Кіріспе
Африка мәдениеті әр түрлі және көп қырлы, Африка құрлығындағы ерекше белгілері мен ерекшеліктерімен көзге түсетін түрлі тайпалары бар елдердің жиынтығы. Бұл Африка құрлығы мен африкалық диаспораны мекендейтін алуан түрлі халықтардың өнімі. Жалпы алғанда, мәдениет – белгілі бір топқа тән ерекше қасиеттердің жиынтығы. Осы қасиеттерге заңдар, мораль, наным-сенімдер, білім, өнер, әдет-ғұрыптар және сол қоғамның мүшелеріне тән басқа да ерекшеліктер жатады. Мәдениет – адамдар тобының өмір салты. Африкада әртүрлі тілдері, тағамдары, сәлемдесу әдеттері, киімдері мен билері бар көптеген этникалық ұлттар бар. Дегенмен, Африканың әр аймағындағы мәдени ерекшеліктер осы аймақтарды бір-бірінен және әлемнің қалған бөлігінен ерекшелейтін ортақ мәдени белгілерге ие. Мысалы, әлеуметтік құндылықтар, дін, адамгершілік, саяси көзқарастар, экономика және эстетикалық қағидалар түрлі африкалық мәдениеттерге үлес қосады. Африкада мәдениеттің көптеген көріністері бар, мәдени алуандық тек әртүрлі елдерде ғана емес, сонымен қатар жеке елдердің ішінде де кездеседі. Аймақтардың мәдениеттері әртүрлі болғанымен, оларды зерттегенде көптеген ортақ белгілер байқалады: олардың ұстанатын моральдық принциптері, өз мәдениеттеріне деген сүйіспеншіліктері мен құрметтері, сондай-ақ қарттар мен билік иелеріне – патшалар мен басшыларға көрсетілетін жоғары құрмет. Африка басқа құрлықтарға әсер еткен және олардан әсер көрген. Бұл олардың өздерінің тұрақты мәдениеттеріне тоқтап қалудың орнына, үнемі өзгеріп отыратын қазіргі заманға бейімделуге дайындығынан көрінеді. Америка мәдениеті мен христиан дініне бой алған аздаған адамдар алғашқыда африкалық дәстүрлі мәдениетті жоққа шығарды, бірақ африкалық ұлтшылдықтың күшеюімен мәдени жаңару орын алды. Африка елдерінің үкіметтері ұлттық би және музыкалық топтарды, мұражайларды және, аз дәрежеде, суретшілер мен жазушыларды қолдайды. Африканың мәдени мұрасының 90-95%-ы Африкадан тыс, ірі мұражайларда сақталады. BBC (British Broadcasting Corporation) Африка мәдениеті туралы айтқанда, "Foresight Factory" компаниясының жүргізген зерттеуінде британдық қара нәсілді африкалықтар мен карибтік азаматтарының 50-60%-ы этникалық тегінің жеке басын анықтауда маңызды рөл атқаратынын айтқан. "Қара" терминін жеке басты анықтаушы немесе этникалық белгі ретінде қарастыру, халық арасындағы мәдени айырмашылықтарды ғана емес, сонымен қатар әртүрлі қоғамдастықтағы нюанстарды да жоққа шығарады. Африка мәдениеті мен бірегейлігін анықтауға тырысқанда, біз өзінің мұрасы мен мәдениетін қарапайым белгілерге сығымдауға қарсы тұратын әртүрлі кіші топтарды қамтитын кең этникалық құрамды қарастыруымыз керек. Африка құрлығында пайда болған африкалық мәдениеттер, құлдық кезінде өздерінің көптеген африкалық мәдениеттерінен айырылғаннан кейін АҚШ-та пайда болған қара мәдениеттен бірнеше ерекшеліктермен ерекшеленеді. Мысалы, африкалық мәдениеттерде тайпалық киімдер тек белгілі бір шараларда ғана киіледі, қолмен жасалған бұйымдар, тайпалық маскалар мен билер бар, ал қара мәдениеті африкалық американдықтарға тән хип-хоп, джаз, гамбонинг және жанды тағамдар сияқты этникалық ерекшеліктерге ие. АҚШ-тың қара мәдениетінде кейбір африкалық элементтер сақталғанмен, қара американдықтардың мәдениеті мен тарихының көп бөлігі қара американдықтардың өзінің еңбегімен құрылған. Осы сақталған африкалық элементтер және жаңадан құрылған мәдени айырмашылықтарды Кариб теңізіндегі құлдардың ұрпақтары мен Оңтүстік Американың қара мәдениеттерінде де байқауға болады, мысалы, Бразилияның Баия сияқты жерлерде ғасырлар бойы Африка құрлығынан бөлініп, құлдыққа түсу салдарынан қалыптасқан мәдени көріністер, тағамдар, стильдер мен тілдердегі айырмашылықтарды көруге болады.
