial government openly favoured the white landowners, who acted like "feudal lords" on their own. Every African planter was "obliged to take off his hat for any European, whether government official or not", and a failure to do so often meant physical and verbal abuse. White settlers and even Protestant ministers, despite preaching equality, resented the African planters, as the fact that educated Africans embraced European fashion and expected to be treated equally was considered "above their station". William Jervis Livingstone was particularly known for using derogatory phrases towards educated and landowning Africans, asking "whose slave they are". Morris identifies this discrimination as one of the main causes for the rebellion. and began to foster closer links with a number of other independent African churches. From 1914, he preached more militant sermons, often referring to Old Testament themes, concentrating on such aspects as the Israelites' escape from slavery in Egypt ,
Аурудың басталуы
23-24 қаңтар түні көтерілісшілер Мбомбведегі Миссия шіркеуінде бас қосты, онда Чилембве олардың ешқайсысы көтерілістен кейін болатын жазадан аман қалуға үміттенбеу керектігін, бірақ осы көтеріліс олардың жағдайларына назар аударуға және отарлық жүйені тұрақсыздандыруға мүмкіндік беретінін айтты. Чилембве өзгерістердің осы ғана жолы бар деп сенді. Көтерілісшілердің бір тобы оңтүстікке қарай Блантайр мен Лимбеге жіберілді, онда көптеген ақ түсті қоныс аударушылар тұрды, және олар Африкалық көлдер корпорациясының (АЛК) қару-жарақ қоймасын басып алуды жоспарлады. Тағы бір топ Магомеродағы Александр Ливингстон Брюс плантациясының бас кеңсесіне бет алды. Чилембве Нчеуге хабаршы жіберіп, Чиминяға көтеріліс басталғанын хабарлады. Чилембве өзінің көтерілісіне Ниасалендтің солтүстік шекарасындағы Герман Шығыс Африкасының отарлық билігінен де қолдау іздеді, солтүстіктен германдықтар бастаған шабуыл мен оңтүстіктегі африкалық көтеріліс британдықтарды Ниасалендтен толығымен ығыстыруға мүмкіндік береді деп үміттенді. 24 қаңтарда ол Герман Шығыс Африкасының губернаторы Генрих Шнеге португалдық Мозамбик арқылы хат жіберді. Хабаршы ұсталды, ал Шнеге хат ешқашан жеткен жоқ. Шығыс Африка кампаниясының соңғы кезеңдерінде, португалдық Мозамбикке басып кіргеннен кейін, германдық отаршыл әскерлері португалға қарсы Макомбе мен Бару көтерілістерін басуға көмектесті, себебі африкалық көтерілістер отарлық тәртіпті тұрақсыздандыруы мүмкін деп алаңдады.
During the night of Saturday 23–24 January, the rebels met at the Mission church in Mbombwe, where Chilembwe gave a speech stressing that none of them should expect to survive the reprisals that would follow the revolt but that the uprising would draw greater attention to their conditions and destabilise the colonial system. This, Chilembwe believed, was the only way change would ever occur. A contingent of rebels was sent to Blantyre and Limbe, about to the south, where most of the white settlers lived and where the insurgents hoped to capture the African Lakes Corporation (ALC)'s store of weapons. Another group headed towards the Alexander Livingstone Bruce Plantation's headquarters at Magomero. Chilembwe sent a messenger to Ncheu to alert Chinyama that the rebellion was starting. Chilembwe also sought support for his uprising from the colonial authorities in German East Africa, on Nyasaland's far northern border, hoping that a German led offensive from the north combined with an African insurrection in the south might force the British out of Nyasaland permanently. On 24 January, he sent a letter to the governor of German East Africa Heinrich Schnee via courier through Portuguese Mozambique. The courier was intercepted and Schnee never received the letter. During the latter stages of the East African campaign, after their invasion of Portuguese Mozambique, German colonial troops helped to suppress the anti Portuguese Makombe and Barue uprisings, worrying that African rebellions would destabilise the colonial order.
