Кіріспе

Шығыс Түркістан ақсүйегі (1788–1828), қашғарлық Жахангир Қожа, Джахангир Хуажа немесе Джихангир Қожа (جهانگير خوجة; 1788–1828) – ықпалды Афақи қожалар руының мүшесі. Ол 1820 жылдары бірнеше жылға Қашғарды Цин империясының үстемдігінен босатып алды, бірақ соңында жеңіліп, өлім жазасына кесілді.

Мансап

Бурхан әд-Дин, Ақ таулар тобының хожасы, Жахангирдің атасы болды. 1826 жылдың мамыр айында көтеріліс басталар алдында және Ферғана аңғарындағы көптеген қалаларды қиратқан жер сілкінісі кезінде Жахангир Хожа Кокандтан Кашғарға қашуға үлкерді, онда ол Коканд хандығы мен Цин әулеті арасындағы Аппақ Хожаның ұрпақтарына қатысты құпия келісімге сәйкес түрмеде ұсталды. М. Кутлуковтың айтуынша, бұл келісімді Коканд билеушісі Ирдана Бий (1751–70) алғаш рет Цин Сарымсақ Хожа туралы білген кезде жасады (Аппақ Хожаның ұрпақтарының арасында 1757–59 жылдарғы Кашгарияға Цин шабуылынан аман қалған жалғыз адам, Ак Таглик), ол Кабул және Бадахшан арқылы Кокандқа келген және сонда қоныстанған. Келісімді кейіннен Нарбута Бий (1770–98), Әлім хан (1798–1810), Омар хан (1810–22) және Мұхаммед Әли хан (1822–42) сияқты Коканд билеушілері де растады. Коканд билеушілері келісімде Аппақ Хожаның барлық ұрпақтарын бақылауда ұстауға, олардың қызметтерін шектеуге және Кокандтан шығуға рұқсат бермеуге уәде берді. Қарсылығында Коканд жыл сайын белгілі бір мөлшерде күміс, 250-ден 1000-ға дейін жеміс-жидек және шай берді. Коканд саудагерлеріне Кашгарияда сауда жасауға артықшылықтар берілді. Жахангир Хожа (1788–1828) – Сарымсақ Хожаның ұлы. Жахангирдің әскеріне қырғыздар, тәжіктер және Ақ тау жауынгерлері кірді. Бірнеше жүз адамымен Кашғарға келген соң, ол еріктілердің көмегімен тез күшейді және бірнеше ай ішінде 200 000-ға жуық әскерді жинады. Жахангирдің әскеріндегі еріктілердің арасында көптеген гхалчалар (Тау тәжіктері) болды, олардың тығыз қара киімдері Сібірде Жахангирдің әскері арасында еуропалықтардың болуы туралы әңгімелерге себеп болды; бұл әңгімелерді Ресейдің сыртқы барлау қызметі де таратты, себебі бұл көтеріліс ағылшын күштеріне Үндістанда мүмкіндік беретін болды; олар Жахангир Хожаның 13 британдық күзетшісі бар екенін мәлімдеді, олар оның қайда барса да, әрқашан соңынан еріп жүрді (бұл факт жергілікті дереккөздермен расталмады). Ресейлік дереккөздерге сәйкес, 1828 жылдың жазында Жахангирдің көтерілісі Цин әскерімен толығымен басылды. Жахангир Хожа Кашғар, Яркенд, Хотан, Каргалық, Яңғы Хиссар және Маралбаши қалаларында Цин билігін құлатты, Батыс Кашгарияның осы 6 қаласындағы Цин гарнизондарын жойды. Хуй мұсылмандары Коканд хандығының мұсылмандарынан құл шабуылына ұшырады. Құлдық діни статусына емес, саяси адалдығына байланысты болды, өйткені Цинге қарсы қызмет еткен түркі мұсылмандары Исақи және Турфанилер де Жахангир бастаған түркі мұсылмандарымен құлға айналды. Кашғар мұсылмандары Гхалча тауының тәжіктерін құл ретінде сатып алды. Оның әскері бірнеше жүз қытай мұсылманын (дуңған немесе хуй) тұтқындап, оларды Кокандқа алып кетті. Тәжіктер Шансиден екі қытай құлын сатып алып, бір жыл бойы құл етіп ұстады, содан кейін оларды Тәжік Бег Кубуте Қытайға қайтарып жіберді. Тұтқындалған қытайлардың барлығы, соның ішінде саудагерлер мен 300 жауынгерлердің кезегі Кокандқа және Орталық Азияға әкелінген кезде қысқартылды. Орталық Азияда қытай мұсылман құлшылығының есебі көбейді. Қылмыскерлердің кезегі қытай мұсылман тұтқындарынан алынып, содан кейін әртүрлі иелеріне сатылды немесе берілді; олардың бірі Ниан Бұхараның ханзадасы Батур ханның құлы болды. Омар хан Лю Цифенг пен Ву Эркиге ие болды. Басқалары – Чжу, Тянь Ли және Ма Тяньси әртүрлі иелерімен кездесіп, қашып кетуді жоспарлады. Ресейлік деректерде Орталық Азияда Жахангирдің әскерімен сатылып кеткен қытай мұсылман саудагерлерін құтқарып, Қытайға қайтарып жіберген оқиға туралы жазылған. Дегенмен, Цин Даогуан императоры "Империяның барлық күштерін жұмылдыруға" қол жеткізіп, 1827 жылдың қыркүйегінде Или Чан Линг генералдың басшылығымен Аксуда 70 000 әскер жинады. 