The Culture of Africa is varied and manifold, consisting of a mixture of countries with various tribes depicting their unique characteristic and trait from the continent of Africa. It is a product of the diverse populations that inhabit the continent of Africa and the African diaspora. Generally, Culture can be defined as a collective mass of distinctive qualities belonging to a certain group of people. These qualities include laws, morals, beliefs, knowledge, art, customs, and any other attributes belonging to a member of that society. Culture is the way of life of a group of people. Africa has numerous ethnic nationalities all with varying qualities such as language, dishes, greetings, dressing and dances. However, each of the regions of Africa share a series of dominant cultural traits which distinguish various African regional cultures from each other and the rest of the world. For example, social values, religion, morals, political values, economics, and aesthetic values all contribute to various African cultures. Expressions of culture are abundant within Africa, with large amounts of cultural diversity being found not only across different countries but also within single countries. Even though within various regions, the cultures are widely diverse, they are also, when closely studied, seen to have many similarities; for example, the morals they uphold, their love and respect for their culture, as well as the strong respect they hold for the aged and the important, i. e. kings and chiefs. Africa has influenced and been influenced by other continents. This can be portrayed in the willingness to adapt to the ever changing modern world rather than staying rooted in their static culture. The Westernized few, persuaded by American culture and Christianity, first denied African traditional culture, but with the increase of African nationalism, a cultural recovery occurred. The governments of most African nations encourage national dance and music groups, museums, and to a lower degree, artists and writers. 90 to 95% of Africa's cultural heritage is held outside of Africa by large museums. It is also important to note in a quote from BBC (British Broadcasting Corporation) on African culture, “a recent study by Foresight Factory on defining factors of identity, 50 60% of British black African/Caribbean respondents, agreed that ethnicity played a key role, the largest of any group. The singular viewpoint of ‘black’ as an ‘identifier’ or an ‘ethnicity’ not only denies cultural differences between the population, it also denies the nuance within a vastly diverse community When we attempt to define African culture and identity, we have to be mindful that we are viewing a broad ethnicity comprising different sub communities that are resistant to having their heritage and culture boxed in simplistic labels.”
African cultures, which originated on the continent of Africa, have several distinct differences than that of Black culture, which originated by African Americans in the United States after they were stripped of most of their own African cultures during enslavement. Some differences are that African cultures retain tribal affairs to only be worn during specific events, hand carvings, tribal masks and dances whereas Black culture is ethnic to African Americans such as hip hop, jazz, hamboning and soul food. Though some Africanisms were retained in Black culture of the United States, most of Black American culture and history was created by Black Americans. The same retained Africanisms and also created cultural differences and can be noticed and noted in Caribbean cultures from the descendants of the enslaved as well as in black South American cultures, such as culturally different expressions, foods, styles and languages due to the centuries separation and enslavement away from the African continent, being formed uniquely in places like Bahia, Brazil.