Ливингстондағы Брюс плантациясына шабуыл
Чилембве көтерілісінің басты әрекеті Магомеродағы Брюс плантациясына шабуыл жасау болды. Плантация шамамен алғанда кең аумақты алып жатты және мақта мен темекі өсірілді. Онда 5000-ға жуық жергілікті тұрғындар өздерінің "тангата" міндеттемелері бойынша жұмыс істеді. Плантация жұмысшыларына жаман қарағаны үшін, жергілікті мектептерді жауып, жұмысшыларды ұрып-соғып, уәде етілгеннен аз жалақы төлеген басшыларының қатыгездігімен танымал еді. 1913 жылғы қарашада Чилембве шіркеуін өртеп жібергендері көтерілісшілердің басшылығымен жеке араздық тудырды. Көтерілісшілер шамамен бір уақытта екі шабуыл жасады: бірінші топ Магомероға, плантация штаб-пәтеріне және бас менеджер Уильям Джервис Ливингстон мен бірнеше басқа ақ нәсілді қызметкерлердің үйіне шабуыл жасады, ал екінші топ екі ақ нәсілді отбасы тұратын Мванже ауылына шабуыл жасады. Көтерілісшілер Магомероға кешкісін келгенде, Ливингстон әйелімен бірге қонақтарды тойға шақырып отырды. Плантация кеңсесінің басшысы Дункан МакКормик жақын маңдағы басқа үйde болды. Үшінші ғимаратта Эмили Стэнтон, Элис Роуч және бес бала тұрды, онда жергілікті мылтық клубына тиесілі қару-жарақ пен оқ-дәрілер сақталған. Көтерілісшілер Ливингстонның үйіне тыныш кірді және қолма-қол жекпе-жек кезінде оны жарақаттады, осыдан кейін ол жатын бөлмесіне тығылды, онда әйелі оның жараларын емдеуге тырысты. Көтерілісшілер бөлмеге күшпен кірді, әйелін тұтқынға алып, Ливингстонның басын кесіп тастады. МакКормикке хабар берілген соң, ол көтерілісшілердің сөңгесімен қаза тапты. Шабуылшылар ауылдың әйелдері мен балаларын тұтқынға алды, бірақ көп ұзамай оларды ешқандай зиян келтірмей босатты, оларға жақсы қарағандықтары хабарланды. Чилембве әйелдер мен балаларды кепіл ретінде пайдалануға ниеттенген болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл әлі де нақты емес. Магомероға жасалған шабуыл, әсіресе Ливингстонның өлтірілуі, Чилембведің адамы үшін үлкен символдық мағынаға ие болды. Плантациядан алынған екі Маузер мылтығы көтерілістің қалған бөлігі үшін көтерілісшілердің қару-жарақ қоймасының негізін құрады. Мванже әскери тұрғысынан маңызды болмаса да, көтерілісшілер онда қару-жарақ пен оқ-дәрі табуға үміттенген болуы мүмкін. Джонатан Чигвинья басшылығымен көтерілісшілер үйлердің біріне шабуыл жасап, плантацияның мал бағушысы Роберт Фергюсонды, газет оқып жатқанда сөңгемен өлтірді. Колонистердің екеуі, Джон Робертсон мен оның әйелі Шарлотта, мақта егістігіне қашып, көрші плантацияға хабар беру үшін жүрді. Робертсонның адал африкалық қызметшісінің бірі шабуылшылардың қолынан қаза тапты.
The major action of the Chilembwe uprising involved an attack on the Bruce plantation at Magomero. The plantation spanned about and grew both cotton and tobacco. Around 5,000 locals worked on it as part of their thangata obligations. The plantation had a reputation locally for the poor treatment of its workers and for the brutality of its managers, who closed local schools, beat their workers and paid them less than had been promised. Their burning of Chilembwe's church in November 1913 created a personal animosity with the rebel leadership. The insurgents launched two roughly concurrent attacks—one group targeted Magomero, the plantation headquarters and home of the main manager William Jervis Livingstone and a few other white staff, while a second assaulted the plantation owned village of Mwanje, where there were two white households. The rebels moved into Magomero in the early evening, while Livingstone and his wife were entertaining some dinner guests. The estate official, Duncan MacCormick, was in another house nearby. A third building, occupied by Emily Stanton, Alyce Roach and five children, contained a small cache of weapons and ammunition belonging to the local rifle club. The insurgents quietly broke into the Livingstone's house and injured him during hand to hand fighting, prompting him to take refuge in the bedroom, where his wife attempted to treat his wounds. The rebels forced their way into the bedroom, and after capturing his wife, decapitated Livingstone. MacCormick, who had been alerted, was killed by a rebel spear. The attackers took the women and children of the village prisoner but shortly released them unhurt, having reportedly treated them well. It has been suggested that Chilembwe may have hoped to use the women and children as hostages, but this remains unclear. The attack on Magomero, and in particular the killing of Livingstone, had great symbolic significance for Chilembwe's men. The two Mauser rifles captured from the plantation formed the basis of the rebel armoury for the rest of the uprising. Mwanje had little military value but it has been proposed that the rebels may have hoped to find weapons and ammunition there. Led by Jonathan Chigwinya, the insurgents stormed one of the houses and killed the plantation's stock manager, Robert Ferguson, with a spear as he lay in bed reading a newspaper. Two of the colonists, John Robertson and his wife Charlotte, escaped into the cotton fields and walked to a neighbouring plantation to raise the alarm. One of the Robertsons' African servants, who remained loyal, was killed by the attackers.
