Ибсеннің «Махаббат комедиясы»: Тарихы мен маңызы

Кіріспе

Махаббат комедиясы (Kjærlighedens Komedie) – Генрих Ибсеннің комедиясы. Ол алғаш рет 1862 жылдың 31 желтоқсанында жарық көрді. Баспасөзde “әдепсіз” туынды деп танылғандықтан, Кристиания театры бастапқыда оны сахнаға қоюға батыл болмады. “Осы пьеса қатты қарсылық тудырды, – деп жазды Ибсен үш жылдан кейін алғы сөзінде, – көптеген кітаптар әдебиет мәселелерін көбінесе ұсақ қызығушылықпен қарайтын қоғамдастықтың басым көпшілігіне әсер ете алмайтындықтан, одан да күшті және кеңінен тараған дау тудырды”. Ол кезде оны мақұлдаған жалғыз адам – Ибсеннің әйелі болды, деп кейін айтты ол. Ибсен пьесаны 1866 жылы “Рождестволық кітап ретінде” жариялауға дайындалып, қайта жөндеді. Оның көптеген норвег сөздерін алып тастау арқылы оны дат оқырмандарына ұнамды ету шешімі – заманауи норвег тілін шетелдік ықпалдардан тазарту науқанына деген наразылығының ерте көрінісі ретінде қарастырылды. Пьеса алғаш рет 1873 жылы (жарияланғаннан кейін он бір жыл өткен соң) сахналанды. 24 қарашада Кристиания театрындағы қойылымда Фальк рөлін Зигвард Гундерсен, Сванхильд рөлін Лора Гундерсен, Пастор Страуман рөлін Йоханнес Брун, ал Гулдстад рөлін Андреас Исахсен сомдады. Ол театр репертуарының тұрақты бөлігіне айналып, келесі 25 жылда 77 рет қойылды. Пьесаның алғашқы Бродвейдегі қойылымы 1908 жылдың 23 наурызында Хадсон театрында ашылды. Лондондық тұсаукесері 1905 жылдың 28 қарашасында өтті, онда Нью-Стейдж клубы Лондондағы Крипплгейт институтында қойылым ұйымдастырды (Дейли Ньюс газетіндегі 1905 жылдың 29 қарашасындағы рецензияны қараңыз). Сол топ ақпан айында Шоудың “Филандерін” де тұсаукесерлікпен көрсеткен, онда Гвендолен Бишоп, Милисент Мёрби және Луиза Салом сияқты негізгі әйел актерлер ойнады. Ибсен пьеса үшін заманауи оқиға орнын (1853 жылғы “Иоанн түнінен” бері алғаш рет) және ұйқасты өлең түрін қабылдады. Оның тілі көркем бейнелерге толы, ал Ибсен кейіпкерлеріне құмарлық пен поэзияға толы ариялар сыйлайды. Ол Ибсеннің кейінгі натуралистік прозалық проблемалық пьесаларында көрінетін буржуазиялық әлемді бейнелейді, бірақ “Махаббат комедиясы” кейіпкерлерін император мен Галилей, Бранд немесе Пир Гинт сияқты эмблемалық мәртебеге көтереді. Кейіпкерлер заманауи типтер болып көрінеді, бірақ оларға Сокол, Лебедь, Строман және Голд сияқты эмблемалық есімдер беріледі. Ибсен “Махаббат комедиясын” өзінің “Биіктіктерде” (“Paa Vidurne”) атты өлеңінің жалғасы деп атады, себебі екі туынды да азаттыққа деген қажеттілікті зерттейді. Оның айтуынша, екеуі де әйелі Сузаннамен арадағы қарым-қатынасына негізделген. 1870 жылы ол пьесаның “Норвегияда көп талқыланғанын, адамдар оны менің жеке өмірімдегі жағдайлармен байланыстырғанын” жазды. “Мен көп беделден айырылдым”. Роберт Фергюсон оны Ибсеннің “ең ұлы махаббат тарихы” деп атап, “[Фолк] өтірік айтып жатқанымызды, оның және Свандильдтің ерікті түрде эмоциялық өзін-өзі қию актісімен болашаққа бет бұруы [ ] “Махаббат комедиясына” ерекше қайғылылық сыйлайды” деп қосты. Брайан Джонсонның сөзіне сүйенсек, бұл пьеса – Ибсеннің “ұзақ және қиын тәжірибелерінің керемет аяқталуы”, оның “бірден-бір шедеврі”.

