Кіріспе
Экспортқа бағытталған индустрияландыру (ЭБИ), кейде экспортты алмастыру индустрияландыру (ЭАИ), экспортты жетекші индустрияландыру (ЭЖИ) немесе экспортты жетекші өсім деп аталады. Бұл сауда және экономикалық саясат, елдің индустрияландыру процесін жеделдету мақсатымен тауарларды экспорттауға бағытталған, оларға елдің салыстырмалы артықшылығы бар. Экспортты жетекші өсім – басқа елдердің нарықтарына қол жеткізу үшін ішкі нарықтарды шетелдік бәсекелестікке ашуды білдіреді. Алайда, бұл барлық ішкі нарықтарға қатысты дұрыс болмауы мүмкін, себебі үкіметтер болашақтағы салыстырмалы артықшылықтарын пайдалана алуы үшін жаңадан пайда болған салаларды қорғауға тырысуы мүмкін, және практикада керісінше жағдай орын алуы да мүмкін. Мысалы, көптеген Шығыс Азия елдері 1960 жылдардан 1980 жылдарға дейін импортқа қатысты шектеулерді күшті түрде сақтады. Тарифтік кедергілерді азайту, бекітілген валюта бағамы (ұлттық валютаның құнын девальвациялау экспортты жеңілдету үшін көбінесе қолданылады) және экспорттаушы секторларды мемлекеттік қолдау – ЭБИ-ді және соңғы нәтижеде экономикалық дамуды ілгерілету үшін қабылданған саясаттың мысалдары. Экспортқа бағытталған индустрияландыру, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде дамыған Шығыс Азияның «Төрт жолбарысының» – Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Тайваньтың ұлттық экономикасының дамуына ерекше тән болды. Экспортты жетекші өсім – кейбір дамып келе жатқан елдер қолданатын экономикалық стратегия. Бұл стратегия әлемдік экономикада белгілі бір экспорт түрі үшін ниша табуға бағытталған. Осы экспортты өндіретін салалар мемлекеттік субсидиялар мен жергілікті нарықтарға жақсы қол жеткізу мүмкіндігін алуы мүмкін. Осы стратегияны іске асыру арқылы елдер басқа елдерде арзанырақ өндірілген тауарларды импорттау үшін жеткілікті валюта табуға үміттенеді. Осы процесте экспорттық агенттіктер құрылады. Сонымен қатар, жақында жүргізілген математикалық зерттеу экспортты жетекші өсімнің жалақы өсуін тежеуге және төмен бағаланған валютасы бар елде саудаға жарамсыз тауарлардың өнімділігінің өсуімен байланысты екенін көрсетті. Мұндай елде экспорттық тауарлардың өнімділігінің өсуі жалақының пропорционалды өсуінен және саудаға жарамсыз тауарлардың өнімділігінің өсуінен жоғары болады. Осылайша, экспортты жетекші өсімді көрсеткен елде экспорттық бағалар төмендеп, оны халықаралық саудада бәсекеге қабілетті етеді.
Export oriented industrialization (EOI), sometimes called export substitution industrialization (ESI), export led industrialization (ELI), or export led growth, is a trade and economic policy aiming to speed up the industrialization process of a country by exporting goods for which the nation has a comparative advantage. Export led growth implies opening domestic markets to foreign competition in exchange for market access in other countries. However, that may not be true of all domestic markets, as governments may aim to protect specific nascent industries so that they grow and can exploit their future comparative advantage, and in practice, the converse can occur. For example, many East Asian countries had strong barriers on imports from the 1960s to the 1980s. Reduced tariff barriers, a fixed exchange rate (a devaluation of national currency is often employed to facilitate exports), and government support for exporting sectors are all an example of policies adopted to promote EOI and ultimately economic development. Export oriented industrialization was particularly characteristic of the development of the national economies of the developed East Asian Tigers: Hong Kong, Singapore, South Korea, and Taiwan in the post World War II period. Export led growth is an economic strategy used by some developing countries. The strategy seeks to find a niche in the world economy for a certain type of export. Industries producing this export may receive governmental subsidies and better access to the local markets. By implementing that strategy, countries hope to gain enough hard currency to import commodities manufactured more cheaply elsewhere. Export Agencies are formed in the process. In addition, a recent mathematical study shows that export led growth has wage growth being repressed and linked to the productivity growth of nontradable goods in a country with undervalued currency. In such a country, the productivity growth of export goods is greater than the proportional wage growth and the productivity growth of nontradable goods. Thus, export price decreases in the export led growth country and makes it more competitive in international trade.