1828 жылдың қаңтарында бұл әскер Жахангир Хожаға қарсы аттанды. Басқа дереккөздерде Қытай губернаторы Жахангирге қарсы 80 мың қытай мұсылман әскерін басқарғаны айтылады. Жахингердің әскері бір айдың ішінде Кашғардың солтүстігіндегі Туман өзенінің жағасындағы шешуші шайқаста жеңілді. Оның күштері шайқаста Цин әскерінен көп болғанымен, соңғылары жақсы ұйымдастырылған, олар тұрақты мемлекеттік армия болды. Жахангир тұрақты армия құрмаған және 1827 жылдың басында Батыс Кашгарияны басып алғаннан кейін және Кашгардағы Гүлбаг Цин бекінісін басып алғаннан кейін, оның барлық қорғаушыларын (шамамен 12 000 маньжу және қытай әскерлері мен олардың отбасы мүшелерін) өлтірген соң, ерікті армиясын таратып жіберді. Цин армиясы Кашғарға келе жатқаны туралы хабарды алғаннан кейін Жахангир қайтадан ерікті әскер жинады. Бұл армияда артиллериялық бөлімдер болған жоқ, Гүлбаг бекінісінен алынған алты үлкен зеңбіректер болғанымен, олар шайқасқа әкелініп қолданылмады. Керісінше, Цин әскері Туман өзені арқылы Жахангирдің позицияларына қарсы ұйымдастырылған, қарқынды зеңбірек атысын жүргізіп, оның әскерін шатастырып, қашқындыққа ұшыратты. Бадахшан, Коканд және Қундузден келген жалдамалы әскерлер бірінші болып қашты, содан кейін Кашғарлықтар да жағдайын жоғалтты. Цин әскері Кашғарға жетіп, қалаға кіргеннен кейін шамамен 20 000 азаматты қырғынға ұшыратты. 1828 жылдың 29 қаңтарында Жахангир қашып, Қырғыз халқының арасындағы таулы Алай аңғарында жасырынуға үлкерді. Даогуан императоры осы оқиғадан наразы болып, Чан Лингке хат жазды: "Мен жамандықты жою үшін армия жібердім, сен аңның қонысына келдің, бірақ оны қашуға жібердің, енді бұрынғы жеңістердің бәрінің мәні қалмады, себебі ол әлі тірі, болашақ көтерілістердің себебі." Жахангирдің тұтқындалуына Кашғардың бұрынғы Қырғыз хакимі Исақ Хожаның сатқындығы себеп болды, ол Жахангирге Цин әскерінің басты бөлігі кетіп қалғаны туралы жаңылыстыратын хат жіберіп, оны Кашғарға қайтадан билікке оралуға шақырды. Жахангир бұл жаңалықты естіген соң Кашғарға асықты, бірақ Или генералының басшылығымен Цин әскерімен қоршалып алынды, тұтқындалды және Пекинге жеткізілді. Мұнда ол Пекин халқының назарына ілікті, бірнеше апта бойы Пекин көшелерімен металл торда тасымалданды. Соңында ол Даогуан императорына сұраққа тартылды, бірақ жаман күтімге байланысты ақылынан айырылғандықтан, ешбір сұраққа жауап бере алмады. Сұрақ-жауап аяқталғаннан кейін ол тіл кесіп (лингчи) жазаланды. Жахангир Хожаның денесі көптеген бөліктерге бөлінді, ал сүйектері жергілікті итке тасталды. Оның портреті Пекин маңындағы төбеге жерленді. Ол қайтыс болған кезде 40 жаста болды.

Салдары

Жахангир қайтыс болғаннан кейін, қытайлар Хожаларға деген көңіл көрсетулері үшін Хокандтықтарды жазалауға бел буды және Кашғарға экспорттауға шектеулер қойды. Қайырды ретінде, Коканд ханы Мұхаммед Әли ханның бұйрығымен Юсуф Хожа сол кезде батыста Қытай Түркістаны деп белгілі болған аймақтың билеушісі атанды. Жахангирдің шапқыны саясатта өзгеріске алып келді, және оның шапқынынан кейін Хань халқына Тарым алқабында тұрақты қоныстануға рұқсат берілді, ал шапқынынан бұрын Хань халқы Тарым алқабында тұрақты қоныстануға құрметтелмеген.