Тарихи шолу
Африка көптеген этникалық мәдениеттерге бөлінген. Континенттің мәдени жаңғыруы тәуелсіздік алғаннан кейінгі мемлекет құру процесінің ажырамас бөлігі болды, сонымен қатар білім беруді дамыту үшін Африканың мәдени ресурстарын пайдалану қажеттілігін мойындау арқылы, тиісті жағдай жасау қажет болды. Соңғы кезде дамудың барлық салаларында мәдени факторға көбірек назар аудару туралы талаптар күшейді. Солтүстік Африканы римдіктер жаулаған кезде (Алжир, Ливия, Египет және Тунис жерлерінде) Триполитания сияқты провинциялар республика мен империя үшін маңызды азық-түлік өндіруші орталыққа айналды. Бұл олардың 400 жылдық билігінде зор байлық әкелді. Африкадағы отаршылдық кезеңде еуропалықтар өздерін жоғары санап, белгілі бір миссияны орындауға міндетті деп ойлады. Француздар африкалықтарды француз ретінде қабылдау үшін, олардың африкалық мәдениетінен бас тартып, француздық әдет-ғұрыптарды қабылдауын талап етті. Португал тілі мен мәдениетін білу және дәстүрлі африкалық жолдардан бас тарту – адамды өркениетті санаудың шарты болды. Кениялық қоғамдық комментатор Мвити Мугамби Африканың болашағы тек қазіргі әлеуметтік-мәдени жағдайды қабылдау және түзету арқылы ғана құрылатынын айтады. Мугамбидің пікірінше, отаршылдық мәдениеттің салдары, батыстық мәдениеттің күшті ықпалы және көмек көрсету арқылы қысым жасаушы донорлар бұл жерде қалады, ал Африканың өткеніне үңілу оларды жойта алмайды. Дегенмен, Маулана Каренга былай дейді:
Африка өнерлері мен қолөнерлері
Африка өнер мен қолөнерге бай дәстүрге ие. Африка өнері мен қолөнері түрлі ағаш ою-өрнектері, латунь және былғарыдан жасалған туындыларда көрініс табады. Африка өнері мен қолөнеріне мүсіндер, суреттер, қыш ыдыстар, салтанатты және діни киімдер мен бас киімдер жатады. Маулана Каренга Африка өнерінде заттың өзінен гөрі, оның жасалуына түрткі болған рух күші маңызды екенін айтады. Ол сондай-ақ, барлық өнер революциялық болуы керек, ал революциялық болғандықтан, ол ұжымдық, жауапкершілік пен пайдалы болуы тиіс деді. Оның сөздерінің мәнін қара өнердің революциялық өзгерістерге бағытталған нақты мақсатына қызмет етуі ретінде түсіндіруге болады. Қара өнерді тек «өнер үшін» жасамай, суретшілердің қара қоғамдастығында үлкен өзгерістер жасау үшін ояту, күшейту және шабыттандыру құралы ретінде қолдану керек. Кейбір африкалық мәдениеттерде жеке сыртқы түріне әрқашан мән берілген, ал әшекейлер маңызды аксессуар болып қала береді. Мұндай әшекейлердің көп бөлігі каури бұқақтарынан және осыған ұқсас материалдардан жасалады. Сол сияқты, маскалар да күрделі ою-өрнектермен жасалады және Африканың кейбір мәдениеттерінің маңызды бөлігі болып табылады. Маскалар ата-бабалар мен рухтарды, мифологиялық кейіпкерлерді және құдайларды бейнелейтін түрлі салтанаттарда қолданылады. Африканың көптеген дәстүрлі өнер және қолөнер дәстүрлерінде белгілі бір мәдениеттер үшін маңызды тақырыптар қайталанады, олардың ішінде жұбайлар, баласы бар әйел, қаруы немесе жануары бар еркек, сырттан келген адам немесе бейтаныс кісілер бар. Жұбайлар ата-бабаларды, қауымды құрғандарды, некеде тұрған жұбайларды немесе егіздерді бейнелей алады. Жұбайлар тақырыбында ер және әйел арасындағы жақындық сирек кездеседі. Анасы мен балаларының суреті әйелдердің бала сүюге деген ұмтылысын көрсетеді. Бұл тақырып Ана-Жерді және оның балаларын – адамдарды да бейнелейді. Қаруы немесе жануары бар еркек – құрмет пен биліктің символы. Бейтаныс басқа тайпадан немесе басқа елден болуы мүмкін, ал бейтаныс туралы бұрмаланған бейне одан алыс екенін көрсетеді. Бұлар африкалық қолөнер мен өнерінің кең таралған түсіндірмелері.