Кейінгі әрекеттер
Көтерілісшілер Зомба–Тете және Блантайр–Микалонге телефон желілерін кесіп, жаңалықтың таралуын кешіктірді. 24 қаңтарда сағат 02:00 шамасында Блантайрдағы ALC қару-жарақ қоймасына шамамен 100 көтерілісші шабуыл жасады, ал Магомеро және Мванже шабуылдары туралы хабарлармен жалпы дабыл жарияланбаған еді. Жергілікті қоныс аударушылар африкалық күзетші көтерілісшілерден өлтірілгеннен кейін жұмылдырылды. Көтерілісшілер кері шегінді, бірақ олар бес мылтық пен бірқатар оқ-дәрілерді тартып алып, Мбомбвеге қайтарды. Магомеродан шегіну кезінде бірнеше көтерілісшілер тұтқынға алынды. Брюс плантацияларына жасалған алғашқы шабуылдардан кейін көтерілісшілер үйлеріне қайтты. Ливингстонның басын көтерілістің екінші күні Чилембве уағыз айтқанда Провиденс индустриалды миссиясында көрсетіп қойды. Көтерілістің көп бөлігінде Чилембве Мбомбведе дұға етіп отырды, ал көтерілісшілердің басшылығын бұрынғы Корольдің Африкалық мылтықтары (KAR) әскери қызметшісі Дэвид Кадуя алды. Кадуяның басшылығымен көтерілісшілер 24 қаңтарда Мбомбве маңында КАР әскерлерінің шағын тобына сәтті шабуыл жасады, бұл көтеріліс кезінде "үкіметке тиген жалғыз кері соққы" деп сипатталды. 24 қаңтар таңына қарай колониялық үкімет Ньясаленд ерікті резервін (НВР) жинады, бұл бөлім отарлаушы резервистерден тұрды, сондай-ақ колонияның солтүстігінен КАР-дың 1-ші батальонын қайта орналастырды. Көтерілісшілер аймақтағы көптеген басқа оқшауланған плантацияларға шабуыл жасаған жоқ. Олар сонымен қатар, сол кезде гарнизонсыз болған Chiradzulu-дағы boma (бекініс) -ны Мбомбведен баспады. Көтерілісшілердің шабуылдары туралы әңгімелер тарады, бірақ бұрынғы қолдау ұсыныстарына қарамастан, Ньясалендтің басқа жерлерінде параллель көтерілістер болған жоқ және Нчеуден уәделенген күшейте түсулер орындалмады. Мланже немесе Зомба аймақтары да көтеріліске қосылудан бас тартты.
The rebels cut the Zomba–Tete and Blantyre–Mikalongwe telephone lines, delaying the spread of the news. At around 02:00 on 24 January, the ALC weapons store in Blantyre was attacked by a force of around 100 rebels before the general alarm had been raised by news of the Magomero and Mwanje attacks. Local settlers mobilised after an African watchman was shot dead by the rebels. The rebels were repulsed, but not before they had captured five rifles and some ammunition, which was taken back to Mbombwe. A number of rebels were taken prisoner during the retreat from Magomero. After the initial attacks on the Bruce plantation, the rebels returned home. Livingstone's head was taken back and displayed at the Providence Industrial Mission on the second day of the uprising as Chilembwe preached a sermon. During much of the rebellion, Chilembwe remained in Mbombwe praying and leadership of the rebels was taken by David Kaduya, a former King's African Rifles (KAR) soldier. Under Kaduya's command, the rebels successfully ambushed a small party of KAR troops near Mbombwe on 24 January, described as the "one reverse suffered by the government" during the uprising. By the morning of 24 January the colonial government had mustered the Nyasaland Volunteer Reserve (NVR), a unit that consisted of settler reservists, and redeployed the 1st Battalion of the KAR from the north of the colony. The rebels did not mount any further attack any of the many other isolated plantations in the region. They also did not occupy the boma (fort) at Chiradzulu just from Mbombwe, even though it was ungarrisoned at the time. Rumours of rebel attacks spread, but despite earlier offers of support, there were no parallel uprisings elsewhere in Nyasaland and the promised reinforcements from Ncheu did not materialise. The Mlanje or Zomba regions likewise refused to join the uprising.
