Жұмысты ұйымдастырудың қағидалары мен тиімділігі

Кіріспе

Экономикада рационализация – бұрыннан бар ad hoc жұмыс ағынын жарияланған ережелер жиынтығына негізделген жұмыс ағынына өзгерту әрекеті. Қазіргі заманда тәжірибе, білім және еңбекті сандық тұрғыда бағалауға бейімділік қалыптасқан. Мақсатқа бағытталған рационалдылық мақсатқа жету үшін қажеттіні дәл есептеу үшін қолданылады. Оның тиімділігі жұмысшылардың енгізілген өзгерістерге деген ынтасына, басшылықтың ережелерді қолдану шеберлігіне және ережелердің жұмысқа сәйкес келу дәрежесіне байланысты. Рационализация бар мүмкіндіктерді тиімді пайдалану арқылы тиімділікті арттыруға бағытталған: бірдей нәтиже аз ресурстармен немесе бірдей ресурстармен қол жеткізілуі мүмкін. Өнеркәсіпте жұмыс күшін машиналармен алмастыру жиі кездеседі (рационализациялау инвестициясы). Бұл – өнімділікті және экономиканы арттыру мақсатымен өзгеретін жағдайларда операциялық жағдайларды ұтымды және орынды ұйымдастыру. Джулиен Фрёнд рационализацияны «адамдардың бір-бірімен, құралдарымен және қоршаған ортасымен қарым-қатынастарын зерттеу негізінде іс-әрекетті бөлу және үйлестіру арқылы өмірді ұйымдастыру» деп анықтайды. Ульбо де Ситтердің сөзіне сәйкес, жұмыс тапсырмаларын жұмыс ағындары мен процестеріне ұйымдастыру тапсырмаларды екі кіші категорияға бөлуді қамтиды: уақыт бойынша орындалатын жұмыс тапсырмаларын көрсететін бөлімдер және уақыт бойынша емес, табиғаты бойынша ерекшеленетін жұмыс тапсырмаларын білдіретін аспектілер. Рационализацияның осы түрі физикалық және әкімшілік жұмыс міндеттеріне де қолданылуы мүмкін. Рационализация процесі – білімді қажетті мақсатқа жету үшін практикалық қолдану. Оның мақсаты – табиғи және әлеуметтік ортаны тиімді пайдалану, үйлестіру және бақылау. Бұл Батыс мәдениетіне тән «ғылыми мамандану мен техникалық дифференциацияның» нәтижесі болып табылады. Адам мінезінің өзгеруі процестің бір бөлігі деп күтілуде; рационализация және бюрократизация тиімділікті және материализмді ынталандырады, олардың екеуі де Вебердің zweckrational тұжырымдамасына кіреді.

Attempt to change a pre existing ad hoc workflow into one based on a published rules set
In economics, rationalization is an attempt to change a pre existing ad hoc workflow into one that is based on a set of published rules. There is a tendency in modern times to quantify experience, knowledge, and work. Means–end (goal oriented) rationality is used to precisely calculate that which is necessary to attain a goal. Its effectiveness varies with the enthusiasm of the workers for the changes being made, the skill with which management applies the rules, and the degree to which the rules fit the job. Rationalization aims at an efficiency increase by better use of existing possibilities: A same effect can with fewer means, or with same means to be obtained. In the industry thereby frequently the replacement of manpower is designated by machines (rationalization investment). It is the reasonable, appropriate organization of operational conditions under changing conditions to increase with the goal, productivity and economy. Julien Freund defines rationalization as "the organization of life through a division and coordination of activities on the basis of exact study of men's relations with each other, with their tools and their environment, for the purpose of achieving greater efficiency and productivity". According to Ulbo de Sitter, the act of organizing work tasks into work flows and processes involves the splitting of tasks into two sub categories: parts, representing proceeding work tasks in time, and aspects, referring to work tasks that are different in nature rather than in time. This type of rationalization can be applied to physical as well as administrative work tasks. The rationalization process is the practical application of knowledge to achieve a desired end. Its purpose is to bring about efficiency, coordination, and control of the natural and social environment. It is a product of "scientific specialization and technical differentiation" that seems to be a characteristic of Western culture. Change in human character is expected to be part of the process; rationalization and bureaucratization promote efficiency, and materialism, both of which are subsumed under Weber's concept of zweckrational.

