Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Болгар музыка жанры
Bulgarian music genre
Халга (; көбінесе поп-фолк деп аталады, "халықтық популярлы музыка" немесе этно-поп, "этно-поп" деген қысқаша атаулары бар) – болгар музыка жанры. Халга немесе поп-фолк – болгар музыкасына (болгар этно-поп жанры) және грек, түрік және араб музыкасының ықпалымен пайда болған би музыкасы жанры.
Chalga (; often referred to as pop folk, short for "popular folk" or ethno pop, short for "ethnic pop") is a Bulgarian music genre. Chalga or pop folk is essentially a folk inspired dance music genre, with a blend of Bulgarian music (Bulgarian ethno pop genre) and also primary influences from Greek, Turkish and Arabic.
Этимология
Халға атауы түрік тіліндегі «Чалғы» сөзінен туындаған, ол «музыкалық аспап» деген мағынаны білдіреді.
The name Chalga is derived from the Turkish word Çalgı, meaning "musical instrument".
Тарих
Ол 60-шы және 70-ші жылдары бұрынғы Югославия (қазіргі Сербия) турбофолкімен қатар пайда болғанмен, қазіргі Халга музыкасы 1989 жылы коммунистік биліктің құлдырауымен пайда болды. Халық, тыңдауға тыйым салынған музыкаға қатысты шектеулердің жойылғанына қуанды, осылайша Халга кеңінен танымал болды. Кейбір сыншылар Халганың жемқорлық, оңай ақша табу және еркіндіксіз секс туралы екенін айтты, бірақ көптеген "қарапайым" адамдар оны жаңадан қол жеткізген еркіндігінің және ресми идеологияға балама ретінде қабылдады. Балқан аймағында халықтық дәстүрлер жаңару процесін бастан кешірді. Грекияда Лаико грек музыкасына ұқсас белгілер бар. Тарихта Византия дәстүрінің шығыс музыкасы ерте болгар Халга музыкасына жақын болды. Түркияда түрік музыкасының элементтері мен мәтіндерін қамтитын, сондай-ақ діни және кейде мәдени ұқсастықтарға байланысты араб әсерімен араластырылған, ұқсас "халықтық" элементтері бар Арабеске музыкасы дамыды. Арабеске 1960-шы жылдардан бастап үлкен танымаллыққа ие болды және қазір түрік музыкасында өз орнын алды. Болгария Халық Республикасында Халга биліктегі коммунистік үкіметтер тарапынан тыйым салынды. Болгарияның соңғы коммунистік басшысы Тодор Живков 1980-ші жылдары Халга музыкалық дәстүрін таза славян музыкасынан төмен санап, ұлттық позицияны қабылдады. Халга көбінесе провокациялық жамбас қимылдарымен және кейде ұятсыз жыныстық мәтіндермен бірге келді, сондықтан ол моральдық тұрғыдан да қолайсыз деп есептелді. Болгарияда оған қарсылық көрсетілмесе де және ресми радиостанцияларда ойналмаса, көршілес Югославияның СФР-інде Халгаға әсер еткен ұқсас Турбофолк Югославияның ресми БАҚ-ы тарапынан аз шектеулерге тап болды.
Although it originated in parallel with now ex Yugoslav (now Serbian) turbofolk in 60s and 70s, the current Chalga music hasn't emerged until 1989 with the collapse of communist rule. The people began to rejoice that the restrictions over what to listen to had vanished, thus Chalga took off. There were critics who complained that Chalga was only about corruption, easy money, and indiscriminate sex, but many "ordinary" people have embraced it due of their new freedom as their alternative to officialdom. Throughout the Balkans, folk traditions have seen a process of modernization. In Greece, there are similarities with Laiko Greek music. The eastern music of Byzantine tradition in history, became very close to early Bulgarian Chalga music. In Turkey, Arabesque music, with similar "popular" elements was developed, incorporating Turkish music elements and lyrics and mixing it more with Arab influences due to religious and sometimes cultural similarities, with Arabesque becoming increasingly popular since the 1960s and has now its position in Turkish music. Whilst in the People's Republic of Bulgaria, Chalga was forbidden by the ruling Communist governments. Todor Zhivkov, the last communist leader of Bulgaria, took a more nationalistic stance in the 1980s, considering Chalga music tradition as inferior to purely Slavic roots music. Chalga often came with a provocative hip shaking dance and at times lewd sexual lyrics, so it was also considered inappropriate from a moral standpoint. While discouraged in Bulgaria, and not played on official radio stations, in comparison, the similar Turbofolk, of which has influneced Chalga in neighboring SFR Yugoslavia, was met with less restriction by the Yugoslav official media.