Мбомбве қоршауы және қашуға тырысу
25 қаңтарда КАР әскерлері Мбомбвеге сынақ шабуыл жасады, бірақ бұл қақтығыс шешімсіз аяқталды. Чилембве әскері Мбомбве өзені бойында берік қорғаныс позициясын ұстап, оларды ығыстыру мүмкін болмады. Екі КАР сарбазы қаза тапты, ал үшеуі жараланды; Чилембве күштерінің жоғалғандары шамамен 20 адамға бағаланды. 26 қаңтарда көтерілісшілер тобы Нгулудидегі әке Свелсенге тиесілі католик миссиясына шабуыл жасады. Миссияны төрт қарулы африкалық күзетшілер қорғады, олардың бірі қаза тапты, ал әке Свелсен де жараланды, шіркеу өртенді, нәтижесінде сол кезде ішінде болған жас қыз қаза тапты. Сол күні КАР және NVR әскерлері тағы да Мбомбвеге шабуыл жасады, бірақ ешқандай қарсылыққа тап болмады. Көптеген көтерілісшілер, соның ішінде Чилембве, ауылдан азаматтық киіммен қашып кетті. Мбомбвеге құлау және үкімет әскерлерінің динамитпен Чилембве шіркеуін қиратуы көтеріліске нүкте қойды. Кадуя тұтқындалды және Магомероға жеткізілді, онда ол көпшілік алдында өлім жазасына кесілді. Бұл көтерілістің соңғы шабуылы болды, ал Моррис католик миссиясына шабуыл жасау туралы шешімді "тәуелсіз баптистердің кең таралған католицизмге қарсы сезімдерімен" түсіндірді. Шабуылдардан кейін Чилембве енді шашыраған көтерілісші әскерлерді қайта топтастыруға тырысудың орнына, Чилиманханье төбесіндегі биіктікте ойға шомып отырды. Ақырында ол төбеден кетуге және бұрын көп рет аң ауында болған Мозамбикке қашуға көндірілді. Чилембве Тундурудағы неміс отаршылдарына көмек сұрап хат жазды. Ол жауап алмады, және Германияның өте қатыгез отаршылдық держава ретінде танымал екенін ескеретін болса, бұл хат оның жақтастары үшін ұятқа толы болды. Көтеріліс тез қайта жанданып, таралуы мүмкін деген алаңдаушылықпен билік жергілікті африкалықтарға қарсы кездейсоқ жазалау шараларын бастады, оның ішінде үйлерді жаппай өртеуді. Барлық қару-жарақ тәркіленді және көтеріліске қатысқан-қатыспағанына қарамастан, көтеріліске ұшыраған аудандардағы әр адамнан 4 шиллинг айыппұл алынды. Репрессияның бір бөлігі ретінде бірнеше асыққан сот отырыстары өткізілді, онда қырық алты адам кісі өлтіру және мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді, ал тағы 300 адам түрмеге қамалды. Отыз алты адам өлім жазасына орындалды, ал қорқыту үшін кейбір көшбасшылар еуропалықтардың өлтірілгені Магомеро иелігіне жақын басты жолда көпшілік алдында асылды. Колониялық үкімет сонымен қатар Ниасалендтегі христиан миссионерлерінің құқықтарын шектеуді бастады, және англикандық, шотланд және католик миссияларына әсер етпесе де, көптеген кіші, көбінесе американдық шіркеулерді, соның ішінде Мәсіх шіркеулері мен Күзет мұнарасы қоғамын Ниасалендтен тыйым салды және басқа африкалық шіркеулерге шектеулер қойды. 1919 жылға дейін африкалықтар бастаған діни топтармен байланысты қоғамдық жиналыстарға тыйым салынды. Басқа британдық колонияларда, әсіресе Солтүстік Родезияда осындай көтерілістерден қорқу тәуелсіз шіркеулер мен Ниасалендтен тыс шетелдік миссияларға да осындай репрессияға әкелді. Көтеріліс сәтсіз аяқталса да, британдық билікке төнген қауіп колониялық үкіметті кейбір реформаларды енгізуге мәжбүр етті. Билік Чилембве сияқты тәуелсіз шіркеулердің билігін әлсіретуді мақсат етіп, секулярлық білім беруді ілгерілетуді ұсынды, бірақ қаражаттың жетіспеуі бұл мүмкін болмады. Ниасалендтегі отаршылдық шенеуніктер жанама басқару жүйесі арқылы тайпалық адалдықты нығайтуға тырысты, ол көтерілістен кейін кеңейтілді. Атап айтқанда, Чилембведен алыстауға тырысқан мұсылман Яо халқына көбірек билік пен автономия берілді. Соғыс салдарынан кейінге шегерілген Ниасаленд полициясы, негізінен отаршылдық шенеуніктер шақырған африкалықтардан құралған, ақ қоныстанушылардың кәсіби күші ретінде қайта құрылды. Мажбүрлі еңбек сақталды және ондаған жылдар бойы африкалықтардың наразылығына себеп болды. Көтеріліс Яо қарапайым халқының арасында белгілі бір деңгейде қолдауға ие болғанымен, Шаир тауларындағы Яо басшыларының ешқайсысы оны қолдамады. Олардың көпшілігі христиандықтың орнына исламды қабылдады және африкалық плантаторларды саяси үстемдікке қауіп төндіретін күш деп санады. Тергеу комиссиясы көтерілісті