Экономикалық рационализациялау

Экономикалық рационализм тұжырымы бизнес-мәмілелерге қатысы бар жеке тұлғалар мен ұйымдардың меншік иелері, қызметкерлер, тұтынушылар және жалпы қоғам сияқты барлық мүдделі тараптар үшін оң нәтижелер беретін логикалық шешімдер қабылдау қабілетін білдіреді. Мұндай нәтижелер рационалды таңдаудың нәтижесі болғандықтан, осы мүдделі тараптардың экономикалық мінез-құлқын белгілі бір дәлдікпен болжау мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, мінез-құлықты болжау қабілеті шешім қабылдаушыларға әлеуетті пайданы барынша арттырып, шығынды азайтатын стратегияларды іске асыруға мүмкіндік береді. Көбінесе «экономикалық рационализация» термині кез келген бизнеске қатысты шешімді білдіреді, мақсаты – өнімділікті жақсарту, пайданы арттыру және/немесе мүдделі тараптардың мінез-құлқын терең талдау арқылы шығындарды азайту. Еркін нарық экономикалық теориясының классикалық тұжырымдамасындағы негізгі болжам – өндіріс пен тұтыну өзін-өзі реттейді, өндірушілер мен тұтынушылар соңында қоғамға ең көп пайда әкелетіндей әрекет етеді, бұл 18 ғасырда шотланд экономисі Адам Смит тұжырымдаған, көрінбейтін метафоралық қол. Смит экономика ең жақсы жұмыс істейтінін реттеусіз қалдырғанда, бизнесті жүргізуге лаиссе-фер әдісі қолданылатынын айтты, бұл «кәсіпкерлер өз капиталын ең көп құндылық тудыра алатынына сенген жерге табиғи түрде салады» деген сенімге негізделген. Шын мәнінде, олар бұған әлдеқайда жақсы баға бере алады, жергілікті жағдайды алыс реттеушілерге қарағанда жақсырақ түсінеді. Бұл нарықтардың өзі де, оған қатысушылар да логикалық түрде әрекет етеді деген болжам 21 ғасырдың басына дейін экономикалық теорияның негізгі тұжырымы болды. 2008 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыс әлемдік нарықтарды құлатып жібергенде, бизнес логикадан ауытқып әрекет еткені анық болды. Қаржы ұйымдары мен несие беру мекемелерінің өздерінің бизнес-әрекеттерін сақтықпен және тұрақты түрде басқаруға сәтсіздікке ұшырағанын атап өткен АҚШ Федералды резервінің бұрынғы төрағасы Алан Гринспен экономистер «ұйымдардың, әсіресе банктердің және басқалардың жеке мүдделері олардың өз акционерлерін қорғауға ең қабілетті екенін болжауда қателік жасады» деп мойындады. Рационалдылық – бұл нақты дәлелдерді ойластырып қарастырғаннан кейін, оңтайлы нәтижеге жету үшін ақылға қонымды қорытынды жасау процесі. Фундаменталды шығын-пайданы талдау – рационализация процесінің типикалық көрінісі, себебі есептелген артықшылықтар немесе алынған сыйақылар осы пайданы алу үшін қажетті құрбандықтардан асып түседі. Терминнің күрделілігі – шешімді табысты немесе сәтсіз деп бағалау үшін рационалдылықты негіз ретінде пайдалануда, ал шын мәнінде рационалды шешім қабылдау – таңдаудың өзіне емес, оны жасау процесіне қатысты. Адамдар қандай әрекеттің дұрыс екенін шешкенде, олар өздеріне ең пайдалы және/немесе қанағаттандыратын нәрсеге қарай, қарастыру үшін қолда бар барлық деректерге сүйенеді. Егер нәтиже сол әрекетті таңдау себептерімен сәйкес келсе, онда шешім рационалды болып есептеледі. Комикстерді жинақтаушы отбасы үшін азық-түлік сатып алудың орнына ұзақ жылдар бойы толықталмаған серияны аяқтау үшін мыңдаған доллар төлесе, бұл дана таңдау болмауы мүмкін, тіпті ақылды шешім де болмауы мүмкін. Бірақ егер бұл мінез-құлық коллектордың бұрынғы таңдауларымен сәйкес келсе және ұзақ мерзімді мақсат ретінде айтылса, онда мұндай әрекет те рационалды болып есептеледі. Рационалдылық таңдаудың өзін бағалау ретінде емес, таңдаудың не үшін жасалғанына және осы шешімді не себеп еткеніне қатысты қолданылады.