Фольклор және дін
Барлық мәдениеттер сияқты, африкалық фольклор мен дін де Африканың әртүрлі мәдениеттерінің әртүрлі әлеуметтік қырларын көрсетеді. Дүниежүзіндегі көптеген өркениеттер мен мәдениеттер сияқты, су тасқыны туралы мифтер Африканың әртүрлі аймақтарында кең тараған. Мәдениет пен дін бір-бірімен байланысып, африкалық мәдениеттерде терең түйіндеседі. Эфиопияда христиандық пен ислам эфиопиялық мәдениеттің негізгі бөлігін құрайды және тамақтану әдеттері мен салты мен рәсімдерін анықтайды. Орталық Африканың аңшы-жинаушылары арасындағы миф бойынша, хамелеон ағашта естіген жаңа дыбыстың себебін білу үшін діңін кесіп, соның салдарынан бүкіл елге тараған үлкен су тасқыны болды. Африканың көптеген мәдениеттерінде халық ертегілері де маңызды рөл атқарады. Әңгімелер бір топтың мәдени сәйкестігін көрсетеді, ал Африканың ертегілерін сақтау бүкіл мәдениетті сақтауға көмектеседі. Әңгіме айту мәдениеттің мақтанышы мен өзіндігін нығайтады. Африкада әңгімелер этностық топтар тарапынан жасалады және олар үшін айтылады. Африкадағы әртүрлі этностық топтардың әңгіме айту үшін әртүрлі салты мен рәсімдері бар, бұл мәдени топқа тиесілілік сезімін тудырады. Этностық топтың әңгімелерін тыңдаған сырт адамдар қауымның наным-сенімдері, көзқарастары мен әдет-ғұрыптары туралы білуге мүмкіндік алады. Ал қауымның ішіндегі адамдарға бұл олардың ерекшеліктерін түсінуге көмектеседі. Олар махаббат, неке және өлім сияқты топтың адамдық тілектерін және қорқыныштарын көрсетеді. Халық ертегілері білім беру және ойын-сауық құралы ретінде де қарастырылады. Фольклор белгілі бір сәттерді әртүрлі көзқараспен түсінуге қажетті даналықты береді және біздің барлық проблемаларымыз бен жетістіктеріміз кез келген мәдениетте және тарихтың әртүрлі кезеңдерінде орын алатынын көрсетеді. Олар балаларға материалдық және әлеуметтік ортаны түсінуге көмектеседі. Әр әңгіменің адамдарға үйрететін моральдық сабағы бар, мысалы, жақсылықтың жамандықтан үстемдігі. Ойын-сауық үшін әңгімелер фантастикалық, адам емес әлемде орын алады. Көбінесе әңгіменің басты кейіпкері сөйлейтін жануар болады немесе адам кейіпкеріне табиғи емес нәрсе оқиды. Халық ертегілері көңіл көтеру мақсатымен айтылса да, олар Африкадағы қауымдарға өзіндік ерекшелік пен мақтаныш сезімін сыйлайды. Африкалық әңгімелердің түрлері әртүрлі: жануарлар туралы әңгімелер мен күнделікті оқиғалар. Жануарлар туралы әңгімелер көбінесе ойын-сауыққа бағытталған, бірақ оларда моральдық сабақтар мен өнегелер бар. Жануарлар туралы әңгімелер әдетте алдамшылар мен алыптар туралы әңгімелерге бөлінеді. Жануарлар туралы әңгімелерде әр жануар әрқашан бірдей кейіпкерді ойнайды, сондықтан көрермендер кейіпкерлерді сипаттау туралы алаңдамайды. Кейбір жануарлардың танымал рөлдері: Қоян әрқашан алдамшы, ақылды және айлакер болса, гиена әдетте Қоянның құрбаны болатын. Алыптар әрқашан қатыгез, ашкөз жындылар болады. Барлық әңгімелердегі хабаршылар – құстар. Күнделікті оқиғалар – ең маңызды әңгімелер, олар әзіл-қалжыңға толы болмайды және африкалық қауымның күнделікті өмірі мен күресін түсіндіреді. Бұл әңгімелер аштық, өлімнен құтылу, махаббат және отбасылық мәселелер туралы айтады, сонымен қатар әңгіменің кульминациялық нүктесіне жеткенде ән айтуға көшеді. Африкалық әңгімелердің белгілі бір құрылымы бар. Ауыл тұрғындары күннің соңында жиналып, әңгімелерін тыңдайтын ортақ жерге жиналады. Әңгімешілер әңгімені бастау және аяқтау үшін белгілі бір сөздерді қолданатын: "Угай Ита" – тыңдаушылардың назарын аудару және әңгімені бастау үшін, ал "Рукирика" – әңгіменің аяқталғанын білдіру үшін. Әр оқиғада екі кейіпкер бір мезгілде бейнеленеді, сондықтан тыңдаушылар көп нәрсені сезінбейді. Әр әңгімеде құрбандар өз жыртқыштарын жеңіп, кінәліге әділ жаза бере алады. Африкалық фольклорда әртүрлі құралдар қолданылған. Мысалы, барабан сияқты идиофондар әртүрлі жануарлардың дыбыстарын шығару үшін пайдаланылды. Сондай-ақ, тыңдаушыларды әңгімеге тарту үшін прозада немесе өлеңде қайталау және қайта оралу әдістері қолданылды.