Шығу тегі
Ұлы депрессиядан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарға дейін дамып келе жатқан және дамушы елдер экономикалық қиындықтарға тап болды. Осы кезеңде көптеген шетелдік нарықтар жабылды, ал соғыс кезіндегі теңіздерде сауда мен тасымалдаудың қауіптілігі осы елдердің көпшілігін дамудың басқа жолын іздеуге мәжбүр етті. Бұл мәселеге алғашқы шешім импортты алмастыру индустрияландыру деп аталды. Латын Америкасы мен Азия елдері бұл стратегияны бастапқыда қолданды. Бірақ 1950-1960 жылдары Азия елдері, Тайвань және Оңтүстік Корея сияқты елдер, дамуды сыртқа қарай бағыттап, экспортқа бағытталған өсу стратегиясын қабылдады. Латын Америкасының көптеген елдері импортты алмастыру индустрияландыруды жалғастырды, оның көлемін ғана кеңейтті. Кейбір сарапшылар Азия елдерінің, әсіресе Тайвань мен Оңтүстік Кореяның табысының арқасында экспортқа бағытталған өсуді дамуды ілгерілетудің ең тиімді стратегиясы деп санау қажет екенін айтады.
Маңыздылығы
Экспортқа бағытталған өсім негізінен екі себепке байланысты маңызды: Біріншісі, экспортқа бағытталған өсім елдің валюталық қаржысын жақсартады және экспортты жүзеге асыруға қажетті ресурстар мен материалдар болған жағдайда қарыздарын төлеуге мүмкіндік береді. Екінші, дебатттырақ себебі – экспорттың артуы өнімділіктің өсуіне әкеліп соқтырады, бұл оң және үдемелі цикл құрады. Бұл тұжырымның терминологиясы J. S. L McCombie және басқаларының (1994) еңбегінде кездеседі: Посткейнсиандықтар «қаржыны тартып алу» гипотезаларына байланысты, жеке сектордың қолданыстағы қаражат үшін мемлекетпен бәсекелесуі туралы сұрақ туындамайды деп мәлімдейді. Мемлекеттің ғылыми-зерттеу және дамыту саласына негізгі, бастапқы, «парадигманы өзгертетін» инвестициялар жасау қабілетіне қатысты таласқа қатысты, Мариана Мазукато сияқты экономистердің жұмысы бұл таласты негізсіз деп санайды. Ғалымдар Шығыс Азия елдерінің үкіметтері салыстырмалы артықшылықтарды анықтап, пайдалануға қабілетті және жеткілікті ресурстарға ие болғанын көрсетеді. Сондықтан, экспортқа бағытталған өсім (EOI) «Азияның төрт жолбарысының» жетістігіне байланысты кедей елдер үшін даму стратегиясы ретінде қолдау тапты. Алайда, бұл тұжырымға кейбір негізгі ағымнан тыс экономистер қарсы шығып, Шығыс Азиядағы ерекше тарихи, саяси және заңнамалық жағдайларды атап өтті, олар басқа елдерде болған жоқ және осы елдердегі экспортқа бағытталған өсімнің табысына мүмкіндік берді. Мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жапондық өндірушілерге АҚШ және Еуропа нарықтарына артықшылықты қол жеткізу мүмкіндігі берілді. Сонымен қатар, отандық өндірістің бір бөлігі ұзақ мерзімге және жергілікті кәсіпкерлік субъектілері халықаралық бәсекеге қабілетті болғанға дейін сыртқы бәсекеден қорғалды. Олар протекционистік саясаттың экспортқа бағытталған өсімнің табысы үшін маңызды екенін мәлімдейді. Дегенмен, бұл тезиске практикалық қайшылықтардың болуына байланысты сын айтылады. Біріншілік тауарларға тәуелділік шамадан тыс маманданудың әлсіздігімен де байланысты, себебі біріншілік тауарлардың сұранысының икемсіздігіне байланысты бағаларының жоғары құбылмалылығы, сұраныстағы өзгеріске пропорционалды емес баға өзгерісіне әкеледі. Нобель сыйлығының лауреаты Пол Кругман 1950 жылдары қалыптасқан макроэкономикалық саясатқа қатысты «танымал көзқарастарды» сынға алды, әсіресе өнімділік және сыртқы сауда экономикалық саясатына қатысты. «АҚШ бүгінгі жаһандық экономикада бәсекеге қабілетті болу үшін өнімділікті арттыруы керек» деген «өте ықпалды» пікір, - деп жазды ол, - оны қолдайтын адам «Мен не туралы айтып жатқанымды білмеймін» деп жазылған жарқыраған неоновые белгіні кигендей болады.