1990 жылдардан бастап: танымалдылығы артып келеді
1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін Халға немесе Поп-фолк музыкасын таратуға қойылған шектеулер алынып тасталды. Жаңа буын музыканттар бұл жанрды қабылдап, көпшілік назарына түсіп, бұрын тыйым салынған батыл және ашық жыныстық мазмұндағы әндерді орындады. Поп-фолк та бұқаралық ақпарат құралдарына бірқатар даулы, сенсациялық жаңалықтар арқылы еніп кірді. Ол әлі де «деградацияға ұшыраған» және «төмен деңгейдегі» музыка деп есептелсе де, келесі онжылдықта танымал бола бастады. Халғаның алғашқы жылдарында мелодиялар араб, түрік, цыған және грек халық музыкасының ықпалында болды, онда зурна, кларнет, аккордеон және бузуки сияқты аспаптар қолданылды. Алғашқы поп-фолк дивалары мен «патшалары», мысалы, Тони Дачева және Бони, «Кристал» оркестрінің әншілері Глория, Вальдес, Радо Шишарката және Сашо Роман, Сашка Васева, Деси Слава, Ивана, Камелия, Рени, Экстра Нина, Цветелина, Весела, Жоро Любимецтей жаңа жұлдыздардың жолын ашты. Олардың кейбіреулері тек бірнеше жыл ғана сәттілікке жеткенімен, поп-фолк жылдарының көптеген жұлдыздары жанрдың белгілі бір символына айналды. Payner Music және ARA Music сияқты бірнеше студиялар арнайы телеарналарда апта сайын тұрақты түрде тректер шығарып отырды. 2000-шы жылдарға қарай Халғаның танымалдығы, сербтердің турбо-фолк немесе гректердің лайко музыкасынан әлдеқайда жоғары деңгейге жетті. Елдегі либерализация процестері Халға жанрына секс, ақша және жалпы түрде дөрекі сөздер сияқты оқшауламауға мүмкіндік берді, бұл рэп немесе хип-хоп музыкалық бейнелеріне ұқсас көзқарасқа ие болды. 21-шы ғасырдың басында болгар музыкалық аренасында Азис жұлдызы пайда болды. Оның ашықтан-ашық көрсетілген жалаңаштығы мен гомосексуализмі, сондай-ақ кейбір әндерінің дөрекі лирикасы және әсем киімдері жанрды халықаралық деңгейде болгар музыкасының бір түрі ретінде таныстыруда маңызды рөл атқарды. Оның осы реттегі әрекеттері мен жарияланымдары, сөзсіз музыкалық талантымен бірге, оның атағын арттырды және көптеген адамдар оны Халға жанрының патшасы деп санайды. Дегенмен, әншілердің бұқаралық ақпарат құралдарының назарына түсу үшін үздіксіз бәсекелестігі, секс, алкоголь, ақша көрсетуге және дөрекі тіл қолдануға ден қоюы жанрға қатысты жағымсыз пікірлерге әкелді. Коммерциялық табысқа жету үшін жасалған бір мысал – болгар әскерінің әнұранын әнге енгізу. Басқа бәсекелес стильдер де рэп және хип-хоп музыкасында Халға элементтерін пайдалана отырып, синтез жасауға тырысты, оны Ustata, Dope Reach Squad және Mangasarian Bros сияқты суретшілер мен топтар ұсынып отырды.
In 1989, when the communism fell, restrictions on broadcasting Chalga or Pop folk music were lifted. A new generation of musicians adopted the genre and grabbed the public spotlight, performing daring and overtly sexual songs forbidden earlier. Pop folk also infiltrated the mass media with a string of controversial sensational coverage. Though it was still widely considered "degenerate" and "low level" music, it managed to gain popularity in the following decade. In the first years of the rise of Chalga, the melodies were influenced by Arabic, Turkish, Roma and Greek folk music featuring instruments such as zurna, clarinet, accordion and buzuki. The early Pop folk divas and "kings", such as Toni Dacheva and Boni singers of Kristal Orchestra Gloria, Valdes, Rado Shisharkata and Sasho Roman, opened the way for uprising stars such as Sashka Vaseva, Desi Slava, Ivana, Kamelia, Reni, Extra Nina, Tsvetelina, Vesela, Joro Lyubimetsa. Although, some had only several years of success, many of the stars of the early Pop folk years became icons for the genre. Several recording studios such as Payner Music and ARA Music, pumped out a steady stream of tracks every week on dedicated TV channels. By the 2000s, Chalga's popularity greatly increased, in far greater proportion to its neighboring popular traditions of Serbian Turbo folk or Greek Laïko. The processes of liberalisation in the country allowed the Chalga genre to deal openly with more provocative displays of sex, money, as well as profanity in general similar in attitude to the rap or hip hop music videos. The beginning of the 21st century gave rise to the star of Azis in the Bulgarian musical scene. His provocative public displays of nudity and homosexuality along with the more vulgar lyrics of some of his songs and his flamboyant clothing played a great role in controversially popularizing the genre internationally as a typical Bulgarian music. His shocking public behaviour and announcements, alongside his undisputed musical talent boosted his fame and he is considered by many to be the king of the Chalga genre. However, constant competition among for media attention singers and reliance on displays of sex, alcohol, money and the use of vulgar language has left the public with negative attitude towards the genre. A particular example of infamy in seeking commercial success is the incorporation of the anthem of the Bulgarian army into a song. Other competing styles made efforts to create fusion using Chalga elements in rap and hip hop music, represented by artists and groups like Ustata, by acts like Dope Reach Squad, and Mangasarian Bros.