Киім-кешек
Эфиопиядағы әйелдердің дәстүрлі киімдері «шема» деп аталатын матадан тігіледі және «хабеша кемисін» жасау үшін қолданылады. Бұл толығымен ақ киім эфиопиялықтардың ұлттық киімі деп саналады, себебі ол кеңінен қабылданып, таралған. Бірақ бұл киімнің көптеген нұсқалары бар. Мысалы, Бале аймағындағы оромо халқы былғарыдан тігілген киімді көбірек тартады, ал афари халқы мақтадан жасалған, жарқын түсті орамалдарды киеді. «Хабеша кемисі» негізінен 90 см шамасындағы ені бар, ұзын жолақтардан тоқылған мақта матадан жасалады, содан кейін олар тігіліп біріктіріледі. Матаға кейде сәнді көрініс беру үшін жылтыр жіптер тоқылады. Ерлер шалбар, ақ жағалы, тізеге дейін жететін көйлек және қажет болса, свитер киеді. Ерлер көбінесе тізеге дейін биік шұлық киеді, ал әйелдер шұлық кимеуі мүмкін. Ерлер мен әйелдердің екеуі де «нетела» деп аталатын шаль киеді. Зулу халқының киімдері әртүрлі, олар салтанатты немесе мәдени шараларда тағайындалады. Ерлердің дәстүрлі киімдері көбінесе жеңіл болады және жыныс мүшелері мен жамбасты жабатын екі бөліктен тұратын алжапқыштан (белдікке ұқсас) құралады. Алдыңғы бөлігі «умутша» деп аталады (айтылуы), ол көбінесе springbok немесе басқа жануарлардың терісінен жасалады және жыныс мүшелерін жабатын түрлі жолақтардан бұралады. Артқы бөлігі, «ибхешу» деп аталады, бір бөлік спрингбок немесе ірі қара терісінен жасалады, ал оның ұзындығы жас пен әлеуметтік статустың көрсеткіші ретінде қолданылады; ересек ерлер ұзын «амабхешу» (ибхешудің көпше түрі) киеді. Үйленген ерлер әдетте «умқхеле» деп аталатын бас киім киеді, ол көбінесе спрингбок терісінен жасалады, ал жоғары статустағы адамдар, мысалы, басшылар леопард терісінен жасайды. Зулу еркектері сауыттар мен билер сияқты рәсімдер мен мерекелер кезінде сиыр құйрығын білезік ретінде және «имишкобези» деп аталатын аяқ-қолға киеді. Африканың мұсылмандық аймақтарында күнделікті киім исламдық дәстүрді көрсетеді. Мұсылман еркектерінің дәстүрлі киімдері, әдетте, ең болмағанда, бас пен еркектің бел мен тізе арасындағы бөлігін жабады, ал ислам әйелдерінің киім үлгісі шаш пен денесін мойыннан бастап, тобыққа дейін жасыруға және жабуға арналған. Кейбір мұсылман әйелдері беттерін де жабады. Дегенмен, кейбір мұсылмандар Құран әйелдерге хиджаб немесе бурка киюді міндеттемейді деп санайды.