The concept of economic rationalism refers to the ability of individuals and organizations involved in business transactions to make logical decisions that yield net positive outcomes for all stakeholders, including ownership, employees, customers, and the community at large. Because such outcomes are the result of rational choices, it is, therefore, possible to predict with some accuracy the economic behavior of those stakeholders. In theory, this ability to forecast behavior allows decision makers to implement strategies that will maximize potential gains and minimize losses. Colloquially, the term 'economic rationalization' is often used as an umbrella phrase referring to any business related decision intended to improve productivity, increase profits, and/or reduce costs arrived at through an insightful analysis of stakeholder behavior. In the classical conceptualization of free market economic theory, the underlying assumption is that production and consumption are self regulating in that producers and consumers ultimately behave in ways that produce the greatest benefit for society, the metaphorical invisible hand conceptualized by Scottish economist Adam Smith in the 18th century. Smith claimed that economies worked best when left unregulated, a laissez faire approach to conducting business that was predicated upon the belief that, "businesspeople naturally invest their capitals where they believe they can generate the most value. Indeed, they are likely to be much better judges of this, understanding more about the local situation, than some distant regulator". This assumption that both the markets themselves as well as the people who participate in them will act in a logical manner would be a foundational concept in economic theory until the early 21st century. When the global economic crisis crippled world markets in 2008, it became apparent that businesses had conducted themselves with anything but logic. Citing the failure of financial organizations and lending institutions to govern their business behavior in a prudent and sustainable manner, former chairman of the U. S. Federal Reserve Alan Greenspan conceded that economists had "made a mistake in presuming that the self interest of organizations, specifically banks and others, was such that they were best capable of protecting their own shareholders". Rationality is thus understood as the process through which reasonable conclusions are reached on the basis of thoughtful consideration of demonstrable proof so that the optimal result may be achieved. The fundamental cost benefit analysis is a typical manifestation of the rationalization process in that the calculated advantages or rewards received will demonstrably outweigh the incurred sacrifice required to obtain those gains. Where the term becomes complicated is the point at which rationality is presumed to label a decision as being successful or unsuccessful, when the reality is that rational decision making refers to the actual process of making a choice and not the choice itself. When individuals decide what is the best course of action, they do so according to what they perceive is most beneficial and/or fulfilling to them, based on whatever data they have available for consideration. So long as the outcome is consistent with the reasons for electing to behave in that way, the decision is a rational one. The comic book collector who pays thousands of dollars for a collectible issue that completes a long incomplete series in lieu of buying groceries for the family may not be making a wise choice or even a prudent decision. If this behavior is consistent with the collector's past choices and has been a stated long term goal, however, then such behavior is nevertheless rational. Rationality is applicable to why a choice was made and what motivated that decision rather than being applied as an evaluative assessment of the choice itself.