Бүгінде поп-фолк жазба компаниялары негізінен басқа Балқан елдерінен әртүрлі серіктестермен ынтымақтастық жасайды, RnB және хип-хоп, сондай-ақ би, техно, хаус, трэп музыкасы және тіпті дубстеп, дуб, EDM және драм-н-бейс сияқты әлемдік трендтерге бейімделіп, осы музыканың шетелде кеңінен танылуына мүмкіндік береді.
Today Pop folk record companies collaborate with various partners, mainly from other Balkan countries, giving in to the popular world trends of RnB and hip hop, as well as dance, techno, house, trap music and even dubstep, dub, EDM and drum and bass, making this type of music having a more widespread popularity abroad.
Сын
Чалга «Чалга би клубтарында» және Чалгаға бағытталған пабтарда немесе барларда танымал болды. Чалга клубтарының немесе поп-фолк клубтарының көпшілігі «дискотека» (дискотека) деп аталады. Чалга клубтары кейде Софиядағы ең жұмысты орындар және туристік орындар болып табылады. Бірақ бұл айқын табыс және танымалдылықтың өсуі Чалга туралы үлкен дау-дамайлар мен оның жылдам таралуына себеп болды, сондай-ақ бұл тақырып бойынша музыкалық және лингвистикалық зерттеулер, сын тұрғысынан зерттеулер және қызу қоғамдық пікірталастарға әкелді. Чалганы қолдайтындар Чалга немесе поп-фолк – жаңа болгар халық музыкасы дейді, бірақ сыншылар оның ешқандай жергілікті музыка дәстүрімен байланысы жоқ екенін және оның бастаулары негізінен Таяу Шығыста екенін көрсетті. Дегенмен, Чалга индустриясы Чалганың болгар тамыры бар екенін жергілікті тұрғындарға және туристерге ұсынады, соңғылары оны Балқан поп-музыкасына жаңа көзқарас ретінде қабылдайды. Чалга көбінесе «әдепсіздігі», «еркіндікке ұмтылуы», «болгар музыкалық дәстүрінен алшақтауы» (яғни Таяу Шығыс, араб, араб әуенінің тамырлары) және жыныстық мазмұндағы өлеңдері үшін сынға ұшырайды. Сонымен қатар, Чалга индустриясы «әйелдерді пайдалануы және сексизм арқылы оларды кемсітуі» үшін де сынға ұшырады. Чалга музыкалық бейнеклиптерінде көбінесе бай ер адам көптеген әйелдерге ақша жұмсайды және олардың босқұлыққа баруына ықпал етеді, тіпті олардың кез келген жыныстық қатынасқа дайын екенін көрсетеді. Чалга өлеңдері көбінесе жыныстық қатынас, босқұлық, сексизм және сыбайлас жемқорлық туралы болады. Чалга орындарында кәмелетке толмағандардың кіруін бақылаудың жетіспеуі және жыныстық шабуылдан қорғау үшін жыныстық қатынасты насихаттауы жиі сынға ұшырайды. Сонымен қатар, Чалга орындарында заңсыз есірткі тарату реттелмейді және олар есірткі контрабандасымен байланысты. Кейбір суретшілер, орындаушылар мен музыканттар Чалга индустриясынан бас тартады, өйткені ол музыкалық шығармашылықты төмендетіп, формальды және болжамды музыканы, плагиатты және әдепсіз өлеңдерді қолдайды. Сонымен қатар, көптеген Чалга сыншылары бұл жанр негізінен азшылықтағы цыған халқы үшін жасалғанын айтады. Болгарияда Чалга жанкүйерлері (немесе «chalgadzhii» / «chalgari» (кейде осы сөзді жеңілтектеу мағынада қолданады)) мен хэви-металл жанкүйерлері (немесе металлшылар) арасында жанрлық және субмәдениеттік айырмашылықтарға байланысты ұзақ, қарқынды және өте жауыздыққа толы бәсекелестік болып келді. Болгар металлшылары Чалгаға қарсы тұрады, оны «этникалық артта қалушылық» деп есептейді және «капитализм – бұл тек модернистік өтірік» екенін дәлелдейді.