Африка музыкасы
Сахарадан оңтүстік Африканың дәстүрлі музыкасы аймақтың әртүрлі халықтары сияқты әртүрлі. Сахарадан оңтүстік Африка музыкасы туралы басым түсінік – бұл барабанға негізделген ырғақты музыка, және шындығында, Сахарадан оңтүстік Африка музыкасының көп бөлігі, әсіресе Нигер-Конго және Нило-Сахара тілдерінде сөйлейтіндер арасында, ырғақты және барабанға бағытталған. Сахарадан оңтүстік Африка музыкасы полиритмиялық, әдетте бір композицияда бірнеше ырғақтардан тұрады, мысалы, Серер тайпасының Сенагамбиядағы терең діни njuup дәстүрі (мбалақтың бастауы). Биде дененің бірнеше бөліктерінің қозғалысы қарастырылады. Сахарадан оңтүстік Африка музыкасының осы ерекшеліктері құлдыққа түскен Батыс Африкалықтармен жаңа әлемге жеткізілді және Самба, Джаз, Ритм-энд-блюз, Рок-н-ролл, Сальса және Рэп сияқты музыкалық формаларға әсерін тигізгенін көруге болады. Африканың басқа музыкалық дәстүрлері де ішекті аспаптарды, мүйіздерді және аздаған полиритмияларды қамтиды. Нило-Сахара тайпалары арасындағы Шығыс Сахель мен Ніл бойындағы музыка ежелгі заманнан бері ішекті аспаптар мен мүйіздерді кеңінен пайдаланған. Биде дене қозғалысы мен аяқтардың қимылы болады. Хойсан тайпалары аяқтардың қимылына ерекше назар аударатын ішекті аспаптарды кеңінен қолданады. Қазіргі Сахарадан оңтүстік Африка музыкасына Жаңа әлем музыкасының (жаз, сальса, ритм-энд-блюз және т.б.) әсері тиді. Халық арасында танымал стильдер: Сенегал мен Гамбиядағы Mbalax, Ганадағы Highlife, Кот-д'Ивуардағы Zoblazo, Камерундағы Makossa, Конго Демократиялық Республикасындағы Soukous, Анголадағы Kizomba және Оңтүстік Африкадағы Xhosa музыкасы. Сальса, R&B/Rap, Регги және Zouk сияқты Жаңа әлем стильдері де кең танымалдылыққа ие. Нил аңғары мен Африка мүйізінің музыкалық жанрлары сияқты, Солтүстік Африка музыкасы Таяу Шығыс музыкасымен тығыз байланысты және ұқсас мелодиялық режимдерді (мақамат) пайдаланады. Оның диапазоны өте кең, ежелгі Египет музыкасынан бастап, шөлде көшпенді өмір сүретін берберлер мен туарегтердің музыкасына дейін. Аймақтың академиялық музыкасы ғасырлар бойы араб және Андалусия классикалық музыкасының үлгісін ұстанды. Оның қазіргі танымал жанрларына алжирлік Раи кіреді. Сомали музыкасы әдетте пентатоникалық болып табылады, октаваға бес дыбыспен қарамастан, гептатоникалық (жеті ноталық) шкалаға, мысалы, мажорлық шкалаға. Үш қосымша режим жоғарыда аталғандардың вариациялары болып табылады: tezeta minor, bati major және bati minor. Кейбір әндер өздерінің qenet атын алады, мысалы, естелік ән tizita. 1000-2000 тілдің арасында. Африкадағы негізгі этнолингвистикалық топтар – Африка-Азиялық (шамамен 200 тіл), Солтүстік Африканы (Африка мүйізін, Орталық Сахараны және Жоғарғы Нілді қоса алғанда), Нигер-Конго (шамамен 1350-1650 тіл) – төрт топтың ең ірісі; сонымен қатар әлемдегі ең ірі тіл отбасы. Нигер-Конго тілдері Батыс, Орталық, Шығыс және Оңтүстік Африканы мекендейді. Нило-Сахара шамамен 140 тілді біріктіреді, он бір миллионға жуық сөйлеушісі Орталық және Шығыс Африкаға шашырап кеткен.