Экономикадағы ұтымдылық

Бизнесте тұтынушылар мен өндірушілер/жеткізушілер байқалатын мінез-құлықты логикалық тұрғыдан қарастырып, рационалды шешімдер қабылдауы қажет. Адамдардың көпшілігінің әртүрлі уақытта және жағдайлардағы ықтимал иррационалды мінез-құлқы ескерілгенде, мұндай мінез-құлқын дәл болжау қиын, бірақ рационалды шешім қабылдау үшін қажет. Басқарудың, қызметкерлермен қарым-қатынастың, маркетингтің, клиенттерге қызмет көрсетудің, шығындар үлгілерінің, өнімдерге деген қалаудың, трендтердің, сондай-ақ қоғамдық және корпоративтік көзқарастардың иррационалдығын мойындау арқылы, мүдделі тараптар бизнес жүргізу кезінде одан да рационалды шешімдер қабылдауға бейім болады. Рационализация шешім қабылдау процесімен байланысты, сондықтан осы тұтынушының сырттай болжауға келмейтін таңдауын түсіндірудің түбінде адамның мінез-құлқын рационалдауға деген психологиялық қажеттілігі жатыр: «Әркім өзін рационалды жаратылыс ретінде қарастырып, өзінің, әрекеттерінің және пікірлерінің байланысты, логикалық және үзіліссіз есебін бере алатындай болуы керек деп санайды, сондықтан оның барлық ой-санасының процестері санасыз түрде манипуляцияланып, сол мақсатқа қарай қайта қарастырылады». Бұл әдістемелік процесс жалпыға ортақ құбылыс және адам жағдайының табиғи қасиеті, *homo economicus*-тың антропологиялық ерекшелігі – есептеуге, келіссөздер жүргізуге және материалдық игіліктерге ұмтылатын адамның сипаттамасы. Экономистер дәстүрлі түрде RCT-ге басымдық береді, себебі ол адамның мінез-құлқын макро деңгейде болжауға мүмкіндік беретін экономикалық модельдерді құруға қолайлы. Экономикалық рационализациялау моделі ретінде RCT-нің негізін құрайтын адам табиғаты туралы төрт негізгі болжам бар: 1) жеке тұлғаның шешімдері мен одан кейінгі әрекеттері ұсынылып отырған таңдаудың пайдасы мен шығынын дәл және логикалық түрде ескере отырып, өзінен туындайтын рационалды; 2) сыйақы ұсынылып отырған іс-әрекеттің және/немесе іс-әрекеттің сәтті аяқталуының негізгі шығындарынан логикалық және нақты түрде асып түседі; 3) егер күтілетін сыйақының құны шығындар деңгейінен төмен болса, жеке тұлға іс-әрекеттен бас тартады; 4) экономикадағы жеке тұлға сыйақыны алу үшін қол жетімді ресурстарды пайдалануға міндетті және олармен шектеледі. Осы тұжырымдамада RCT жеке тұтынушылардың, тұтынушылардың үлкен топтарының және тіпті корпоративтік ұйымдардың күрделіліктерін түсіндіру және болжау үшін жалпыға қолданылатын парадигманы ұсынады. RCT-ге жиі айтылатын сын – адамдар әртүрлі жағдайларда және қажеттіліктерге жауап беруге тиіс бірегей тұлғалар екендігі, бұл шешім қабылдаудың жалпыға қолданылатын үлгісін күмәнді етеді. Сондықтан, жеке тұлғалардың таңдауы әрқашан нақты жағдайға байланысты бірқатар факторларға байланысты болады. Сонымен қатар, қызметкерлердің тәуелсіздігі мен шығармашылық деңгейі рационализацияның күшеюімен пропорционалды түрде төмендейді, себебі максималды тиімділік үшін оңайлатылған стандартты жұмыс процедураларын енгізу мүмкіндіктерді азайтады, таңдауды шектейді және нәтижесінде шығармашылықты басады.

In business, it is imperative that consumers and producers/providers make rational decisions based upon the logical consideration of observed behavior. Given the potentially irrational behavior of most human beings at various times and in various situations under various conditions, the ability to accurately predict such behavior is challenging but necessary if rational decision making is to occur. By acknowledging the irrationality of governance, employee relations, marketing, customer service, spending patterns, product preferences, trends, and both public and corporate perceptions, stakeholders are more likely to make more rational decisions when it comes to conducting business. As rationalization is associated with the decision making the process more so than the decision itself, the explanation for this consumer's seemingly unpredictable choice is rooted in the human psychological need to rationalize behavior: “Everyone feels that as a rational creature he must be able to give a connected, logical, and continuous account of himself, his conduct, and opinions, and all his mental processes are unconsciously manipulated and revised to that end”. This methodical process is essentially considered a universal phenomenon and a natural attribute of the human condition, an anthropological feature of homo economicus, the calculating, negotiating, and materialistic characterization of human beings. Economists have traditionally favoured RCT because it more easily gives rise to economic models that may be used to predict human behavior on a more macro level. There are four primary assumptions about human nature that form the foundation of RCT as a model of economic rationalization: 1). the decisions and subsequent behavior of an individual are inherently rational as a result of accurately and logically factoring both the rewards and costs of the proposed choice; 2). the reward will logically and demonstrably outweigh the underlying overheads or expenses of proceeding with the proposed action and/or for the action to be successfully completed; 3). in the event that the value of the expected reward decreases to a level below that of the costs being incurred, an individual will disengage from the action; 4). an individual in an economy is compelled to use and is limited to only those resources that are available for the achievement of the reward. In this conceptualization, RCT offers a universally applicable paradigm to explain and predict the economic decisions of individual consumers, larger cohorts of consumers, and even the intricacies of corporate entities. One of the more often cited critiques of RCT is that human beings are unique individuals who exist within and must respond to a variety of circumstances and necessities, making a universally applicable pattern of decision making a dubious proposition. The choices individuals will make are therefore always going to be contingent upon a number of situation specific variables. Similarly, employee levels of independence and creativity have been reported to decrease proportionately with increased levels of rationalization, as the implementation of standard operating procedures, streamlined for maximum efficiency, reduce options, limit choice, and ultimately stifle creativity.