Магомеро иелігінде африкалықтарға қатыгездікпен қарауынан туындаған жергілікті мәселе деп есептеді. Алайда, Чилембве білдірген наразылық оның аймағына ғана тән емес, Ниасалендтегі африкалықтар оның күресімен ортақ болды. Африкалықтар тангата жүйесінде жалға алушы ретінде ешқандай құқыққа ие болмады, оларға жалдамалы еңбекақы төлеуге тура келді және оларға еуропалық иеліктерді қоршаған ормандарда ағаш жинауға немесе жабайы жануарларды аулауға тыйым салынды, тіпті олар ормандарды ортақ мүлік деп санады. Тарихшылар колониялық билік Ниасалендте құл саудасын басуға тырысқанын атап өтті, бірақ көптеген африкалықтар үшін тангата жүйесі құлдықтың жаңа түрі болып көрінді. Көтерілісшілер әртүрлі әлеуметтік және экономикалық топтардан шыққан, олардың арасында Яо халқы, Ломве иммигранттары, шаруалар және африкалық шағын буржуазия өкілдері болды. Колониялық билік африкалықтардың петицияларын елемеді және олардың заңдарын жергілікті тілдерге аудармады, нәтижесінде көптеген адамдар оларды түсінбеді. Моррис Ниасаленд африкалықтарының ақ иелік плантациялардағы қатыгездікке байланысты отаршылдық билікке наразылығы күшейіп бара жатқанын атап өтті, және егер көтерілісшілер неміс қолдауын алып, Блантайрдағы ALC қару-жарақ қоймасына шабуыл жасаған кезде қару-жарақ жинаса, бұл "кеңірек және ұзаққа созылған күреске" айналуы мүмкін еді.
KAR troops launched a tentative attack on Mbombwe on 25 January but the engagement proved inconclusive. Chilembwe's forces held a strong defensive position along the Mbombwe river and could not be pushed back. Two KAR soldiers were killed and three were wounded; Chilembwe's losses have been estimated as about 20. On 26 January, a group of rebels attacked a Catholic mission at Nguludi belonging to Father Swelsen. The mission was defended by four African armed guards, one of whom was killed, Father Swelsen was also wounded in the fighting and the church was burnt down, resulting in the death of a young girl who was inside at the time. KAR and NVR troops assaulted Mbombwe again the same day but encountered no resistance. Many rebels, including Chilembwe, had fled the village disguised as civilians. Mbombwe's fall and the subsequent demolition of Chilembwe's church with dynamite by government soldiers ended the rebellion. Kaduya was captured and brought back to Magomero where he was publicly executed. This was the final attack of the rebellion, and Morris attributed the decision to attack the Catholic mission to "the pervasive anti Catholic sentiments expressed by the independent Baptists". Following the attacks, Chilembwe would meditate on the summit of Chilimankhanje hill instead of attempting to regroup the now dispersed rebel troops. He was eventually convinced to leave the hill and escape to Mozambique, a land that he had already been to numerous times during his hunting trips. Chilemwe also wrote a letter to the German colonial auhtorities in Tunduru, asking for aid. He never received a response, and the letter was considered an embarrassment to his supporters, given Germany's reputation as a particularly oppressive colonial power. Worrying that the rebellion might rapidly reignite and spread, the authorities instigated arbitrary reprisals against the local African population, including mass hut burnings. All weapons were confiscated and fines of 4 shillings per person were levied in the districts affected by the revolt, regardless of whether the people in question had been involved. As part of the repression, a series of courts were hastily convened which passed death sentences on forty six men for the offences of murder and treason and 300 others were given prison sentences. Thirty six were executed and, to increase the deterrent effect, some of the ringleaders were hanged in public on a main road close to the Magomero Estate where Europeans had been killed. The colonial government also began restricting the rights of Christian missionaries in Nyasaland and, although Anglican missions, those of the Scottish churches and Catholic missions were not affected, it banned many smaller, often American originated