Love's Comedy (Kjærlighedens Komedie) is a comedy by Henrik Ibsen. It was first published on 31 December 1862. As a result of being branded an "immoral" work in the press, the Christiania Theatre would not dare to stage it at first. "The play aroused a storm of hostility," Ibsen wrote in its preface three years later, "more violent and more widespread than most books could boast of having evoked in a community the vast majority of whose members commonly regard matters of literature as being of small concern." The only person who approved of it at the time, Ibsen later said, was his wife. He revised the play in 1866, in preparation for its publication "as a Christmas book," as he put it. His decision to make it more appealing to Danish readers by removing many of its specifically Norwegian words has been taken as an early instance of the expression of his contempt for the contemporary Norwegian campaign to purge the language of its foreign influences. The play received its first theatrical production in 1873 (eleven years after publication), opening on 24 November at the Christiania Theatre, with Sigvard Gundersen as Falk, Laura Gundersen as Svanhild, Johannes Brun as Pastor Strawman, and Andreas Isachsen as Guldstad. It became a regular part of the theatre's repertory, playing 77 times over the next 25 years. Its first Broadway production opened at the Hudson Theatre on 23 March 1908. The London premiere of the play took place on 28 November 1905, when the New Stage Club mounted a production at the Cripplegate Institute in London (see review in Daily News, 29 November 1905). The same group had premiered Shaw's Philanderer there in February, with the same key women performers: Gwendolen Bishop, Millicent Murby, Louise Salom. Ibsen adopted a contemporary setting (for the first time since his St. John's Night of 1853) and a rhymed verse form for the play. Its language is loaded with vivid imagery and Ibsen gives the characters arias full of passion and poetry. It dramatises the bourgeois world seen in Ibsen's later naturalistic prose problem plays but Love's Comedy elevates its characters to an emblematic status, more akin to Emperor and Galilean, Brand or Peer Gynt; characters appear to be contemporary types but are given emblematic names such as Falcon, Swan, Strawman and Gold. Ibsen called Love's Comedy an extension of his poem "On the Heights" ("Paa Vidurne"), insofar as both works explore a need for liberation; both, he suggested, were based on his relationship with his wife Suzanna. In 1870 he wrote that the play was "much debated in Norway, where people related it to the circumstances of my personal life. I lost a great deal of face." Robert Ferguson suggests that it is Ibsen's "greatest love story", adding that "our knowledge that [Falk] is lying, that he and Svandhild voluntarily turn to a future with this act of emotional self mutilation [ ] gives Love's Comedy such extraordinary poignancy". As "the brilliant culmination of a long and awkward apprenticeship," the play is, Brian Johnson writes, Ibsen's first "assured masterpiece".

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Екі студент – Фолк пен Линд – Хальм ханымның ел үйінде тұрады, оның екі қызы Анна мен Свангильдке құштарлықпен көңіл бөледі. Линд миссионер болуды, Фолк ұлы ақын болуды армандайды. Фолк өлеңдерінде буржуазиялық қоғамды сынап, біздің өмір сүруіміздің құмарлыққа толы сәттерден тұратынын айтады. Линдтің Аннаға жасаған неке ұсынысы қабылданса, Свангильд Фолктың музасы болу мүмкіндігінен бас тартады, себебі поэзия – жазба жұмыс ғана, ол оны өздігінен, тіпті сенімдері үшін өзін қауіпке тікпей де жасай алады. Фолк сөздерінің күшімен босап, идеяларын іске асыруға бел буады. Аннаның достары Линдті миссионер болып кетпеуге, керісінше, әйеліне қамқорлық жасап, жайлы өмір сүруге көндіргенде, Фолк олардың бәрін айыптап, олардың некелерінің махаббатпен еш қатысы жоқ екенін мәлімдейді. Қоғам ашуланып, идеал мен шындық арасындағы айырмашылықты еске түсіргісі келмейді. Фолк жек көрініске ұшырайды, бірақ Свангильд оның батылдығына таңғалады. Олар бірге қашып, идеалды өмір сүруді жоспарлайды. Пастор Строман мен кеңсе қызметкері Стайвер Фолкты ойын өзгертуге тырысады, бірақ қоғамдық құрмет пен қауіпсіздік талаптары оны ыңғайластыра алмайды. Соңында, бай кәсіпкер Гулдстад олардың қарым-қатынасы алғашқы махаббаттың суынуын бастан кешіре ала ма деп сұрайды. Фолк пен Свангильд оның мүмкін емес екенін мойындайды, ал Свангильд Фолкқа деген махаббатының өлімін көру арқылы оны кірлетпеу үшін Гулдстадтың қауіпсіз, қаржылық тұрақты неке ұсынысын қабылдайды. Фолк таза махаббатты жырлайтын әндер жазу үшін кетеді, ал Свангильд – бір кезде құштарлыққа толы болған, енді тек естеліктерімен өмір сүретін үй шаруасының әйелі болып, мұңайып отырады.