Chalga has become popular in "Chalga dance clubs" and Chalga oriented pubs or bars. Most Chalga clubs or Pop folk clubs are called 'дискотека' (discotheque). Chalga clubs are sometimes the most busy venues in Sofia and touristic venues. But this apparent success and upsurge in popularity has invited great controversy about Chalga and its quick proliferation and has led to some musical and linguistic research, critical study, and heated public discussions about the subject. Chalga proponents often claim Chalga or Pop folk is the new Bulgarian folk music, but critics have demonstrated that it lacks connection to any indigenous music traditions and that its origins are largely Middle Eastern. Nevertheless, the Chalga industry promotes Chalga as having Bulgarian roots to the local population and to tourists, with the latter accepting it as a novel approach to Balkan pop. Chalga is often criticized for its "tawdriness", "loose morals", its "disconnection from Bulgarian music tradition"s (i. e. its Middle Eastern, Arabic, Arabesque roots), and its sexually explicit lyrics. In addition, the Chalga industry has been criticized for "exploiting women and degrading them through sexism". Chalga music videos often feature a wealthy man who spends money on promiscuous women and insinuate that they engage in indiscriminate sexual acts. Chalga lyrics focus predominantly on sexual intercourse, promiscuous behavior, sexism, and corruption. Chalga venues are largely criticized for not regulating entry by underage individuals and for failing to protect its customers from sexual assault by promoting sexual interactions. Chalga venues also do not regulate distribution of illicit drugs and are related to smuggling and drug trafficking. Some artists, performers, and musicians shun the Chalga industry for undermining music creativity by encouraging formulaic and predictable music, plagiarism, and lewd lyrics. In addition, many Chalga critics claim the genre is made predominately for the minority Gypsy people. There has been a long, intensive and very hostile rivalry between Chalga fans (or 'chalgadzhii'/'chalgari' (the latter is sometimes used as a derogatory term)) and heavy metal fans (or metalheads) in Bulgaria, due to genre and their respective subculture differences. Bulgarian metalheads tend to oppose Chalga due to its 'ethnic backwardness', proving that 'capitalism is only another modernist lie'.
Әннің мәтіндері мен клиптері
Қазіргі заманғы чалга немесе поп-фольк әндері мен музыкалық бейнеклиптерінде көбінесе ашық жыныстық мазмұн кездеседі. Әндердің мәтіні, немесе сөздері негізінен болгар тілінде болғанымен, көптеген тілдерде айтуға болады, ал болгар чалгасы немесе болгар поп-фолькі көптеген тілдерде кавер-версияларға ие. Бірақ тіпті болгар чалгасында, кейде шетелдік әншімен дуэтте әндердің мәтінінде көптеген тілдердің қоспасы болады – болгар тілі көбінесе серб, албан, түрік, цыган, грек, парсы, румын, араб тілдерімен, соңғы кезде ағылшын, орыс, француз, испан, итальян және неміс тілдерімен араласады. Өзінің тартымдылығы және «Балканика ТВ», «Фан ТВ» және «Планета ТВ» сияқты болгар музыка арналарының арқасында чалга басқа Балқан елдерінде, атап айтқанда Солтүстік Македония, Грекия, Румыния, Албания, Сербия, Косово, Черногория, Босния, Түркияда, сондай-ақ посткеңестік елдерде – Ресей, Украина және Молдавияда танымал болды.
Modern day Chalga or pop folk lyrics and music videos have overwhelmingly liberal sexual content. The texts and/or lyrics, although sung primarily in Bulgarian, can be sung interchangeably in many languages and Bulgarian Chalga or Bulgarian Pop folk have been subject of covers in a multiple of languages. But even in Bulgarian Chalga, sometimes especially in duet with foreign singer the actual Chalga song lyrics do contain a mixture of many languages – Bulgarian often mixed with some lyrics in Serbian, Albanian, Turkish, Romani, Greek, Persian, Romanian, Arabic and more recently with some lyrics in English, Russian, French, Spanish, Italian and German. Because of its appeal and thanks to Bulgarian music television channels like Balkanika TV, Fan TV and Planeta TV, Chalga has become popular in other Balkan countries, notably North Macedonia, Greece, Romania, Albania, Serbia, Kosovo, Montenegro, Bosnia, Turkey, and to a lesser extent in the post Soviet nations of Russia, Ukraine and Moldova.