churches, including the Churches of Christ and Watchtower Society, from Nyasaland, and placed restrictions on other African run churches. Public gatherings, especially those associated with African initiated religious groups, were banned until 1919. Fear of similar uprisings in other British colonies, notably Northern Rhodesia, also led to similar repression of independent churches and foreign missions beyond Nyasaland. Though the rebellion failed, the threat to British rule posed by the revolt compelled the colonial government to introduce some reform. The authorities proposed to undermine the power of independent churches like Chilembwe's by promoting secular education, but a lack of funding made this impossible. Colonial officials in Nyasaland began to promote tribal loyalties through the system of indirect rule, which was expanded after the revolt. In particular, the Muslim Yao people, who attempted to distance themselves from Chilembwe, were given more power and autonomy. Although delayed by the war, the Nyasaland Police, which had been primarily composed of Africans conscripted by colonial officials, was restructured as a professional force of white settlers. Forced labour was retained, and would remain a source of resentment among Africans for decades afterwards. While the uprising enjoyed levels of sympathy amongst Yao commoners, none of the Yao chiefs in the Shire Highlands supported it. Most of them embraced Islam instead of Christianity and considered African planters a threat to their political hegemony. The Commission of Enquiry dismissed the uprising as a localised affair caused by the harsh mistreatment of Africans by the Magomero estate. However, the grievances expressed by Chilembwe were not unique to his area, and Africans across Nyasaland identified with his struggle. Africans had no rights as tenants under the thangata system, had to pay rent in labour and were prohibited from gathering wood or hunting wild animals in the woodlands surrounding European estates, even though they considered woodland resources to be common property. Historians have noted that while the colonial authorities did suppress slave trading in Nyasaland, the thangata system was seen by many Africans as a new form of slavery. The rebels were of diverse social and economic backgrounds, consisting of Yao people, Lomwe immigrants, agricultural farmers and African petty bourgeoisie. The colonial authorities ignored African petitions and failed to translate their laws into local languages, leading to many locals not understanding them at all. Morris noted that Africans of Nyasaland were becoming increasingly hostile to colonial rule due to mistreatment they experienced on white owned plantations, and if the rebels had managed to acquire German support and acquire weapon caches during the attack on the ALC weapons store in Blantyre, it could have turned into "a wider and more protracted struggle".
Тергеу комиссиясы
Көтерілістен кейін отаршылдық әкімшілік көтерілістің себептерін және оны басқару жолдарын зерттеу үшін тергеу комиссиясын құрды. Комиссия 1916 жылдың басында өз қорытындысын ұсынды, онда көтерілістің басты себебі Брюс плантациясының нашар басқарылуы екені анықталды. Комиссия Ливингстонды "жергілікті тұрғындарға көбінесе артық қаталдықпен қарағаны" және оның иелігін тиімсіз басқарғаны үшін кінәлады. Комиссия жүйелі дискриминация, бостандық пен құрметтің болмауы жергілікті халық арасында наразылықтың негізгі себептері екенін көрсетті. Сондай-ақ, Чилембвеге Буттың идеологиясының қаншалықты әсер еткеніне назар салды. Комиссия жүзеге асырған реформалар шектеулі болды – «тангата» жүйесін сынға алғанымен, тек «көрсетілген қатыгездікті» тоқтатуға бағытталған шағын өзгерістер енгізді. 1917 жылы үкімет плантация иелеріне жалға алушылардың еңбегін жалға төлемі ретінде пайдалануға тыйым салатын заңдар қабылдады, бұл «тангата» жүйесін де-факто жойды, бірақ ол «жалпы игнориленді». 1920 жылы өткен тағы бір комиссия «тангата» жүйесін толығымен жою мүмкін емес деген шешімге келді, және ол 1950 жылдарға дейін дау тудырудың себебі болып қала берді.
In the aftermath of the revolt, the colonial administration formed a Commission of Enquiry to examine the causes and handling of the rebellion. The Commission, which presented its conclusions in early 1916, found that the revolt was chiefly caused by mismanagement of the Bruce plantation. The Commission also blamed Livingstone himself for "treatment of natives [that was] often unduly harsh" and for poor management of the estate. The Commission found that the systematic discrimination, lack of freedoms and respect were key causes of resentment among the local population. It also emphasised the effect of Booth's ideology on Chilembwe. The Commission's reforms were not far reaching—though it criticised the thangata system, it made only minor changes aimed at ending "casual brutality". Though the government passed laws banning plantation owners from using the services of their tenants as payment of rent in 1917, effectively abolishing thangata, it was "uniformly ignored". A further Commission in 1920 concluded that the thangata could not be effectively abolished, and it remained a constant source of friction into the 1950s.
Кейінгі мәдениетте
Өзінің сәтсіздігіне қарамастан, Чилембве көтерілісі қазіргі Малави мәдени естелігінде маңызды орын алды, ал Чилембве өзі "иконалық мәртебеге" ие болды. Көтеріліс одан әрі кейін бірнеше жыл бойы "жергілікті жайдарлылыққа" ие болды, ал бұрынғы көтерілісшілер полиция бақылауында ұсталды. Келесі үш онжылдық бойы жергілікті отаршылдыққа қарсы белсенділер Чилембвені қастерлеп, оны жартылай мифтік тұлға ретінде қарастыра бастады. 1940-1950 жылдардағы Ньясаленд Африка Конгресі (НАК) оны символдық тұлға ретінде пайдаланды, себебі оның президенті Джеймс Чиминяның Чилембведің одақтасы саналған Филиппо Чиминямен туыстық байланысы болды. НАК жыл сайын 15 ақпанды Чилембве күні деп атап өтуге ниеттенгенін жариялағанда, отаршыл шенеуніктер қатты ашуланды. Бірі былай деп жазды: "Фанатикалық және қанқұмар Чилембве есімін қадірлеу, біздің ойымызша, зорлық-зомбылық ниетін мойындаудан басқа ештеңе емес". Тарихшы Десмонд Дудва Фири Чилембве көтерілісін Малави ұлтшылдығының алғашқы көрінісі деп сипаттады, ал Джордж Шепперсон мен Томас Прайс 1958 жылғы "Тәуелсіз Африкалық" кітабында Чилембве мен оның көтерілісін жан-жақты зерттеді. Бұл кітап отаршылдық кезеңде тыйым салынған, бірақ Найзалендтің білімді тобы арасында кеңінен таралды. Чилембве көптеген ел азаматтары үшін "қиындық тудырмайтын" батыр ретінде танылды. 1964 жылы елді тәуелсіздікке жеткізген Малави Конгрес партиясы өзінің жетекшісі Гастингс Банданы сөздері мен радио хабарлары арқылы Чилембвемен байланыстыруға тырысты. 1994 жылы Банданың орнын басып алған Бакили Муллузи де Чилембве есімін қолдау үшін шақырып, 1995 жылғы 16 қаңтарда Чилембве күні деп жариялаған жаңа ұлттық мерекеге қол қойды. Чилембве портреті жақын арада ұлттық валюта – квачаға қосылып, Малави пошта маркаларында жарияланды. Малави саясаткерлері үшін Чилембве "символға, аңызға, құралға және үгіттеуге" айналды деген пікір бар.
Despite its failure, the Chilembwe uprising has since gained an important place in the modern Malawian cultural memory, with Chilembwe himself gaining "iconic status." The uprising had "local notoriety" in the years immediately after it, and former rebels were kept under police observation. Over the next three decades, local anti colonial activists idealised Chilembwe and began to see him as a semi mythical figure. The Nyasaland African Congress (NAC) of the 1940s and 1950s used him as a symbolic figurehead, partly because its president, James Chinyama, had a family connection to Filipo Chinyama, who had been believed to be an ally of Chilembwe's. When the NAC announced that it intended to mark 15 February annually as Chilembwe Day, colonial officials were scandalised. One wrote that to "venerate the memory of the fanatic and blood thirsty Chilembwe seems to us to be nothing less than a confession of violent intention." Historian Desmond Dudwa Phiri characterised Chilembwe's uprising as an early expression of Malawian nationalism, as did George Shepperson and Thomas Price in their 1958 book Independent African, an exhaustive study of Chilembwe and his rebellion that was banned during the colonial era but still widely read by Nyasaland's educated class. Chilembwe became viewed as an "unproblematic" hero by many of the country's people. The Malawi Congress Party, which ultimately led the country to independence in 1964, made a conscious effort to identify its leader Hastings Banda with Chilembwe through speeches and radio broadcasts. Bakili Muluzi, who succeeded Banda in 1994, similarly invoked Chilembwe's memory to win popular support, inaugurating a new annual national holiday, Chilembwe Day, on 16 January 1995. Chilembwe's portrait was soon added to the national currency, the kwacha, and reproduced on Malawian stamps. It has been argued that for Malawian politicians, Chilembwe has become "symbol, legitimising myth, instrument and propaganda".
Тарихи талдау
Бұл көтеріліс көптеген зерттеулерге тақырып болды және тарихшылар оны әртүрлі интерпретациялады. Сол кезде көтеріліс британдық отаршылдық үкімшілігіндегі өзгерудің бастапқы нүктесі деп жалпы түрде қарастырылды. Ньясаленд губернаторы Джордж Смит бұл көтеріліс «Ньясалендтің жаңа кезеңін» білдіретінін мәлімдеді. Тарихшы Хью Страханның сөзіне сәйкес, Чилембве көтерілісі Шығыс Африкада британдық беделін түсірді, бұл болашақ премьер-министр Бонар Лоудың Колониялар жөніндегі Мемлекеттік хатшы болып тағайындалғаннан кейін, Германияның Шығыс Африкасына қарсы ағылшын-бельгиялық шабуылға жаңа қысым түсірді. Чилембве мақсаттары да зерттелді. Роберт И. Ротбергтің айтуынша, Чилембве 23 қаңтардағы сөзінде шейіттік маңыздылығын және қажеттілігін басты мотивация ретінде көрсеткендей болды. Сол сөзінде көтеріліс үмітсіздіктің көрінісі ретінде бейнеленді, бірақ «соққы беру және өлгені» қалағандықтан, егер көтеріліс сәтті аяқталса, отаршылдықты немен алмастыратыны туралы ешқандай идеясы болмады. Ротбергтің қорытындысы бойынша, Чилембве Шир таулы аймағында немесе барлық Ньясалендте билікті басып алуды жоспарлаған. Джон Маккракен көтерілісті ұлтшылдық деп санау мүмкіндігіне қарсы шығып, Чилембве идеологиясы негізінен утопиялық екенін және отарлық жүйенің жергілікті жерлердегі, әсіресе тангатаға қарсы құрылған деп дәлелдеді. Маккракеннің пікірінше, көтеріліс сәтсіз аяқталды, өйткені Чилембве шағын еуропалық буржуазияға тым көп сенді және жеткілікті халықтық қолдау таба алмады. Ротбергтің Чилембве көтерілісін психоаналитикалық тұрғыдан қарастыруы Чилембве жеке жағдайының, психосоматикалық астмасының және қаржылық қарызының көтеріліс жоспарлау шешіміне ықпал етуі мүмкін деген қорытындыға келді.
The revolt has been the subject of much research and has been interpreted in various ways by historians. At the time, the uprising was generally considered to mark a turning point in British colonial rule. The governor of Nyasaland, George Smith, declared that the revolt marked a "new phase in the existence of Nyasaland". According to historian Hew Strachan, the Chilembwe uprising tarnished British prestige in East Africa which contributed, after the appointment of the future Prime Minister Bonar Law as Secretary of State for the Colonies, to renewed pressure for an Anglo Belgian offensive against German East Africa. Chilembwe's aims have also come under scrutiny. According to Robert I. Rotberg, Chilembwe's speech of 23 January appeared to stress the importance and inevitability of martyrdom as a principal motivation. The same speech depicted the uprising as a manifestation of desperation but because of his desire to "strike a blow and die", he did not have any idea of what he would replace colonialism with if the revolt succeeded. Rotberg concludes that Chilembwe planned to seize power in the Shire Highlands or perhaps in all of Nyasaland. John McCracken attacks the idea that the revolt could be considered nationalist, arguing that Chilembwe's ideology was instead fundamentally utopian and created in opposition to localised abuses of the colonial system, particularly thangata. According to McCracken, the uprising failed because Chilembwe was over reliant on a small Europeanised petite bourgeoisie and did not gain enough mass support. Rotberg's examination the Chilembwe revolt from a psychoanalytical perspective concludes that Chilembwe's personal situation, his psychosomatic asthma and financial debt may have been contributory factors in his decision to plot the rebellion.